İ’lal – İlal Çeşitleri Kalb İskan ve Hazif

İlal İllet harflerinin kolaylık için değiştirilmesine ilal denir

• İ’LÂL (الإعلال):

İllet harfleri denilen elif, vâv, yâ (ا، و، ي) harflerini kaldırmak (الحذف hazf), veya harekesini atmak (الإسكان iskân) veya başka bir illet harfine çevirmek (القلب kalb) suretiyle değiştirmek demektir.

İ’lâl üç yolla olur:

• Hazf: İllet harfini atmakla yapılan i’lâldir. İlletli olan kelimeler başında, ortasında veya sonunda olmak üzere üçe ayrılır:

• Baştan hazf: Misal fiillerin muzarillerinde, emirlerinde, nehiylerinde, (فِعْلةٌ) veznindeki masdarlarda görülür:

وعد – يَوْعِدُ – يَعِدُ                              وَهَبَ – يَوْهَبُ – يَهَبُ

وَصَلَ – لا تَوْصِلْ – لا تَصِلْ                       وَصَفَ – وِصْفَةٌ – صِفَةٌ

• Ortada hazf: Ecvef fiillerin meczum muzarilerinde, emirlerinde, nehiylerinde, cem-i gaibesinde, mazilerinin muhatab ve mütekellimlerinde, ism-i mefullerinde, (إِفْعالٌ) ve (اِسْتِفْعالٌ) masdarlarında görülür:

قال – يَقْوُلُ – لَمْ يَقُلْ                              سارَ – اِسْيِرْ – سِرْ

خافَ – خَوِفْنَ – خِفْنَ                            نامَ – نَوِمْتُ – نِمْتُ

اِسْتَجابَ – اِسْتِجْوابٌ – اِسْتِجابةٌ                   أَباعَ – إِبْياعٌ – إِباعَةٌ

• Sonda hazf: nakıs fiillerin muzari meczumlarında, emirlerinde, nehiylerinde ve nakıs kelimelerin başlarından harf-i tarif atıldığında görülür:

رَمَى – لَمْ يَرْمِ               سَعَى – اِسْعَ                نَسِيَ – لا تَنْسَ        

القاضي – قاضٍ                                          

• İskân: Harekeyi atmak suretiyle yapılan i’lâldir.

• (و) veya (ي) yı sakin yapıp, harekesini bir önceki harfe nakletmekle olur:

أَقْوَمَ – أَقَوْمَ – أَقامَ                    مُجْوِبٌ – مُجِوْبٌ – مُجيبٌ      

• (و) ve (ي) yı sakin yapıp, harekesini atmakla olur:

يَعْفُوُ – يَعْفُو                       يَبْنِيُ – يَبْنِي      

• (و) ve (ي) nın harekelerini bir önceki harfe verip, kendilerini sakin yapmakla olur:

يَقْوُلُ – يَقُولُ                         يَبْيِعُ – يَبِيعُ      

• Kalb: İllet harflerini birbirine çevirmek demektir.

• (و) ve (ي) nın elif’e çevrilmesi: Bu iki harf harekeli olup, bir önceki harf fethalı olursa, elif’e çevrilirler:

قَوَلَ – قالَ                         بَيَعَ – باعَ          

• (و) ile (ي) harflerinden birisi kelime sonunda olur veya kendisinden önce zaid elif bulunursa elif’e çevrilirler:

اِدَّعَوَ – اِدَّعَى                      بَقايٌ – بَقاءٌ        

• Ecvef fiillerin ism-i faillerindeki (و) ve (ي) hemzeye çevrilir:

قاوِمٌ – قائِمٌ                         بايِعٌ – بائِعٌ        

• Elif ve yâ’nın vâv’a çevrilmesi:
• Elif zamme ile harekeli bir harften sonra gelirse:

عاقبَ – عُاقِبَ – عُوقِبَ                  أَيْقَنَ – أُيْقِنَ – أُوقِنَ    

• Vâv’ın yâ’ya çevrilmesi:
• Sakin olarak kesreden sonra bulunan (و):

