Fail ve Mefulun Bih
FÂİL (Özne)
Fâil (özne), bir işi yapana denir. Harekesi ötre ya da ötre tenvin olur. Fiile kim ya da ne sorusunu sorduğumuzda aldığımız cevap fâildir. Fiil ile fâil arasında müzekkerlik (erkeklik), müenneslik (dişilik) bakımından uyum aranır; fâil fiilden sonra açıkça geldiğinde, ikil veya çoğul olsa bile fiil tekil kalır.
|
|
Fâil |
Fiil |
|
| Çocuk gitti (Kim gitti?) |
الْوَلَدُ. |
ذَهَبَ |
|
| Kız okudu (Kim okudu?) |
الْبِنْتُ. |
قَرَأَتِ |
|
| Öğrenci oturdu (Kim oturdu?) |
التِّلْمِيذُ. |
جَلَسَ |
|
| Bir adam çıktı (Kim çıktı ?) |
رَجُلٌ. |
خَرَجَ |
|
Not: Yukarıdaki örneklerde olduğu gibi harf-i tarifli kelime cümle ortasında geldiği takdirde geçiş önceki kelimenin harekesiyle olur.
MEF’ÛLUN BİH (Tümleç)
Mef’ûlun bih; kendisine iş yapılanı bildiren isimdir. Harekesi üstün (َ-) ya da üstün tenvin olur ( اً). Fiile ne, kimi, neyi, neye sorusunu sorduğumuzda aldığımız cevap mef’ûldür. Fiil ile fâil arasında olması gereken müzekker-müennes uyumu şartı mef’ûlün bihle diğerleri arasında yoktur. Yâni mef’ûlün bih’in fiil ya da fâil ile müzekkerlik müenneslik, tekillik çoğulluk vs. açısından uyumlu olma şartı aranmaz.
|
Meful |
Fâil |
Fiil |
|
| Öğrenci dersi yazdı (Neyi yazdı?) |
الدَّرْسَ. |
التِّلْميِذُ |
كَتَبَ |
| Baba suyu içti (Neyi içti?) |
الْماَءَ. |
الْاَبُ |
شَرِبَ |
| Öğrenci bir kitap okudu (Ne okudu?) |
كِتاَباً. |
التِّلْمِيذُ |
قَرَأَ |
| Halit öğrenciye vurdu (Kime vurdu?) |
التِّلْمِيذَ. |
خاَلِدٌ |
ضَرَبَ |
Yukarıdaki örneklerde görüldüğü gibi fâilin açıkça yazılışı (öğrenci, baba, Halit gibi) gâib fiil kullanıldığında gerçekleşir. Muhâtab ve mütekellim fiillerde fiil ve fâil birarada olur. Yine de fiile aynı sorular (ne, neyi, kimi kime) sorulduğunda alınan cevap mef’ûldür ve harekesi üstündür:
| Dersi yazdım (Neyi yazdım?) | الدَّرْسَ. | كَتَبْتُ |
| Suyu içtiniz (Neyi içtiniz?) | الْماَءَ. | شَرِبْتُنَّ |
| Halid’e sordun (Kime sordun?) | خاَلِداً. | سَأَلْتَ |
| Bir kitap okudunuz (Ne okudunuz)(belirtisiz nesne) | كِتاَباً. | قَرَأْتُمْ |
| Öğrenciye vurdun (Kime vurdun?) | التِّلْمِيذَ. | ضَرَبْتَ |
- Fâil nedir?Fâil (özne), bir işi yapana denir.
- Fâilin harekesi nedir?Fâil merfûdur: الْوَلَدُ، رَجُلٌ.
- Mef'ûlün bihin harekesi nedir?Mef'ûlün bih mansûbdur: الدَّرْسَ، كِتَابًا.
- ذَهَبَ الْوَلَدُ cümlesinde fâil hangisidir?'Kim gitti?' sorusunun cevabı الْوَلَدُ'dur.
- Mef'ûlün bih fiile sorulan hangi sorunun cevabıdır?Fiile 'neyi, kimi' diye sorulduğunda alınan cevap mef'ûldür; 'kim' sorusu fâili bulur.
- شَرِبَ الْأَبُ الْمَاءَ cümlesinde mef'ûlün bih hangisidir?'Neyi içti?' sorusunun cevabı الْمَاءَ'dır; الْأَبُ fâildir.
- قَرَأَ التِّلْمِيذُ كِتَابًا cümlesinde كِتَابًا neden üstün tenvinlidir?Mef'ûlün bih mansûbdur; nekre olduğundan üstün tenvin alır.
- 'Kız okudu.' cümlesinin doğru harekelenmiş şekli hangisidir?Fâil müennes olduğu için fiil müennes ت alır; fâil merfûdur (الْبِنْتُ).
- كَتَبْتُ الدَّرْسَ cümlesinde fâil nedir?Mütekellim fiillerde fâil fiile bitişik zamirdir; الدَّرْسَ mef'ûldür.
- 'Halit öğrenciye vurdu.' cümlesinin doğru harekelenmiş şekli hangisidir?Vuran Halit (fâil, merfû), vurulan öğrenci (mef'ûl, mansûb).
- Fiil, açıkça yazılan fâilden önce geldiğinde sayı bakımından nasıl olur?Önce gelen fiil sayıca fâile uymaz: ذَهَبَ الْأَوْلَادُ. Cinsiyet uyumu ise gözetilir: قَرَأَتِ الْبِنْتُ.
- شَرِبْتُنَّ الْمَاءَ cümlesinde fâil ve mef'ûl hangileridir?Muhâtab fiillerde fâil fiile bitişik zamirdir (تُنَّ); 'neyi içtiniz?' sorusunun cevabı الْمَاءَ'dır.
- قَرَأَتِ الْبِنْتُ cümlesinde fiilin sonundaki تِ neden esrelidir?Aslı قَرَأَتْ'tir; harf-i tarifli kelimeye geçişte iki sâkin buluştuğu için esre verilir.
- سَأَلْتَ خَالِدًا cümlesinde خَالِدًا kelimesinin durumu nedir?'Kime sordun?' sorusunun cevabıdır; fâil fiile bitişik تَ zamiridir.
- 'Baba suyu içti.' cümlesini Arapça söyleyin ve öğelerini belirtin.Cevabı önce aklından söyle, sonra kontrol et.Cevap: شَرِبَ الْأَبُ الْمَاءَ — شَرِبَ fiil, الْأَبُ fâil (merfû), الْمَاءَ mef'ûlün bih (mansûb)Fâil ötre, mef'ûlün bih üstün alır.Bildin mi?
