نائب الفاعل Naibi fail meçhul fiillerde failin yerine geçen mefule denir. Meful naibi fail olunca merfu olur. فَتَحَ الرجلُ البابَ : Adam kapıyı açtı. m.bih.- fail- fiil فُتِحَ البابُ : Kapı açıldı. n.fail- meç. fiil عَلَّمَ المُدَرِّسُ التِلْميذَ القراءةَََ : Öğretmen öğrenciye okuma öğretti. 2. mef.- 1. mef.- fail- fiil عُلِّمَ التِلْميذُ القراءةََ : Öğrenciye okuma öğretildi. mef. -n.fail- fiil Lazım fiillerde car ve mecrur naibi fail olur. جَلَسَ الطلابُ في الصَفِّ : Öğrenciler sınıfta oturdu. جُلِسَ في الصَفِّ : Sınıfta oturuldu. Car ve mecrur yoksa masdar naibul fail olur. قالَ الرجلُ قوْلاً جَميلاً : Adam güzel bir söz söyledi. قيلَ قَوْلٌ جَميلٌ : Güzel söz söylendi. mas. Zaman zarfı naibi fail olabilir. صُمْنا رمَضَانَ : Ramazan orucunu tuttuk. صيمَ رمَضَانُ : Ramazan orucu tutuldu. Mekan zarfı naibi fail olabilir. جَلَسَ الرجلُ أمامَكَ : Adam senin önünde oturdu. جُلِسَ أمامُكَ : Senin önün oturuldu. n.fail – mec. Fiil
Ek anlatım: Nâib-i fâil
NÂİBU FÂİL
Nâibu fâil ; (1) Kişiye – önemini kavrayamadığından dolayı -.unuttuğu veya ihmal ettiği şeyin Hakk Teala tarafından bir vesile ile hatırlatandır. (2) Meçhul fiil cümlesinde fâil zikredilmediği (hazf edildiği) için cümlenin mefulü, fâil yerine geçer ve naibu fâil adını alır. Son harfi, fâil gibi ötre okunur.
Nâibu fâil, mânevi bir varlık olabilir:
Örnek : Teheccüt namazını kılan, gündüz istesede mantıksız iş yapamaz. Çünkü teheccüd namazının bir mânevi varlığı kişiyi korur. Delili : Gündüz vakti mantıksız iş yapan kişinin, gece teheccüt namazını kılmadığını hatırlamasıdır.
Nâibu fâil, cansız bir varlık olabilir:
Kıyamet Suresi,9 ( وَ جُمِعَ الشَّمْسُ وَ الْقَمَرُ ) “Güneş ve ay bir araya getirildi(ği zaman).”
Ayeti kerimedeki ( جُمِعَ ) lafzı, mazi fiilin meçhul halidir. ( الشَّمْسُ ) lafzı ise, meçhul fiilin naibi fâili olduğundan lafzi bir zamme ile merfudur. (الْقَمَرُ) lafzı da matuf olup, matufun aleyhin harekesini almıştır. Bir araya gelme olayının astro-fizik kanunları gereğince meydana geleceğini ve hiç bir şekilde de önlenemiyeceğini bildirir.
Nâibu fâil, bir insan olabilir:
2/4 ( … وَالَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِمَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ ) Ayeti kerimesindeki ( أُنْزِلَ ) meçhul mâzi fiilin nâibu fâili, ( هُوَ ) olarak takdir edilen müstetir zamirdir ve “Zâtıma muhatab aldığım هُوَ ile sana indirilen …..” anlamı saklıdır.
