EMSİLE-İ MUHTELİFE çekimleriyle ilgili başlıklara tıklayarak derslere ulaşabilirsiniz.

EMSİLE – EMSİLE ÇEKİMİ EMSİLE-İ MÜHTELİFE 24 SİGA

Arapça gramerinin temelini oluşturan 24 sigaya emsile denir.  Arada başka konular işlemekle beraber bu 24 sigayı geçmiş derslerimizde öğrenmiş bulunuyoruz.

Aşağıdaki çekimde okumak istedğiniz çekimin üzerine tıklayarak o derse geçiş yapabilirsiniz.

Emsile çekimi tablo halind Pdf İndir

Emsile çekimi Detaylı Anlatım Pdf İndir

Emsile Çekimi Emsilei Muhtelife 24 Siga yazısı ilk önce Fasih Arapça üzerinde ortaya çıktı.

Arapça Fiiller Sözlüğü En çok kullanılan fiiller yazısı ilk önce Fasih Arapça üzerinde ortaya çıktı.

İLGİLİ DİĞER KONULAR İÇİN

Arapça Ölçü Birimleri Fıkıh Ölçü Birimleri

ARAPÇA Ölçüler

Arapça Ölçü Birimleri yazısı ilk önce Fasih Arapça üzerinde ortaya çıktı.

arapca gramer instagram arapçada cümle içinde sayı ve madud arapça sayılara arapça sayılar pdf türkçe gramer arapça alfabe

Arapça Fihristler İçindekiler Arşivi yazısı ilk önce Fasih Arapça üzerinde ortaya çıktı.

Arapça Cümle Örnekleri Karşılama-Uğurlama yazısı ilk önce Fasih Arapça üzerinde ortaya çıktı.

Sami diller grubundan olan ve önceleri yalnızca Arap Yarımadasında konuşulan Arap dili, Arapların aşın derecedeki dil sevgileri, Arap panayırları² ve saray çevreleri³ ile beslenmiş KuFân’ıa inişiyle de kudretli ifâde gücünü kazanarak zirveye ulaşmıştır,

Kur’ân’ın nüzûlü, bir taraftan dünyada en büyük sosyal ve kültürel bir inkılâp, diğer taraftan da Arap dili ve edebiyatının gelişmesinde en kuvvetli âmil olmuş, böylece Arapça bütün dünyanın ilgi duyduğu dil haline gelmiştir.

Hicrî 1. asırdaki Islâm fetihleri, çeşitli bölgelerde yaşayan ve farklı diller konuşan milletleri Islâm bayrağı altında toplamış, onlarrn İslâm’ın emir ve yasaklarını, Kur’ân tilâvetini ve Arap dilini öğrenmelerini gerekli kılmıştır. Islâm’ı kabul eden yabancıların ve hatta araplarm Kur*ân okurken lahn denilen gramer hataları yaptıkları görülmüştür. Böylece Kur’ân’ı düzgün okumayı sağlayacak ve Arapça bilmeyenlere yol gösterecek şekilde dil kurallarını tesbit etme ihtiyacı ortaya çıkmıştır⁴.

Kur’ân-ı Kerîm’in indiği şekilde tesbiti, korunması ve anlaşılması için gereken faaliyetler Resûlüllah (s. a.) zamanında başlamış ve bu faaliyetler Kur’ân’ı okumaya yönelik olmakla beraber filolojik çalışmaların hızla gelişmesine de vesile olmuştur

İlk dönemlerde nahiv kelimesi, sarf (morfoloji)’ı ve nahv (sentaks)ı içine alan geniş manasıyla gramer karşılığı olarak kullanılıyordu. Ancak hicri 3 yüzyılda sarf adıyla hemen hemen ayrı bir ihtisas sahası haline geldi.

Nahiv ilminin hicri I. asrın ikinci yarısında kurulduğa ve bu ilmin kurucusunun işe Ebu’l-Esved ed-Dueli (v.69/688-89) olduğu kabul edilmektedir⁶.

Değişik rivâyetler bulunmakla beraber Ebu’l-Esved’in dil meseleleriyle İlgilenmesi hususunda ilk teşvikin Hz. Ali b. Ebî Tâlib (v. 40/661) tarafından yanıldığı kabul edilmektedir. Yine rivâyet edildiğine göre ifa. Ali, Ebu’l-Esved’e nahvin temel prensiplerini açıklamış ve ona kelâmın harf, isim ve fiil olmak üzere üç kısma ayrıldığını öğretmiştir.

