el-Bâri’ fî Garîbi’l-Lügati’l-‘Arabiyye Arapça Sözlük البارع في غريب اللغة العربية

46546

 

Bu eser aslen Diyarbakırlı ve dedesi Selmân da Emevî Halifesi

Abdulmelik b. Mervân’ın dostu olan lügat âlimlerinden Ebû Alî

İsmail b. el-Kasım el-Kâlî (ö. 356/966)’nin lügatıdır. Ebû Alî el-

Kâlî, İbn Dureyd, İbnu’l-Enbârî ve Niftaveyhi gibi meşhur üstat-

15 Geniş bilgi için bkz. s. 27. Abdussemi’ Muhammed Ahmed, el-Meâcimu’l-

Arabiyye, II. bsk. Dâru’l-Fikri’l-Arabî, 1984.

16 Civelek Yakup, Arap Dil Bilime Giriş, Van 2003, s. 314.

17 Geniş bilgi için bkz. Abdurrahman Fehmi Efendi, İslam Medeniyeti Tarihi,

(Medresetu’l-Arab), Yayına hazırlayanlar: Elmalı Hüseyin, Eren Cüneyt, İstanbul,

2005, s. 94.

18 Konu ile ilgili bkz. Sümertaş Burhan, ‘el-Halil b. Ahmed’in Hayatı Eserleri ve

Kitabu’l-Ayn Adlı Eserinin Kelime İndeksi’ Mezuniyet Tezi, Danışman: Hüseyin

Elmalı, İzmir, 1994.

Ali Cüneyt EREN

Dinbilimleri Akademik Araştırma Dergisi, IX (2009), sayı: 1

lardan dersler almış, kendisinden de Ebû Bekr ez-Zebîdî el-

Endülüsî öğrenim görmüştür. Nasır Abdurrahman zamanında

Endülüs’e göçerek orada yerleşmiş ve h. 356 yılında Kurtuba’da

vefat etmiştir.

Ebû Alî İsmail b. el-Kasım el-Kâlî’nin alfabetik olarak telif ettiği

bu lügati altı-yedi bin sayfadan ibarettir. Telifi tamamladıktan

sonra temize çekmeden vefat etmiş, daha sonra dostları tarafından

içinden sadece Kitâbu’l-âyn, Kitâbu’l-bâ ve Kitâbu’l-hemze

temize çekilmiştir. Kelime tertibi aynen ‘Kitâbu’l-Ayn’ de olduğu

gibi harflerin mahreçleri esas alınarak hazırlanmış, ancak mahreç

sırasındaki harflerin dizilişleri aşağıda görüleceği üzere daha

farklı olmuştur:

( ع ه ح خ غ / ض ج ش/ ل ر ن / ط د ت / ص ز س / ظ ذ ث / ف ب م / و أ ي)

Ardından el-muzaaf es-sünâi, es-sülâsi es-sahîh, es-sülâsi

es-mu’tel, el-havâşi, er-rübâi, ve el-humâsi şeklinde bablara

ayırmıştır. el-Havâşi babında hikayeler, sesler ve mankûs kelimeleri

toplamıştır19. el-Kâlî bu eserinde aynen Halil b. Ahmed’in

Kitâbu’l-Ayn’de uygulamış olduğu kalb sistemini bazı farklılıklarıyla

birlikte uygulamıştır. Bu lügatte Kitâbu’l-â(A)yn’dan farklı

olarak kelimelerin okunuşları tashif ve lahn’den korumak için

yazı veya vezinle kaydedilmiştir. Kısmen de kelimeleri işlerken

kimden aldığını da zikretmektedir.

Müellifin bunun dışında ayrıca ‘Kitâbu’l-Emâlî’ adlı edebiyat

ansiklopedisi hüviyetinde başka bir eseri daha vardır20.

el-Kâlî’nin talebesi Muhammed el-Fihrî bu esere bazı ilaveler

ekleyerek Cevâmi‘u Kitâbi’l-Bâri‘ adlı bir eser kaleme almıştır.

Bu eserin biri ‘İngiltere Müzesi’nde OR 9811 numarada, diğeri

de ‘Paris Halk Kütüphanesi’nde 435 numarada olmak üzere iki

nüshası bulunmaktadır

Ali Cüneyt EREN