Yıl: 2014

 

Fuad Efram el-Bustânî tarafından hazırlanmıştır. Kısaca el-

Muncid adıyla anılagelmiştir. 1964 senesinde neşredilmiştir. Yine

el-Merca’ ve er-Râid gibi kelimenin okunduğu üzere tertip edilen

sözlüktür.

Sözlükte yabancı sözlüklerde kullanılan rumuzlara benzer

işaretler bulunmaktadır. Bunlardan bazıları ( فا) rumuzunu ism-i

fâil için, ( مف) rumuzunu ism-i mef’ul için, ( ج) rumuzunu cem’i

için, ( جج) rumuzunu cem’i cem’ için, ( م) rumuzunu müennes için,

مث) ) rumuzunu müsennâ için, ( مص) rumuzunu masdar için, ( (ز

ziraatla ile ilgili terimleri belirtmek için, ( فك) astronomi ile ilgili

terimleri belirtmek için, ( ك) kimya ile ilgili terimleri belirtmek için,

ر) ) rumuzunu karşılaştırma için kullanmıştır. Sözlüğün ilk sayfalarında

10 sayfa kadar Arap Dili gramerine ait özet bilgiler verilmiştir47.

Dikkat çeken bir diğer husus da sözlükteki hecâ harfleri okuyucu

tarafından pratik olarak kolayca bulunabilmesi için içe doğru

gözeneklerle ayrılmıştır.

Rahip Luis Ma’luf el-Yesûî’nin el-Müncid fi’l Lüğa vel ‘Alam,

adlı eserinin bir çeşit özeti mahiyetindedir.

47 Bkz. el-Bustânî Fuad Efram, el-Muncidu’l-Ebcedî, önsöz

Ali Cüneyt EREN•

 

 

 

Cübran Mes’ud tarafından hazırlanmıştır. İlk defa 1964 senesinde

neşredilmiştir. el-Merca’ gibi kelimenin okunduğu üzere

tertip edilen sözlüktür. Diğer bir tabirle idgam açılmamış, örneğin

( تِكَّةٌ) kelimesi ( ت ك ك ) bölümünde değil ( ت ك ت ) bölümünde yer

almıştır. Dolayısıyla kelimenin mastarı araştırılmadan doğrudan

alfabetik harf sıralaması gözetilmiştir. Ancak mezîd ve illetli fiillerin

masdarlarına da o kelimenin başında parantez içerisinde işaret

edilmiştir. Müellif mukaddimede sözlüğünün metodu hakkında

yaptığı izahatta bunun araştırmacıya kolaylık sağladığınız

söyler 46.

Kelimelerin manaları önem sırasına göre verilmiştir. Ayrıca

sözlüğe felsefe, sosyoloji, psikoloji, eğitim, ekonomi, hukuk, matematik

ve diğer pozitif bilimlere ait yüzlerce kelime eklenmiştir.

45 Bkz. el-Bustânî Fuad Efram, el-Muncidu’l-Ebcedî, s. 1., I. Bsk., Dâru’l-

Meşrık, Beyrut, 1967.

46 Mesud Cübran, er-Râid, II. Bsk. s. 13., Beyrut, 1967.

 

Kelimelerin anlamları verilirken klasik sözlüklerde yer alan bilgiler

muhafaza edilmiş, yer yer detaylara girilerek örneklendirilmiştir.

Sözlükte yeni olarak Luis Ma’luf’in el-Muncid adlı sözlüğünde

olduğu gibi yabancı sözlüklerde kullanılan rumuzlara benzer işaretler

yer almıştır. Örneğin ( ج) rumuzunu cem’i için, ( جج) rumuzunu

cem’i cem’ için, ( م) rumuzunu müennes için, ( مث) rumuzunu

müsennâ için, ( مص) rumuzunu masdar için, ( فا) rumuzunu ism-i

fâil için, ( مف) rumuzunu ism-i mef’ul için, ( ر) rumuzunu karşılaştırma

için kullanmıştır.

Sözlüğün ikinci baskısı 1967 senesinde Beyrut’ta tek bir cilt

halinde, üçüncü baskısı da 1978 senesinde iki cilt olarak yapılmıştır.

 

Ali Cüneyt EREN•

 

 

 

Bu sözlük Abdullah el-Alaylî el-Merca’ tarafından hazırlanmıştır.

Yukarıda yer alan sözlük örneklerinden tamamen farklı

olarak kelimenin okunduğu gibi tertip edilen sözlüktür. Bu sisteme

terim olarak kısaca et-Tertîbu’n-Nutkî denilmiştir. Dolayısıyla

örneğin ( الْمَجْهول) kelimesini ( ج) harfi grubunda, kelimenin iştikaklarından

arınmış aslî harfleri olan ( جَهَلَ) kelimesinden değil

kelimelerin kendi içinde alfabetik okunuş sıraları esas alınarak

م) ) harfi grubunda doğrudan ( مَجْهول) maddesinde aranır.

Abdullah el-Alaylî kaleme aldığı bu eserle sistem olarak kelimenin

okunduğu gibi tertip edilen sözlükler kategorisine öncülük

etmiştir.