İleri gelen tâbiîlerden ve devrinin dilci, fakîh, muhaddis ve şâirlerinden  olan Ebu’l-Esved, karşılaştığı çeşitli gramer hataları karşısında dil meselesi ile ilgilenmenin zaruretini bizzat kendisi de hissetmiş ve nahiv ile ilgili çalışmalarına başlamıştır. Böylece Basra dil mektebinin de temeli atılmıştır⁸.

Aynca nahiv ilminin kurucusu olarak Abdurrahman b. Hürmüz (v. 117/735) ile Nasr b. Asım el-Leysî (v. 90/708)’nin adları zikredilirse de bunların nahiv ilmini Ebu’l-Esved’en öğrendikleri bilinmektedir.

Arap filolojisinin ortaya çıkışı ve buna bağlı olarak gramer ve lügat çalışmaları, hicrî I. asrın başlarında kurulmuş olan iki şehirde, önce Basra’da, sonra da Küfe’de gerçekleşmiştir.

Her iki mektebin çalışmaları semâaa dinlemeye, ağızdan derlemeye   ve kıyasa  dayanıyordu. Fakat Basralılar  yalnız titizlikle seçtikleri fasih bedevilerden dil ve edebiyat malzemesi derliyor, seyrek rastladıkları nâdir ve şâz şekilleri değil çok ve sık rastlananları kıyasa esas alıyor ve kaideleri öylece tesbit ediyorlardı. Kûfeliler ise, semâın kaynağım seçmekte aynı titizliği göstermedikleri gibi nâdir ve şâz da olsa duydukları her şekli kıyaslarına mesned yapıyorlardı¹¹.

DİL MEKTEPLERİ İÇİN DİĞER SAYFAYA GEÇİNİZ

ARAPÇANIN TARİHİ yazısı ilk önce Fasih Arapça üzerinde ortaya çıktı.

Aşağıdan sonraki sayfalara geçebilirsiniz

Arapça Resimli Sözlük yazısı ilk önce Fasih Arapça üzerinde ortaya çıktı.

5. Sınıf Arapça  Ses Dosyaları

6. Sınıf Arapça  Ses Dosyaları
İHL 9. Sınıf Yeni Arapça Kitapları ve Ses Dosyaları

Yeni Arapça Ses Dosyaları 5. Sınıf 6. Sınıf 9. Sınıf 3. Sınıf Arapça Ses Dosyaları yazısı ilk önce Fasih Arapça üzerinde ortaya çıktı.

Arapça Dersleri İçin Uygulamalı Sınav Geliyor

“MEB Ortaöğretim Kurumları Yönetmeliğinde Değişiklik Yapılmasına Dair Yönetmelik”, Resmi Gazete’nin bugünkü sayısında yayımlanarak yürürlüğe girdi.

Yeni düzenlemeyle 7 Eylül 2013 tarihli Milli Eğitim Bakanlığı Ortaöğretim Kurumları Yönetmeliğindeki bazı hükümler değiştirildi.

İHTİYAÇLAR DOĞRULTUSUNDA YAPILDI

Milli Eğitim Bakanlığı yetkililerinden alınan bilgiye göre yeni düzenleme, yargı kararları, 669 sayılı Kanun Hükmünde Kararname ile askeri okulların kapatılması, 6638 sayılı kanunla polis kolejlerinin kapatılması, eğitim kurumlarındaki uygulamalar sonucunda belirlenen hususlar, ortaöğretim birimlerinde değişen ve gelişen şartlar ile ortaya çıkan ihtiyaçlar doğrultusunda yapıldı.

YAZILI SINAVLARIN AÇIK UÇLU MADDELERDEN OLUŞAN YAZILI YOKLAMA ŞEKLİNDE YAPILMASI BELİRLENDİ

Buna göre, yazılı sınavların açık uçlu maddelerden oluşan yazılı yoklama şeklinde yapılması esası getirildi. Ancak her dersin sınavlarından biri, kısa cevaplı, doğru-yanlış, eşleştirmeli veya çoktan seçmeli testlerle de yapılabilecek.

Mesleki ve teknik ortaöğretim programlarında, bir ders saati okulda 40 dakika, işletmelerde ise 60 dakika olarak uygulanacak.

