İsm-i Fail
وَ الثَّانِى؛ اِسْمُ الْفَاعِلِ، فَهُوَ يَعْمَلُ عَمَلَ فِعْلِهِ الْمَعْلُومِ.
وَ الثَّانِى kıyasi amillerin ikincisi; اِسْمُ الْفَاعِلِ ism-i faildir. فَهُوَ o ismi fail, يَعْمَلُ amel eder, عَمَلَ فِعْلِهِ الْمَعْلُومِ malum fiilinin ameliyle amel eder. Yani ismi fail, kendisinden alındığı malum olan muzari fiil gibi amel eder. Malum muzari fiil lazım bir fiil ise ondan alınan ismi fail de lazım fiil gibi faili ref eder, mefulün bih sarihi nasb edemez. Malum muzari fiil bir, iki veya üç mefule müteaddi ise ondan alınan ismi failde bir, iki veya üç mefule müteaddi olur.
Metnin Toplu Manası; Amil-i Kıyasinin ikincisi İsm-i Faildir. İsm-i fail, malum olan fiilinin ameliyle amel eder. Bu şu demektir; Yani malum muzari fiil gibi amel eder. Misaller; مَا يَخْرُجُ زَيْدٌ “Zeyd çıkmıyor” demek مَا خَارِجٌ زَيْدٌ “Zeyd çıkıcı değildir” demektir. مَا يَضْرِبُ زَيْدٌ عَمْرًا “Zeyd, Amr’a vurmuyor” demek مَا ضَارِبٌ زَيْدٌ عَمْرًا “Zeyd, Amr’a vurucu değildir” demektir. مَا يُعْطِى زَيْدٌ عَمْرًا دِرْهَمًا “Zeyd, Amr’a dirhem vermiyor” demek مَا مُعْطٍ زَيْدٌ عَمْرًا دِرْهَمًا “Zeyd, Amr’a dirhem verici değildir” demektir. مَا يُعْلِمُ زَيْدٌ عَمْرًا بَكْرًا فَاضِلاً “Zeyd, Amr’a Bekir’in faziletli olduğunu bildirmiyor” demek مَا مُعْلِمٌ زَيْدٌ عَمْرًا بَكْرًا فَاضِلاً “Zeyd, Amr’a Bekir’in faziletli olduğunu bildirici değildir” demektir.
| Muzari Fiil | İsm-i Fail |
| يَخْرُجُ | خَارِجٌ |
| يَضْرِبُ | ضَارِبٌ |
| يُعْطِى | مُعْطِىٌّ |
| يَعْلَمُ | مُعْلِمٌ |
Ek anlatım: İsm-i fail
İsm-i fail: Fiilden türeyen ve işi yapanı gösteren isim cinsinden kelimelerdir. Sülasi mücerred fiilin ism-i faili (فَاعِلٌ ) vezninde gelir. Mesela:
كَتَبَ “Yazdı” manasındadır. Bu fiilin ism-i faili كَاتِبٌ şeklindedir ve “yazan” manasındadır. Gördüğünüz gibi ism-i fail (فَاعِلٌ ) vezninde gelmiştir.
ضَرَبَ “Dövdü” manasındadır. Bu fiilin ism-i faili ضَارِبٌ şeklindedir ve “döven” manasındadır.
نَصَرَ “Yardım etti” manasındadır. Bu fiilin ism-i faili نَاصِرٌ şeklindedir ve manası “yardım eden” manasındadır.
فَتَحَ “Açtı” manasındadır. Bu fiilin ism-i faili فَاتِحٌ şeklindedir ve “açan” manasındadır.
Rubai mücerred ve diğer mezid fiillerin ism-i faili, muzarisi esas alınarak yapılır. Şöyle ki: İlk önce muzari fiilin malumunun muzaraat harfi atılır. Sonra başa ötreli bir “mim” getirilir. Eğer orta harfi esre değilse esrelenir ve sonu tenvinlenir. Mesela:
عَلَّمَ fiilinin muzarisi يُعَلِّمُ şeklindedir. İlk önce baştaki muzaraat harfini atarız, عَلِّمُ olur. Sonra ötreli mim getiririz, مُعَلِّمُ olur. Demek, عَلَّمَ fiilinin ism-i faili مُعَلِّمٌ şeklindedir.