Tehzîbu’l-Lüğa Arapça Sözlük اللغة العربية

46471

 

Kelimeleri harflerinin mahreçleri esas alınarak tertip edilmiş

bir diğer eser de Ebû Mansûr Muhammed b. Ahmed el-Ezherî (ö.

370/ 980)22’nin Tehzîbu’l-Luğa adlı eseridir. Kendisi

 

Arapça Alfabetik Sözlüklerin Tanıtımı

Dinbilimleri Akademik Araştırma Dergisi, IX (2009), sayı:1

Niftaveyhi’den ders almış, ondan rivayet etmiş ayrıca ez-Zeccâc,

İbnu’s-Serrâc ve İbnu’l-Enbârî ile çeşitli ilmi mütalaalarda bulunmuştur.

Mukaddimesinde bu eseri yetmiş yaşını aştığında

tamamladığı anlaşılmaktadır.

Müellif Lügat konusunda en önemli kaynaklardan kabul edilen

bu sözlüğün yazılma gayesini izah ederken konuyla ilgili olarak

şöyle der: ‘Kur’an-ı Kerîm indi. Onun muhatapları üstün bir

beyana ve derin bir anlayışa sahip Arap kavmi idi. Yüce Allah

onu, onların dillerinde ve yetiştikleri ve konuşmaya alışık oldukları

kelam şeklinde indirdi. Onlar da hitap şekillerini bildikleri ve

düzene koyma tekniklerini anladıkları bu kitap üzerinde çalışmalar

yaptılar.’ der23.

Bu eserde kelimelerin diziliş şekli Kitâbu’l-Ayn’de olduğu gibidir.

Müellif kelimelerin anlamlarınında şevahidle istidlal etmiştir.

Kendisinden önceki lügatçilerden farklı olarak Irak havalisini

ve çölleri gezip dolaşarak köklü araştırmalar yapmak suretiyle

onların işlemediği bazı kelimelerle, yer, memleket ve su kaynaklarının

isimlerini de ele almıştır. Bu itibarla Kitâbu’l-‘Ayn’ın biraz

daha genişletilmiş şekli denebilir.

Müellif eserini Kitâbu’s-Sünâi el-Muzaaf, Kitâbu’s-Sülâsi es-

Sahih, Kitâbu’s-Sülâsi el-Mehmûz, Kitâbu’s-Sülâsi el-Mu’tel,

Kitâbu’r-Rübâi ve Kitâbu’l-Hümâsi adları ile bölüm başlıklarına

ayırmıştır.

Tehzîbu’l-Luğa, kendinden sonra telif edilmiş Lisânu’l-‘Arab ve

Tâcu’l-‘Arûs gibi eserlerin birinci kaynağı kabul edilmiştir. Hatta

Tehzîbu’l-Luğa’da yer alan kelimelerin hemen hemen tamamı

Lisânu’l-‘Arab’ta yer almaktadır denebilir. İbn Manzûr bu hususta

‘Lügatlar içerisinde el-Ezheri’nin Tehzîbu’l-Luğa’sından daha

güzelini görmedim’ der .

Abdusselâm Hârun ve arkadaşları tarafından tahkik edilerek

 

Ali Cüneyt EREN

 

 

15 cilt halinde 1964–1967 yıllarında Kahire’de basılmıştır25.

 

tsz., I/22.

 

Kelime İndeksi’ Mezuniyet Tezi, Danışman: Hüseyin Elmalı, İzmir, 1987.

 

Fakültesi Dergisi, sy. 4, s. 339, İstanbul, 1986.