GÜNDE 8 SAAT OLACAK

İşletmelerdeki mesleki eğitim, günde 8 saat olarak yapılacak. Mesleki ve teknik ortaöğretim kurumlarının çerçeve öğretim programları ve haftalık ders çizelgelerinde yer alan mesleki alan ve dal uygulamalarına ilişkin dersler, işletmelerde yapılması durumunda “işletmelerde mesleki eğitim” olarak adlandırılacak. Okullarda öğretime ara verildiği dönemlerde, okul yönetimleri ve Milli Eğitim Müdürlüklerince gerekli önlemler alınacak, işletmelerde beceri eğitimi gören öğrenciler de bu kapsamda değerlendirilecek.

Düzenleme ile ayrıca eğitim kurumlarında okul spor kulübünün kurulabilmesine imkan verildi.

ÖĞRENİMİNİ YURT DIŞINDA TAMAMLAYANLERIN DENKLİKLERİ

Yeni düzenlemeye göre, 8’inci sınıfı tamamlayan ve Diyanet İşleri Başkanlığınca “hafızlık” belgesi verilen ancak yerleştirmeye esas puanı bulunmayan ya da herhangi bir ortaöğretim kurumuna yerleşemeyen öğrenciler, tercihleri de dikkate alınarak hafızlık programı uygulayan Anadolu İmam Hatip Liselerine komisyon tarafından yerleştirilecek.

Değişikliğe göre, özel program ve proje uygulayan eğitim kurumlarında bir şubeye alınacak öğrenci sayısı 30 olacak.

Kültürler arası öğrenci değişim programları çerçevesinde veya ailesinin işi nedeniyle 9, 10 ve 11’inci sınıfları Türkiye’de okuyup 12’nci sınıfı yurt dışında tamamlayarak gelen öğrencilere, düzenlenen denklik belgesine dayalı olarak kayıtlı olduğu okul müdürlüğünce ortaöğretim diploması verilecek.

Mesleki ve Teknik Anadolu Liselerinin Anadolu teknik programlarına, ortaöğretim kurumlarının 9’uncu sınıfını doğrudan geçen ve yıl sonu başarı puanı 70 olan öğrenciler geçiş yapabilecek.

Gençlik ve Spor Bakanlığınca belirlenen faaliyetin hazırlık dönemi ve organizasyon sürecine katılan öğrenciler, okula devam edemedikleri sürece faaliyet izinli sayılacak ve bu süre devamsızlık süresine dahil edilmeyecek.

Sosyal hizmet, emniyet ve asayiş birimlerinin resmi raporları doğrultusunda koruma ve bakım altına alınan öğrenciler için de özürsüz devamsızlık süresi 10 günü geçmemek kaydıyla toplam devamsızlık süresi 60 gün olarak uygulanacak.

Yarıyıl ve yaz tatili süresince işletmelerde mesleki eğitim gören öğrencilerin 3308 sayılı kanun kapsamında kullandıkları ücretli ve ücretsiz izin süreleri devamsızlıktan sayılmayacak ancak özürsüz devamsızlık süresi ücretsiz izin süresinden düşülecek.

Arapça Dersleri İçin Uygulamalı Sınav Geliyor yazısı ilk önce Fasih Arapça üzerinde ortaya çıktı.

• İBDÂL (الإبدال):

Bir harfi başka bir harfin yerine getirmektir.

• İllet harfinin, başka bir illet harfine çevrilmesi:

قَوَلَ – قالَ                                            

• İllet harfinin hemzeye çevrilmesi veya hemzenin illet harfine çevrilmesi:

بَيَعَ – بائِعٌ                     بِئْرٌ – بِيرٌ                          

• Sülasînin ilşk harfi, yani (اِفْتِعال) bâbının ilk harfi (د ز ر) harflerinden birisi ise (اِفْتِعال) bâbının (ت) si (د) a çevrilir:

دَعَى – اِدْتَعَى – اِدَّعَى                 ذَكَرَ – اِذْتَكَرَ – اِذْدَكَرَ (اِدَّكَرَ)    

زَجَرَ – اِزِتَجَرَ – اِزْدَجَرَ                                  

• Sülasînin ilk harfi, yani (اِفْتِعال) bâbıının ilk harfi (ص ض  ط  ظ) harflerinden biri ise (اِفْتِعال) bâbının (ت) si (ط) ya çevrilir:

صَبَرَ – اِصْتَبَرَ – اِصْطَبَرَ                       ظَهَرَ – اِظْتَهَرَ – اِظْطَهَرَ      