 

Ali Cüneyt EREN•

 

 

 

Abdullah b. Mihâil el-Bustânî (ö. 1930) tarafında telif edilmiştir.

Mahmûd b. ‘Umer ez-Zemahşerî’nin Esâsu’l-Belâga adlı eserindeki

metodla aynı olarak kelimenin ilk asli harfi esas alınarak

hazırlanmıştır. Kelimelerin ikinci ve üçüncü harflerinin sıralanışı

da alfabetik olarak sıralanmıştır. Her madde kendi içinde fiil,

isim ve sıfat sıralamasıyla düzenlenmiştir. Bazı ilavelerle birlikte

metod olarak Butrûs el-Bustânî’nin ‘Muhîtu’l-Muhît’ adlı sözlüğünün

bir benzeridir.

43 es-Sâlih Muhammed b. Ahmed, Takrîru’n ani’l-Müncid fi’l-Lügati ve’l-A’lâm,

Mecelletu’l-Buhûsu’l-İslâmiyye, 46/s. 243-250.

44 el-Yesûî Luyis Ma’luf, el-Müncid fi’l Lüğa vel ‘Alam, et-Tabatu’l-Katulikiyye, s.

617., 19. bsk., 1982, Lübnan.

 

Ali Cüneyt EREN•

 

 

 

 

Rahip Luis Ma’luf el-Yesûî tarafından 1908 senesinde telif

 

edilmiş olan bu sözlük metot olarak geleneksel kök tertibine göre

 

ilk asli harfi esas alınarak hazırlanmıştır. Kelimelerin ikinci ve

 

üçüncü harflerinin sıralanışı da kendi içinde alfabetik olarak düzenlemiştir.

 

Kısaca el-Müncid ismiyle şöhret kazanmıştır. Kaynak olarak

 

bazı eski sözlüklerle birlikte Butrûs el-Bustânî’nin ‘Muhîtu’l-

 

Muhît’ adlı sözlüğünden oldukça istifade edilmiştir.

 

42 Bkz. Nassar Hüseyin, a.g.e, I/568.

 

Arapça Alfabetik Sözlüklerin Tanıtımı

 

Sözlük hakkında yapılan tenkitlerin başında sözlüğün Hıristiyanlık

 

propagandası yaptığı, yer yer İslam akidesini tahrif edici

 

bilgiler aktarıldığı ve İslami terimlere özellikle yer vermediği şeklinde

 

olmuştur 43. Örneğin ( قَرَأُ-Karae) maddesinden ( القرآن-el-

 

Kur’ân) kelimesini ele alırken bu kelimenin masdariyetine işaret

 

eder ve Kur’ân-ı Kerîm’den bir kelime dahi olsa bahsetmez44. Ancak

 

Hıristiyan terminolojisine ait hemen hemen bütün kelime ve

 

kavramlar sözlükte yerini bulmuştur.

 

Sözlüğünde yeni olarak yabancı sözlüklerde kullanılan rumuzlara

 

benzer işaretleri kullanmıştır. Bu babtan olmak üzere

 

mesela ( فا) rumuzunu ism-i fâil için, ( مفع) rumuzunu ism-i mef’ul

 

için, ( مص) rumuzunu masdar için, ( ج) rumuzunu cem’i için, ( (جج

 

rumuzunu cem’i cem’ için, ( م) rumuzunu müennes için, ( مث) rumuzunu

 

müsennâ için, ( ه) rumuzunu da mefûl bih için kullanmıştır.

 

Önceleri sadece mücerret lügat sözlüğü şeklinde tasarlanmışken

 

1956 yılındaki baskılarından sonra Rahip Fernand Totıl

 

el-Yesûi tarafından içine a’lâm, atasözleri, Arap gramerine ait

 

özet bilgiler, imlâ kuralları, felsefe, sosyoloji, psikoloji, eğitim,

 

ekonomi, hukuk, matematik ve diğer pozitif bilimlere ait yeni terimler

 

eklenmiştir.

 

Daha sonra bu sözlük esas alınarak özetlenmiş el-Muncidu’l-

 

Ebcedî (1968), Muncidu’t-Tullâb (1968), el-Müncidu’l-İ’dâdî (1969),

 

el-Muncidu’l-Musavvar li’l-Etfâl gibi sözlükler telif edilmiştir.

 

Ali Cüneyt EREN•

 

 

 

 

Lübnanlı Butrûs el-Bustânî (ö. 1883) tarafından telif edilmiştir.

 

Modern denebilecek sözlüklerin ilki olma özelliğini taşır.

 

40 Bkz. Abdussemi’ Muhammed Ahmed, a.g.e, s. 163.

 

41 Bkz. el-Feyyûmî Ahmed b. Muhammed, el-Misbâhu’l-Münîr fi Ğaribi’ş-Şerhi’l-

 

Kebîr, s. Önsöz, Lübnan, 1987.

