Hemzenin Yazılışı Arapça Dersleri
Diğer harflerden farklı olarak hemzenin başta, ortada ve sonda yazılışında bazı kurallar vardır. Elif’in harekeli şekline hemze denir. Bazen hemzeyi eliften ayırt etmek için elifin üzerine veya altına أَ إِ أُ şeklinde ء işareti konur.
Hemze’nin başta yazılışı: Hemzenin harekesi fetha ya da zamme ise elifin üstüne, kesre ise elifin altına yazılır:
أُذُنٌ – إِسْلاَمٌ – إِماَمٌ – أَخَذَ – أُخِذَ – أَكَلَ
Hemzenin ortada yazılışı: Harekelerin en kuvvetlisi kesre, sonra zamme, sonra fetha, en zayıfı cezimdir.
Kesreyi harflerden “yâ” ى , zammeyi “vâv” و , fethayı “elif” ا temsil eder. Hemze kelimenin ortasında olduğu zaman onun harekesi ile kendinden önceki harfin harekesi kuvvet yönünden karşılaştırılır. Hangisi daha kuvvetli ise hemze o harekeyi temsil eden harf üzerine yazılır: Örnekler:
يَأْكُلُ (yer)
Burada hemzeden önceki harfin (yâ’nın) harekesi fetha, hemzeninki ise cezimdir. Fetha daha kuvvetli sayıldığından hemze, fethayı temsil eden elif harfi üzerine konmuştur. Yani;hemzeden önce üstün olduğu için hemze elif üzerine yazılmıştır.
يُؤْمِنُ (inanır)
Burada yâ’nın harekesi olan zamme, hemzenin harekesi olan cezimden daha kuvvetli olduğu için, hemze zammeyi temsil eden “vâv” harfinin üzerine yazılır. Yani kısacası;hemzeden önce ötre olduğu için hemze vâv’ın üstüne yazılmıştır.
يَقْرَأُ (okur)
Burada hemze, kendinden önce gelen harfin harekesi olan fethayı temsil eden “elif” harfinin üzerine yazılmıştır. Yani kendinden önce üstün olduğu için hemze elif üzerine yazılmıştır.
يُنْشِئُ (inşa eder)
Bu örnekte de hemze, kendinden önceki şın harfinin harekesi olan kesreyi temsil eden “yâ” harfinin üzerine yazılmıştır. Yani; kendinden önce esre olduğu için hemze ye üzerine yazılmıştır.
Hemzenin sonda yazılışı: Aynen ortada yazılış kaidelerinde söylendiği gibi kendisinden önceki harfin harekesini temsil eden harfin üzerine yazılır:
يَلْجَأُ (sığınır) نَبَأٌ (haber) ناَشِئٌ (yetişen) شاَطِئٌ (kıyı)اِمْرُؤٌ (kişi)
Ancak kelime sonundaki hemzeden önce uzun sesli veya sakin (cezimli) bir harf varsa, hemze, ayrı olarak yani yalnız başına yazılır[6]:
جَزاَءٌ (karşılık) جُزْءٌ (parça) صَحْراَءُ (çöl) شَيْءٌ (şey ) عِبْءٌ (yük)
- Kelime başındaki hemze kesreli ise nasıl yazılır?Başta hemzenin harekesi kesre ise elifin altına yazılır: إِمَامٌ. Fetha veya zamme ise üstüne: أَكَلَ، أُذُنٌ.
- Harekelerin kuvvet sıralaması (en kuvvetliden en zayıfa) nasıldır?En kuvvetli kesre, sonra zamme, sonra fetha; en zayıf sükûndur (cezim).
- Hemze yazımında kesreyi hangi harf temsil eder?Kesreyi ya (ي), zammeyi vav (و), fethayı elif (ا) temsil eder.
- يَأْكُلُ kelimesinde hemze neden elif üzerine yazılmıştır?Ortadaki hemzede iki hareke karşılaştırılır: ya'nın fethası hemzenin sükûnundan kuvvetlidir, bu yüzden elif üzerine yazılır.
- Kelime başındaki hemze zammeli ise hangisi doğru yazılıştır?Başta hemze fetha veya zamme ile harekeli ise elifin üstüne yazılır: أُخِذَ، أُذُنٌ.
- 'Soruldu' fiilinde sin ötreli, hemze esrelidir. Doğru yazılış hangisidir?Hemzenin kesresi, önceki harfin zammesinden kuvvetlidir; kesreyi ya temsil ettiği için hemze ya üzerine yazılır: سُئِلَ.
- بِئْرٌ (kuyu) kelimesinde hemze neden ya üzerindedir?Hemze sakin, önceki be esrelidir; kesre daha kuvvetli olduğundan hemze ya üzerine yazılır.
- 'Mü'min' kelimesinde mim ötreli, hemze sakindir. Doğru yazılış hangisidir?Zamme sükûndan kuvvetlidir; zammeyi vav temsil ettiği için hemze vav üzerine yazılır: مُؤْمِنٌ (tıpkı يُؤْمِنُ gibi).
- Sonda hemze, öncesi esreli: hangisi doğru yazılmıştır?Sondaki hemze, önceki harfin harekesini temsil eden harf üzerine yazılır; ط esreli olduğundan ya üzerine: شَاطِئٌ.
- رَأْسٌ (baş) kelimesinde hemze hangi harf üzerine yazılır?Hemze sakin, önceki ra fethalıdır; fetha daha kuvvetli olduğu için elif üzerine yazılır.
- Hangi kelimede hemze tek başına (kürsüsüz) yazılır?Sondaki hemzeden önce sakin bir harf (ز) olduğu için hemze yalnız yazılır: جُزْءٌ. Diğerlerinde önceki harekeye göre elif, ya, vav üzerine yazılmıştır.
- Hangi kelimenin yazımı kurala aykırıdır?Sondaki hemzeden önce fethalı ر vardır; hemze elif üzerine yazılmalıdır: يَقْرَأُ.
- يَئِسَ (ümitsizliğe düştü) kelimesinde hemze neden ya üzerindedir?Ya fethalı, hemze kesrelidir; kesre daha kuvvetli olduğundan kesreyi temsil eden ya üzerine yazılır.
- Şu kelimelerde sondaki hemzenin nasıl yazıldığını ve sebebini söyleyin: نَبَأٌ ، شَيْءٌ ، شَاطِئٌCevabı önce aklından söyle, sonra kontrol et.Cevap: نَبَأٌ: elif üzerine (önce fetha) — شَيْءٌ: tek başına (önce sakin) — شَاطِئٌ: ya üzerine (önce kesre)Sondaki hemze önceki harfin harekesine göre yazılır; önceki harf sakin veya uzun ünlü ise hemze yalnız yazılır.Bildin mi?
- رُؤُوسٌ (başlar) kelimesinde hemze neden vav üzerine yazılmıştır?İki hareke de zammedir; zammeyi vav temsil eder, bu yüzden hemze vav üzerine yazılır.