IBDAL KURALLARI
1- تفعل ve تفاعل tefa”ule ve tefaule  bablarıyla ilgili kural:
  harflerinden birisi denk gelirse ص ض ط  ظ س ش ذ د ظ ز ت ث  faul mevkiine    bu bablarda bulunan zait te harfi bu harflere çevrilir  İdgam yoluyla  birleştirilerek şeddelenir.   Okunabilmesi   için fiilin başına bir vasıl hemzesi getirilir

İBDÂL

(الإبدال)

Arap dilinde ve kıraatlerde bazı kelimelerdeki harf değişimlerini belirten terim.

Sözlükte “karşılık” anlamındaki bedel (bidl) kökünden türeyen ibdâl “dönüştürmek, bir şeyin yerine başkasını getirmek, özüne dokunmaksızın bir şeyi diğer bir şeye çevirmek” demektir. Terim olarak ise kelimede telaffuz kolaylığı ve akıcılık sağlamak amacıyla bir harfin yerine mahreç veya sıfatça ona yakın başka bir harfi getirmeyi ifade eder. Atılan harfe mübdel minh, onun yerine getirilene de mübdel veya bedel adı verilir: مده ، مدح اصطنع اصتنع gibi. Dilde yapı ve anlam bakımından birbirine yakın ve eşdeğer olan birçok kelimenin ortaya çıkmasına yol açan bu tür dönüşümler için “bedel-mebdûl, kalb-maklûb, muhavvel, müdâraa, teâkub-muâkabe-i‘tikāb, nezâir” gibi kelimeler de kullanılmış, ancak “iştikāk, iştikāk-ı kebîr” tabirleri yerinde bulunmamıştır (Kitâbü’l-İbdâl, neşredenin girişi, I, 7). Değişen harflerden biri veya her ikisi illet harfi ya da hemze olan ibdâl çeşidine “i‘lâl” denildiği gibi bazı dil âlimleri idgamı ve fiil çekimlerindeki değişimleri de bir tür ibdâl saymışlardır. Dilciler ve kıraat âlimlerinin bir kısmı, bâ harfinden önce gelen sâkin “nûn”un (veya tenvin) “mîm”e dönüştürülmesine de genel bir adlandırmayla ibdâl derken kıraat ve tecvid âlimlerinin çoğu bunun için “iklâb” terimini tercih etmiştir: صمّم بكمص أمبئهم، صمّ بكمأ أنبئهمgibi. Dili bağımlılıktan kurtaran, ona serbestlik ve akıcılık kazandıran, mâna ve şekil yönünden güzelleştirip zenginleştiren morfolojik ve fonetik bir olgu olan ibdâl, kıyasî değil semâî olmakla birlikte ona götüren sebebin ya zaruret veya söyleyiş kolaylığı sağlamak ya da sanat gereği olduğu belirtilir (İbn Cinnî, Sırru śınâǾati’l-iǾrâb, I, 78).

Harflerin dönüşümü için ibdâl terimini ilk defa Asmaî’nin (ö. 216/831) kullandığı kabul edilir. Daha sonra lugavî ibdâlle ilgili birçok eser kaleme alınmıştır. İbnü’s-Sikkît’in el-Ķalb ve’l-ibdâl, Ebü’l-Kāsım ez-Zeccâcî’nin el-İbdâl ve’l-muǾâķabe ve’n-nežâǿir, Ebü’t-Tayyib el-Lugavî’nin Kitâbü’l-İbdâl (Kitâbü’l-Ĥurûfi’l-müteǾâķıbe) adlı eserleri bunlardan bazılarıdır. İbdâlin her harfle yapılabildiği görüşü az da olsa taraftar bulmakla beraber genel kabul bunun belli harflere münhasır olduğu şeklindedir. Bu harflerin sayısı İbn Cinnî’ye göre on bir olup Mekkî b. Ebû Tâlib ve onun görüşüne katılanlar bunlara lâm harfini de ekleyerek sayıyı on ikiye çıkarırlar ki bu harfler “ طال يوم أنجدته ” cümlesinde bir araya getirilmiştir. İbn Mâlik et-Tâî Elfiyye’sinde bu harfleri dokuz olarak tesbit etmiş ve “ هدأت موطيا ” cümlesinde toplamıştır. Ona göre bunların dışındaki harflerle yapılmış olan ibdâl şâzdır (İbn Akīl, II, 508).