 

Ali Cüneyt EREN

 

Dinbilimleri Akademik Araştırma Dergisi, IX (2009), sayı: 1

 

Müellifin istifade ettiği temel kaynak el-Fîrûzâbâdi’nin el-

 

Kâmûsu’l-Muhît’i olup bu esere ilavelerde bulunmuştur. Örneğin

 

müfret kelimelerin, bazıları kıyâsi olup zikredilmesinde fayda

 

mülahaza edilmeyen cemilerini eklemiş. Yine dile sonradan girmiş

 

uydurukça, avamca ve Hıristiyan dinine ait kavramlar, kullanımlar,

 

ilmî, teknik, felsefî terimler, bazı edebiyatçıların eser

 

isimleri ve nesir ve şiir örnekleri, nahve ve sarfa ait terimler ilave

 

etmiştir.

 

Yaklaşık 1 milyon 300 bin kelime vardır. Müştak kelimelerin

 

sayısı yaklaşık 85 bin kadardır.

 

Müellif bu eseri öğrencilerin daha kolay istifade etmeleri

maksadıyla daha sonra ‘Kutru’l-Muhît’ adı altında özetlemiştir 

 

Ali Cüneyt EREN•

 

 

Ahmed b. Muhammed el-Feyyûmî (ö. 770/1368) tarafından

 

telif edilmiştir. Kısaca el-Misbâhu’l-Münîr adıyla şöhret kazanmıştır.

 

Zamehşeri’nin Esâsu’l-Belâga adlı eserinden oldukça etkilendiği,

 

görüş ve kaynaklarından sıkça istifade ettiği görülmektedir.

 

Kaynakları arasında muasırı olduğu İbn Manzûr’un Lisânu’l-

 

Arab’ın yer almaması dikkat çekicidir.

 

Sözlük alfabetik sıraya göre kelimenin ilk harfi esas alınarak

 

ele alınmış sözlüklerdendir. Müellif hecâ harflerinden her birisi

 

için özel bir bâb ayırmıştır. ( ي) ,(و) ve ( لا) harflerini ise son babta

 

toplamıştır. Kelimelerin izahında hadis-i şeriflerden istifade edilmiştir.

 

Lügat anlamlarının yanı sıra fıkhî anlamları da verilmiştir.

 

Fiillerin bablarına işaret edilmiş, yer yer gramatik bilgilere de işaret

 

edilmiştir. Sözlüğün sonunda sarf ve nahiv mevzuları da eklenmiştir

 

Ali Cüneyt EREN•

 

 

 

‘Mısır Milli Eğitim Bakanlığı’nın rehberliğinde Arap Dil Kurumu

üyelerinden İbrâhîm Mustafâ, Ahmed Hasan ez-Zeyyât,

Hâmid ‘Abdulkâdir ve Muhammed ‘Ali en-Neccâr tarafından hazırlanmış

değerli bir sözlüktür.

Kelimenin ilk aslî harfi esas alınarak hazırlanmıştır. Kelimelerin

ikinci ve üçüncü harflerinin sıralanışı da alfabetik olarak

düzenlemiştir. Klasik sözlüklerde olmayan bir özelliği de ilmî ve

teknik terimleri, muarrab sözcükleri ihtiva etmiş olması, ayrıca

600 adet resimle zenginleştirmesidir.

Sözlükte 30.000 madde başlığı, 450 bin kelime vardır.

Yukarıda zikredilen bu sözlüklerin dışında son dönemde ilk

harf sistemine göre telif edilmiş sözlükler şunlardır:

 

Ali Cüneyt EREN•

 

 

 

 

Bu sözlüğün sahibi Muhammed b. Ebî Bekr b. ‘Abdilkâdir er-

 

Râzî (ö. 666/1267’den sonra)’dir. Eser el-Cevherî’nin es-Sıhâh’da

 

yer alan kelimelerden seçilerek bir çeşit es-Sıhâh’ın özet yapılmış

 

halidir denebilir. Kelimelerin izahı yapılırken sıkça ayet ve hadis-i

 

şeriflerden istişhadlar yapılmıştır.

 

39 Bkz., Kahhâle, Mu’cemu’l-Müellifîn, XII, 186-187.

 

 

Ali Cüneyt EREN•

 

 

 

 

Bu eserin sahibi de Mahmûd b. ‘Umer ez-Zemahşerî (ö. 583

 

538/1143)’dir 39. Kelimenin ilk asli harfi esas alınarak hazırlanmıştır.

 

Ancak ez-Zemahşerî, eş-Şeybâni’nin aksine bu sözlükte

 

kelimelerin ikinci ve üçüncü harflerinin sıralanışını da alfabetik

 

olarak düzenlemiştir. Bu sözlüğün özelliği kelimeleri hem lügat

 

hem de mecâzi anlamıyla birlikte vermesidir. Mecazî mânâlarda

 

kullanılan ne kadar kelime varsa hemen hemen hepsini derlemiştir.

 

Eserde ayet, hadis, mesel, şiir, deyim ve meşhur sözlerle

 

şevahid getirilmiştir.

 

Bu eser ilk kez h. 1327 senesinde Mısır’da basılmıştır.

 

Ali Cüneyt EREN•