Müstesna -İstisna Arapça Gramer Dersleri

İstisna: istisna edatından sonra gelen müstesnanın, bu edattan önce gelen müstesna minhunun tâbi olduğu hükmün dışında bırakılmasıdır. Bu nedenle ( إِلاَّ ) lafzında, (حَقَّقْتُ yerine getirmek, yapmak, ..yi gerçekleştirmek veya incelemek veya araştırmak) kelimesinin zıttı olan mânalar saklıdır.

Üç çeşit istisna (yapılan iş) vardır. Bunlara; “muttasıl istisna” veya “munkatı istisna” veya “müferreğ istisna” denir. İstisnayı yapan mütekellime de “müstesni” denir. Örnekleri aşağıda verilmiştir.

A-1. ( رَأَيْتُ خَالِداً إِلاَّ حِصَانَهُ ) “Halid’i gördüm fakat atını değil” cümlesindeki istisnaya; NASB halindeki müstesna ile NASB halindeki müstesna minh farklı cinslerden olduğundan munkatı istisna adını alır ve cümledeki ( إِلاَّ ) lafzında, “ayrı muameleye tâbi olan” mânası saklıdır.

A-2. ( اَلْمَعْصِيَةُ مُبَعِّدَةٌ عَنِ الْجَنَّةِ إِلاَّ الطاَّعَةَ مُقَرِّبَةٌ مِنْهَا ) “Masiyet cennetten uzaklaştırıcıdır, ancak itaat ona yaklaştırıcıdır.” munkatı istisnaya örnek olan bu cümledeki mensub olan ( الطاَّعَةَ ) lafzına, “illâ” lafzının ismi ve merfu olan ( مُقَرِّبَةٌ ) lafzına ise, “illâ” lafzının haberi denir.

B. ( وَ مَا مُحَمَّدٌ إِلاَّ رَسُولٌ ) “Muhammed ancak bir Rasuldür” cümlesindeki istisnaya; NASB halindeki müstesna minh, hazf edilmiş (belirtilmemiş) olduğundan “müferrağ istisna” adını alır. Saklı mânaların göstergesidir. Buradaki saklı mâna “Ey kulum! El-Hamîd ismim ancak Rasulümde tecelli eder.” şeklinde olabilir.

C. ( جَاءَنِى الْقَوْمُ إِلاَّ زَيْداً ) “Bana kavim geldi, fakat Zeyd gelmedi” cümlesinde yapılan iş Muttasıl istisnadır. Buradaki müstesna, müstesna minhunun bir ferdidir.

( إِلاَّ ) lafzına -kendisi ile istisnanın yapıldığı harf ve isimlere- “istisna edatı” denir ve ismini NASB eder, haberini de REF eder. ( إِلاَّ ) edatının bu ameli yapması ( لَكِنَّ ) mânasında olmasından dolayıdır. Şayet, haberi hazf edilmiş ise (bu örnekteki gibi), onun için bir haber takdir edilir. Yani ( إِلاَّ زَيْداً ) yan cümlesinin takdiri; ( لَكِنَّ زَيْداً لَمْ يَجِئْ “Fakat Zeyd gelmedi”) şeklindedir. ( لَمْ يَجِئْ ) lafzı da, bu yan cümlenin haberi olarak takdir edilmiştir.

( الْقَوْمُ ) lafzına, kendisinden çıkartılan mânasını veren “müstesna minh” denir. (a) Müstesna minh, cümlede mevcut ise ve cümle olumlu ise ( إِلاَّ ) istisna edatından sonra gelen müstesna (isim) mensub olur. (b) Müstesna minh, cümlede mevcut fakat olumsuz ise, ( إِلاَّ ) dan sonra gelen müstesna, ya mensub olur veya bedel olarak, müstesna minh’in harekesini alabilir. (c) Müstesna minh, cümlede yok ise, sanki cümlede ( إِلاَّ ) yokmuş gibi işlem görür, Yani müstesna cümlede fâil veya meful oluşuna göre (merfu, mensub veya mecrur) olarak hareke alır.

( زَيْداً ) lafzına, istisna edilen mânasına gelen, “müstesna” denir. Müstesna; (a) ( إِلاَّ – مَا خَلاَ – مَا عَدَا – لَيْسَ – لاَ يَكُونُ ) lafızlarından sonra mensub olarak gelir. (b) ( سَوَاءٍ – سِوَى – غَيْرِ – حَاشَا – خَلاَ – عَدَا ) lafızlarından sonra mecrur olarak gelir. Çünkü bu lafızlar, kendilerinden sonra gelen müstesnalara “muzaf” olurlar ve müstesnalar da “muzafun ileyh” olarak daima mecrur olur. (c) İstisna, müteazzir (meydana gelmesi zor olan) olduğu zaman ( إِلاَّ ) dan sonrası, müstesna olmaz. Örnek: ( لَوْ كَانَ فِيهِمَا آلِهَةٌ إِلاَّ اللهُ لَفَسَدَتَا ) ayeti kerimesindeki ( اللهُ ) müstesna olmayıp, ( غَيْرُ اللهِ ) “Allah’tan başka” mânasında olan bir isim tamlamasıdır.