İbdâl lugavî ve sarfî olmak üzere ikiye ayrılır. Lugavî ibdâl, yapı ve anlam bakımından birbirine yakın ve eşdeğer olan, sadece mahreç veya sıfat yakınlığı sebebiyle birbirine dönüşebilen ve birer harfi farklı olan kelimelerden meydana gelmekte olup bunlar genellikle lugat râvilerinin dilleri bozulmamış bedevîlerin ağızlarından topladıkları nâdir kelimelerdir: قضم دن، قضب نهق، طنن نعقgibi. Bu örneklerde değişen harflerden ayın ve hâ boğaz, tâ ve dâl diş ve damak, bâ ve mîm dudak harfleri olarak aynı ya da yakın mahreçlidir. Bu tür kelimelerde dönüşen harfler arasında mahreç veya sıfat yakınlığının bulunması şartına İbnü’s-Sikkît, Ebü’t-Tayyib el-Lugavî ve Zeccâcî katılmamıştır. Onlara göre iki kelime arasında lafız, mâna ve yazılış bakımından yakınlık varsa ibdâl yapılabilir. “ قطم قطع ” örneğinde değişen harflerden ayın boğaz, mîm ise dudak harfi olmakla birlikte iki kelime arasında lafız, mâna ve yazılış yakınlığı vardır. İbdâlde dönüşen harfler kelimelerin başında, ortasında ve sonunda bulunabilir: رشم خبن،رسم قضم، غبن قضبgibi. Ayrıca dörtlü, beşli ve altılı kelimelerde de ibdâl olabilir: اعرنكس جرسام، اعلنكس دولج، جلسام تولجgibi. Sarfî ibdâlden daha kapsamlı ve yaygın olan lugavî ibdâlde, aralarında harf değişimi olan eşdeğer kelimelerden hangisinin asıl, hangisinin harf dönüşümü sonucu meydana gelmiş fer‘î bir şekil olduğunu belirleyen kesin ve genel kurallar olmadığı gibi Ebü’t-Tayyib el-Lugavî, bu tür harf ve ses değişikliklerini farklı lehçelere göre oluşmuş bir keyfiyet olarak görmektedir. Bu tür ses dönüşümlerinin bir kısmını tashîfe (harf, nokta ve hareke hatası) hamledenler de vardır.

Sarfî ibdâl, genellikle telaffuzda kolaylık ve akıcılık gözetilerek veya kullanım yaygınlığına uyularak yapılan dönüşüm olup daha çok “iftiâl” kalıbındaki harf dönüşümlerini kapsar ve üç grupta toplanır: 1. İlk harfi “ ص،ض،ط،ظ ” harflerinden olan bir fiil iftiâl kalıbına sokulduğunda kalıbın “ ت” harfi “ ط”ya dönüşür: اضطربا اضترب اصطبر، ضرب اصتبر صبرgibi. 2. İlk harfi “ د،ذ،ز ” harflerinden olan bir fiil iftiâl kalıbına döküldüğünde kalıbın “ت” harfi “د” olur: ازدلف ازتلف ، زلف(وادكر) اذدكر اذتكر ذكرgibi. 3. İlk harf “أ، و، ي” harflerinden olan bir fiil iftiâl kalıbına sokulduğunda bu harfler “ ت”ye dönüşür:اتصل اوتصل اتخذ، وصل ائتخذ أخذ gibi.

Sarfî ibdâlde de dönüşen harfler arasında mahreç ve sıfat aynılığının ya da yakınlığının bulunması esastır. Nitekim sîn ile başlayan bir kelimede boğaz harfleri ve kalın harfler olan “ ح، خ، ط، ع، ق ”dan biri bulunursa ses uyumuna uygun olarak sîn “sâd”a dönüşür. Bu iki harf safîr (ıslık sesi) sıfatında birleştiği gibi mahreçleri arasında da yakınlık vardır. Aynı şekilde “ صراط ” kelimesinin lehçelere göre “صراط, سراط، زراط” şeklinde üç farklı telaffuzunda da dönüşüme uğrayan “ز، س، ص” harfleri arasında mahreç ve sıfat ilgisi görülür. Bu farklı telaffuzların sebebi, mahreçleri aynı veya birbirine yakın olan sesler arasında zamanla ve dilin tabiatı gereği sıfat değişme ve kaymaların meydana gelmesidir. Bu değişim ve dönüşümler kıraatlere de yansımıştır. Nitekim Kur’ân-ı Kerîm’in nâzil olduğu Kureyş lehçesinde kelime “صراط” iken İbn Kesîr’in Kunbül rivayetiyle Ya‘kūb el-Hadramî’nin Rüveys rivayetinde “سراط ” şeklinde, Hamza’nın Halef b. Hişâm rivayetinde ise “ze”-yi andıran bir sesle “ زراط ” tarzında okunmuştur. Aynı şekilde Hamza b. Habîb, Ali b. Hamza el-Kisâî ve Halef b. Hişâm Kur’an’da on iki yerde geçen, “dâl”den önce sâkin “sâd”ın bulunduğu “تصدية، يصدفون، أصدق” kelimelerindeki “sâd”ı “ze”yi andıran bir sesle (işmâm) okumuşlardır (Bennâ, s. 228).

