İsm-i meful
İsm-i meful, fiilden türeyen ve yapılan işi gösteren isim cinsi kelimelere denir. İsm-i meful, müteaddi fiillerden yapılır. Türetilme şekilleri bakımından iki grupta ele alınabilir.
1- Sülâsi mücerred fiillerden ism-i mef’ul türetme
2- Rubâi mücerred ve mezid fiillerden ism-i mef’ul türetme.
Sülâsi fiillerden ism-i mef’ul türetme için kullanılan kalıp (مَفْعُولٌ ) kalıbıdır. Örnekler:
| مَكْتُوبٌ | كَتَبَ |
| Yazılmış, yazılan | Yazdı |
| مَكْسُورٌ | كَسَرَ |
| Kırılmış, kırılan | Kırdı |
| مَنْصُورٌ | نَصَرَ |
| Yardım edilmiş, yardım edilen | Yardım etti |
| مَقْتُولٌ | قَتَلَ |
| Öldürülmüş | Öldürdü |
Rubâi mücerred ve mezid fiillerden ism-i meful türetmek için şu yöntem izlenir: Öncelikle fiil mazi formdan muzari-meçhul forma aktarılır. Daha sonra muzari fiilin başındaki muzaraat harfi olan “ye” çıkarılarak yerine ötreli bir “mim” ilave edilir. Bu şekilde o fiilin ism-i mef’ulü elde edilir. Yeni oluşan sözcük artık bir fiil değil isim olduğu için de kelimenin sonu tenvinlenir. Örnekler:
| İSM-İ MEF’UL | MUZARİ-MEÇHUL | MAZİ | BAB |
|---|---|---|---|
| مُرْسَلٌ Gönderilen |
يُرْسَلُ | اَرْسَلَ | اِفْعَالٌ |
| مُقَدَّمٌ Sunulan, öne geçirilen |
يُقَدَّمُ | قَدَّمَ | تَفْعِيلٌ |
| مُشَاهَدٌ Görülen |
يُشَاهَدُ | شَاهَدَ | مُفَاعَلَةٌ |
| مُتَخَرَّجٌ Çıkılan |
يُتَخَرَّجُ | تَخَرَّجَ | تَفَعُّلٌ |
| مُسْتَعْمَلٌ Kullanılmış |
يُسْتَعْمَلُ | اِسْتَعْمَلَ | اِسْتِفْعَالٌ |
| مُدَحْرَجٌ Yuvarlanmış |
يُدَحْرَجُ | دَحْرَجَ | فَعْلَلَةٌ |