مِوْزانٌ – مِيزانٌ                إِوْجادٌ – إِيجادٌ      

• Vâv, kelimenin sonunda bulunursa ve kendisinden önceki harf kesreli olursa:

اَلْعالِوُ – اَلْعالِي                دُعِوَ – دُعِيَ      

• (و) ve (ي) nın (ت) ye çevrilmesi: (و) ve (ي) harfleri (اِفْتِعال) bâbının ilk harfi olursa, yani (ت) den önce (و) veya (ي) gelirse, bu harfler (ت) ye çevrilir:

وَقَى – اِوْتَقَى – اِتَّقَى                  يَسَرَ – اِيْتَسَرَ – اِتَّسَرَ   

Bu değiştirme kalb, iskan ve hazif kısımlarına ayrılır

A. Kalb القلب  Çevirme

Kalb vav ve ya harflerini elife

 elif vav veya ya veyahut vav ile yanın birbirini diğerine çevirmektir.

İllet harfini illet harfine , sahih harfi illet harfine veya illet harfini sahih harfe çevirmektir.

Örn: وزن fiilini مفعال veznine aktardığımızda موزان olması gerekirken و harfinden bir önceki harf kesra olduğundan و harfi ي harfine dönüşür. ميزان olur

B. İskan İllet harfinin harekesinin hazfetmek şeklinde yapılan İ’lal dir

Örn. قال fiilini افعل efale veznine aktardığımızda اقول akvale olması gerekir. İllet harfi harekeli, bir önceki harf sakin olduğu için illet harfi harekesini bir önceki harfe devreder: أَقَوْلَ olur (iskân). و harfinden önceki harf fetha olduğu için و harfi ا elif harfine çevrilir (kalb) ve اقال akale olur.

C. Hazif Kelimede bulunan illet harfini atmak suretiyle yapılan i’lal şeklidir. Bu düşme kelimenin başından, ortasından veya sonundan olabilir.

İçerisinde illet harfi bulunmayan fiiller bablara aktarılırken bire bir aktarılıp, harekenin devredilmesi , harf düşmesi veya harfin başka bir harfe dönüşmesi gibi durumlar meydana gelmemektedir İlletli fiiller ise bablara aktarıldıklarında hareke düşmesi  harf düşmesi veya harf dönüşmesi söz konusu olup, aktarılan kelime üzerinde bir takım değişiklikler yapılmaktadır. Hal böyle olunca kelime ile kelimenin aktarıldığı kalıp bir birine benzemeyip farklılık göstermekte, bu da içerisinde illet harfi bulunan kelimelerin anlaşılmasını güçleştirmektedir.

Vezinle mevzun arasındaki bu farklılıkları anlamak i’lal bilmeyi gerektirmektedir.

Aynı şekilde illet harfi içeren kelimeleri sözlükten bulurken yaşadığımız güçlük, İ’lal bilmemekten kaynaklanmaktadır. Çünkü bazı fiillerde harf düşmesi ve harf değişmesi söz konusudur. Kelimedeki fazlalıkları atınca, bazen geriye iki harf kalmakta ( Arapçada iki harfli isim ve fiil bulunmamaktadır kelime iki harfiyse mutlaka harf düşmüştür) bazen de kelimedeki illet harfleri başka bir harfe dönüştüğünden, fazlalıkları çıkarınca geriye kalan harflerle kelimeyi sözlükte bulmak hususunda güçlük yaşamaktayız.

İşte ilal, ibdal ve İdğam kaideleri bizlere bu farklılıkları ve değişimleri anlamak hususunda yardımcı olacağından büyük önem arz etmektedir. Sarf ilmi ile ilgili konuların neredeyse tamamında İ’lal, ibdal, İdğam kaideleri mutlaka karşımıza çıkacağı İçin, bu konuları bilmeyen birisinin gerçek manada sarf ilmini öğrenebilmesi mümkün olmamaktadır.