Arap dilinde uygulama alanı oldukça geniş olan ibdâl için zorunlu olmayan bazı kurallar belirlenmiştir. 1. “Dâl”den önce sâkin şîn “zây”e dönüşebilir: أزدق أشدق gibi. 2. “Tâ”dan önce gelen sâkin cîm “dâl”e dönüşebilir: اجدمعوا اجتمعوا gibi. 3. Muzaaf fiillerin tef‘îl ve tefe‘‘ul kalıplarında aynı harfin tekrarından doğan söyleyiş ağırlığını gidermek için son harf “yâ”ya dönüşebilir:تصدد ظننت، ظنيت، تصدىgibi. 4. “ ح، خ، ط، ع، غ، ق” harflerinden önce gelen “sîn”in “sâd”a dönüşmesinde görüldüğü üzere sıfatça zayıf harfler kuvvetliye dönüşür: صقر صخر، سقر يصاقون، سخر يساقون gibi. 5. Bazan her ikisi de eşit şekilde kullanılmakla birlikte aralarında ses dönüşümü bulunan eşdeğer kelimelerden kullanımı yaygın olan tercih edilir: طبرزل هتن، طبرزن هتلgibi (İbn Cinnî, el-Ħaśâǿiś, II, 82).

Mahreç ve sıfat yakınlığı bulunmayan harfler arasındaki dönüşümü ibdâl olarak kabul etmeyen İbn Sîde makbul ibdâli “ ق ^ ف، ك ^ث ع، ^ أ ” ve “ ب ^ م ” harfleri arasındaki dönüşümlere hasreder (el-Muħaśśaś, XIII, 274).

İbdâl harflerinden dönüşüme en çok uğrayanlar başta hemze olmak üzere vâv ile “yâ”dır. Bunlarda görülen temel dönüşümler şöylece özetlenebilir: Hemze, mahrecinin ağıza uzaklığı ve sahip olduğu cehir ve şiddet sıfatları sebebiyle telaffuzu zor bir harftir. Bundan dolayı gerek sâkin olduğunda gerekse iki hemze yan yana geldiğinde ve diğer bazı durumlarda ibdâl, nakil, teshîl ve hazif uygulamasına gidilir (Süyûtî, I, 98). 1. Sâkin hemze, önündeki hareke cinsinden illet harfine dönüştürülebilir: يومن وامر، يؤمن جيت، وأمر جئتgibi. Ebû Ca‘fer el-Kārî, Hamza b. Habîb, Sûsî’nin rivayetinde Ebû Amr b. Alâ ve Verş’in rivayetinde Nâfi‘ bu tür örnekleri ibdâl ile okumuştur. 2. Hemze, hafifçe önündeki hareke cinsinden illet harfine dönüştürülerek (hemze ile bu illet harfi arasında) telaffuz edilebilir. Buna “teshîl, telyîn” ve “beyne beyne” adı verilir: ذئب سأل، ذيب بؤس، سال بوس gibi. 3. Kelimenin ortasında ve sonunda elifin ardından gelen illet harflerinin hemzeye dönüştürülmesi zorunludur:بناء دعاء، بناي رسائل، دعاو رسايل صحائف، رسالة صحايف عجائز، صحيفة عجاوز قائل، عجوز قاول gibi. 4. Bir araya gelen iki hemze, gerçek ses değeriyle (tahkīk) telaffuz edilebileceği gibi telaffuzundaki güçlüğü gidermek üzere ikincisi ibdâl edilerek, birincisi veya ikincisi uzatılarak ya da teshîl ile okunabilir: أأعجميّ، آعجميّ، آأعجميّ، أآعجميّgibi.

