Tâcu’l-Luğa ve Sıhâhu’l-‘Arabiyye Arapça Sözlük تاج اللغة وصحاح العربية

45281

 

 

Bu eserin sahibi İsmail b. Ahmed el-Cevherî (ö.

 

393/1001)’dir28. Türk asıllıdır29. Esere kısaca es-Sihâh’da denilmektedir.

 

Bu isimle adlandırılmasının bir sebebi de seçilmiş olan

 

kelimelerin sahih ve güvenilir olmasıdır. Müellif, eserin mukaddimesinde

 

bu mevzu ile alakalı olarak ‘sahih olan Arap lügatını

 

toplamış olduğunu’ vurgular30.

 

el-Cevherî Farab’da dünyaya gelmiş, İran’a, Ceziretu’l-Arab,

 

Suriye ve Mısır’a seyahat ettikten sonra Horasan’a dönmüş ve

 

son olarak Nisabur’da ikamet etmiştir.

 

Bu sözlük İslam dünyasındaki en önemli sözlüklerden biri

 

kabul edilir.

 

Eser kelimelerin son harfleri esas alınarak alfabetik düzende

 

tertip edilen bir sözlüktür. Müellif kelimenin son harfleri müşterek

 

olan kelimeleri toplayarak alfabetik sıralamaya tabi tutmuş,

 

daha sonra bu kelimelerin birinci harflerini alfabetik sıraya göre

 

tertip etmiştir. Bu şekliyle son harfe ‘bâb’, bu bablar içinde yer

 

alan kelimelerin başladığı birinci harfe ise ‘fasl’ demiştir. Bu tertibe

 

göre örneğin ( ذَهَبَ) kelimesini araştıracak olan okuyucu bu

 

kelimeyi önce ‘bâ’ babından arayacak, ardından alfabetik sıralamaya

 

göre ‘zâ’ faslından bulacaktır.

 

el-Cevherî hecâ harflerinden her birisi için özel bir bâb ayırmıştır.

 

( و)harfi ile ( ي) harflerini ise bir babta toplamıştır.( ه) harfini

 

( و) harfinden önceye almıştır. Kitabını ‘elif-i leyyine’ yani ( (و

 

28 el-Hamevî Yakût, Mu’cemu’l-Buldân, Leipzig, 1868, III/733.

 

29 ez-Zehebî Şemsuddin, el-İber fî Haberi Men Gaber, Kuveyt, 1961.

 

30 el-Cevherî İsmail b. Hammad, es-Sıhah, Beyrut, 1972, II. Bsk. I/33.

 

Ali Cüneyt EREN

 

Dinbilimleri Akademik Araştırma Dergisi, IX (2009), sayı: 1

 

veya ( و)’den munkalib olmayan ‘elif’le bitirmiştir. Fasıllarda düzenli

 

olmasa da sık sık ikili üçlü veya dörtlü kelimeleri zikretmektedir.

 

Rubâi ve humâsilerin ikinci, üçüncü ve dördüncü harflerini

 

dikkate almıştır. Sözlüğünün bir diğer önem arz eden farklılığı

 

da kelimelerin harekelerini ( بالكسر/ بالضم / بالتشديد/ بالتحريك) gibi

 

ifadeleriyle vermiş olmasıdır.

 

Sözlüğü bir diğer özelliği de sarf ve nahiv meselelerine temas

 

ediyor olmasıdır.

 

el-Cevherî’nin kendi ifadesiyle ‘daha önce görülmemiş’ bu sisteme

 

başvurmasının sebebi hakkında bazı tahliller yapılmıştır.

 

Bazıları bunun sebebinin şair ve yazarlara kolaylık sağlayacağı

 

görüşündedir. Zira yazarlar seci’e, şairler de kafiyelere önem verirler.

 

Dolayısıyla kelimelerin son harfleri esas alınarak tertip edilen

 

böylesi bir sözlük onlar için oldukça önem arz edecektir. Kanaatimize

 

göre el-Cevherî’nin tercih etmiş olduğu bu üslub,

 

lügattan daha kolay istifade edilebilmesi için konulmuştur. Zira

 

Arapça’da sözcüklerin vezinleri ( فعل) yapısı ile karşılanır. Kelimede

 

değişikliğe uğramayan tek harf sondaki lâm’dır.

 

Bu eserin çeşitli baskıları yapılmıştır. Tahkikli ilk baskısı

 

Ahmed Abdulğâfûr Attâr tarafından 1956 senesinde Kahire’de

 

yapılmış, daha sonra değişik tarihlerde Beyrut’ta yayınlanmıştır.

 

Eserin 1979 senesinde Beyrut’da yapılan 2. baskısında ‘es-Sıhah:

 

Tâcu’l-Lüga ve Sıhahu’l-Arabiyye’ şeklinde geçmektedir.

 

Bu eser Mehmet Vânî (ö. 1000/1591) tarafından ‘Vankuli

 

Lügatı’ ismiyle Türkçe’ye de çevrilmiştir. Eser İbrahim Müteferrika

 

tarafından 1141 senesinde basılmıştır.

 

Ali Cüneyt EREN