Bunlardan başka eskiden Temîm başta olmak üzere Kays, Esed ve bunlara komşu kabilelerde yaygınlığı sebebiyle “Temîm’in an‘anesi” adı verilen hemzenin ayına dönüşmesi bugün de Mısır’ın Saîd bölgesinde görülür: أذن عن، أذن أنgibi. Hemze Zemahşerî’ye göre beş (ح، خ، ع، غ، هـ) Ebü’t-Tayyib el-Lugavî’ye 

göre on iki (ج، ح، خ، ع، غ، ف،ق، ك، ل، م، ن، هـ)harfin yerine zarureten veya daha kolay telaffuz edildiği için ya da sanat gereği olarak kullanılmıştır (hemzenin ibdâliyle ilgili geniş bilgi için bk. Ebü’t-Tayyib el-Lugavî, II, 453; İbn Cinnî, el-Ħaśâǿiś, III, 149; İbn Sîde, XIV, 2-12; Zemahşerî, s. 428-430; İbn Usfûr, I, 320-352).

İllet ve lîn harflerinden olduğu için dönüşüm alanı geniş olan yâ ” أ، ب، ت، ث، ر، س، ص، ض، ع، ك، ل، م، ن، و، هـ“ harflerinden her birinin yerine geçebilir. Söz gelimi önü kesreli sâkin hemze “yâ”ya dönüşebilir: بير شيت، بئر شئت gibi. Aynı şekilde önü kesreli meftuh hemzenin de “yâ”ya dönüşmesi mümkündür: فية قري، فئة قرىءgibi. Nitekim Ebû Ca‘fer bunun gibi kelimeleri “yâ”ya ibdâl ederek okumuştur. Yine bazı idgamlı kelimelerde idgamın meydana getirdiği telaffuz ağırlığını gidermek için idgam harflerinden ilki çoğunlukla “yâ”ya dönüştürülmüştür: فلا وريبك تسريت، فلا وربك شيراز، تسررت قيراط، شراز ديباج، قراط دباجgibi (Ebü’t-Tayyib el-Lugavî, I, 89, 152; II, 103, 215 ve tür.yer.; Zemahşerî, s. 432; Emîl Bedî‘ Ya‘kūb, s. 532-538).

İllet ve lîn harfi olarak vâv da çoğunlukla illet harfleri (vâv, yâ, elif) ve hemze ile dönüşüme uğrar. Yanyana gelen iki hemzeden ikincisinin harekesi ötreyse “vâv”a dönüştürülerek telaffuz edilebilir: أوكرم أأكرمgibi. Kıraat imamlarından Nâfi‘, İbn Kesîr, Ebû Ca‘fer el-Kārî ve Rüveys’in rivayetinde Ya‘kūb el-Hadramî, Kur’an’da geçen bu tür örnekleri “vâv”a yakın bir sesle (teshîl, beyne beyne) okumuşlardır: أونبئكم أأنبئكم (Âl-i İmrân 3/15), أونزل عليه الذكر أأنزل عليه الذكر(Sâd 38/8),أولقي الذكرأ أألقي الذكر (el-Kamer 54/25) gibi (İbnü’l-Cezerî, II, 374; Bennâ, s. 61-62).

İsim ve sıfatların sonunda zâit olarak bulunan ya da vâv ve “yâ”dan dönüşme hemzelerin tesniye, cemi ve nisbetlerde “vâv”a dönüşmesi câizdir: سماوان، سماوات، سماوي سماء (“vâv”dan dönme hemze); صحراوان، صحراوات، صحراوي صحراء(zâit hemze);حمراوان، حمراوات، حمراوي حمراء(zâit hemze) gibi. Aynı şekilde ikinci harfi elif olan isim ve sıfatların ism-i tasgîrleriyle فواعل kalıbındaki mükesser cemilerinde elif “vâv”a dönüşür: عويمل ضويرب، عامل ضاربgibi. Önü ötreli olan sâkin yâ da “vâv”a dönüşür: يوقظ ييقظgibi (Ebü’t-Tayyib el-Lugavî, II, 494 vd.; Zemahşerî, s. 434; İbn Usfûr, I, 362).

Mehmet Ali Sarı

İBDAL yazısı ilk önce Fasih Arapça üzerinde ortaya çıktı.