Müennes

İsimlerin müennes (dişi) olma kuralları:

1- Doğal dişi isimler.

Örnek:

أُمٌّ (anne)

أُخْتٌ (kız kardeş)

بِنْتٌ (kız çocuğu)

2- Kasaba, şehir, ülke ve kabile isimleri müennes (dişi) kabul edilir.

Örnek:

قُرَيْشٌ (Kureyş)

مِصْرٌ (Mısır)

مَكَّةٌ (Mekke)

3- Vücudun çift olan azaları, organları münnes (dişi) olarak kabul edilir.

Örnek:

عَيْنٌ (Göz)

أُذْنٌ (Kulak)

يَدٌ (el)

4- Son harfi ta-yı marbuta (ة – ـة) ile biten isimler çoğunlukla münnes (dişi), müfred (tekil) kabul edilir.

Örnek:

مَدِينَةٌ (şehir)

مُحَافَظَةٌ (şehir)

لَيْلَةٌ (bir gece)

سَفِينَةٌ (gemi)

كَبِيرَةٌ (büyük)

طَبِيبَةٌ (bayan doktor)

مَرِيضَةٌ (hasta)

كَاتِبَةٌ (yazıcı)

مُعَلِّمَةٌ (öğretmen)

فَقِيرَةٌ (yoksul)

نَظِيفَةٌ (temiz)

كَبِيرَةٌ (büyük)

صَغِيرَةٌ (küçük)

قِطَّةٌ (kedi)

كَلْبَةٌ (köpek)

مُهْرَةٌ (tay)

مُسْلِمَةٌ (müslüman)

مُؤْمِنَةٌ (mümin)

5- Son harfi Elif-Maksura (kısa elif – ى) olan isimler müennes (dişi) olarak kabul edilir.

Örnek:

صُغْرَى (en küçük)

حُسْنَى (en güzel)

حُبْلَى (hamile, gebe)

عَصًا (baston)

كُبْرَى (en büyük)

سُفْلَى (daha düşük)

عَطْشَى (susamış, susuz)

6- İsim kelimenin sonunda Elif-Mamdude (uzun elif – اء) ve hemze şeklinde bulunan isimler müennes (dişi) olarak kabul edilir.

Örnek:

بَيْضَاءُ (beyaz)

زَرْقَاءُ (mavi)

حَمْرَاءُ (kırmızı)

حَسْنَاءُ (güzel kız)

سَمْرَاءُ (semra)

خَضْرَاءُ (yeşil)

سَوْدَاءُ (siyah)

خَرْسَاءُ (dilsiz)

حَدْبَاءُ (kambur)

عَرْجَاءُ (topal)

عَمْيَاءُ (kör)

شَقْرَاءُ (sarışın)

سَمْرَاءُ (esmer)

7- Topluluk isimleri genellikle müennes (dişi) kabul edilir.

Örnek:

العَرَبُ (Arap)

8- Hiçbir sebep olmadığı halde müennes (dişi) kabul edilen isimlerde vardır. Bu tür kelimeler işitmeyle müennes (dişi) kabul edildiği için Semai Müennes (işitmeyle bilinen dişil) kelimeler denir.

Örnek:

نَفْسٌ (kendim)

أَرْضٌ (yeryüzü)

شَمْسٌ (güneş)

سَمَاءٌ (gökyüzü)

رِيحٌ (rüzgar)

نَارٌ (ateş)

دَارٌ (ev)

حَرْبٌ (savaş)

فَأْسٌ (balta)

جَهَنَّمٌ (cehennem)

حَاجِبٌ (kaş)

رِجْلٌ (ayak)

Püf Noktaları:

* Yukarıdaki kurallara uymayan isimler müzekker (eril) kabul edilir.

* Ayrıca Arapça’daki bütün cansız isimlerin çoğulu müennes (dişi) ve müfred (tekil) kabul edilir.

* Bazı müzekker (eril) isimler kurala aykırıdır.

Örnek:

حَمْزَةُ (Hamza)

طَلْحَةُ (Talha)

عُرْوَةُ (Urve)

* Mübalağa ifade eden فَعَّالَةٌ vezninin sonundaki ta-i marbuta ـة müenneslik (dişilik) için değildir.

Örnek:

عَلاَّمَةٌ (çok bilgili)

نَسَّابَةٌ (soy bilgini)

رَحَّالَةٌ (çok gezmiş)

* Münennes (dişi) kelimeler aşağıdaki gibi iki ana grupta sınıflandırılarak da isimlendirilebilir:

A- Hakiki Müennes (Dişi) المُؤَنَّثُ الحَقِيقِيُّ: Ta-i Marbuta/Ta-i Tenis tenis (dişilik) alameti taşısın veya taşımasın gerçekte dişi olan varlıktır.

خَدِيجَةُ (Hatice)

مَرْيَمُ (Meryem)

خَنْسَاءُ (Hansa)

لَبُؤَةٌ

B- Mecazi Müennes (Dişi)المُؤَنَّثُ المَجَازِيُّ :

a- Lafzi Münnes (Dişi):

Tenis (Dişilik) alameti olan (ة – ى – اء) isimler.

Örnek:

نَافِذَةٌ (pencere)

كُبْرَى(en büyük)

خَضْرَاءُ (yeşil)

b- Semai Müennes (Dişi):

Tenis (Dişilik) alameti olmayan (ة – ى – اء) isimler.

Örnek:

نَارٌ (ateş)

رِيحٌ (rüzgar)

أَرْضٌ (yeryüzü)

* Sıfat kelimeler isim sayılır ve sıfat kelimenin sonuna ta-yı marbuta (ة – ـة) eklenir. Müennes (Dişil) – tekil sıfat olarak değerlendirilir. Bu kural son harfi illetsiz kelimelerde geçerlidir.

Örnek:

كَبِيرٌ – كَبِيرَةٌ (büyük)

صَغِيرٌ – صَغِيرَةٌ (küçük)

بَطِيئٌ – بَطِيئَةٌ (yavaş)

* Tenis te’si/Dişilik te’si: (ة – ـة)

* Ta’i Marbuta/Kapalı te: (ة – ـة)

* Ta’i Marbuta/Kapalı te – Tenis te’si/Dişilik te (ة – ـة) sonuna bir ek bitiştiğinde açık ـتـ şeklinde yazılır.

Örnek:

مِحْفَظَةٌ – مِحْفَظَتُكَ (çanta – senin çantan)

نَظَّارَةٌ – نَظَّارَتُهُ (gözlük – onun gözlüğü)

مِظَلَّةٌ – مِظَلَّتِي (şemsiye – benim şemsiyem)

Konuyla ilgili bazı terimler:

* المُذَكَّرُ: Müzekker – Eril/Erkek

* المُؤَنَّثُ: Müennes – Dişil/Dişi

* التَّذْكِيرُ فِي الأَسْمَاءِ: İsimlerde Erillik/Erkeklik

* التَّأْنِيثُ فِي الأَسْمَاءِ: İsimlerde Dişillik/Dişilik

* المُؤَنَّثُ الحَقِيقِيُّ: Hakiki Müennes/Dişi/Dişil

* المُؤَنَّثُ المَجَازِيُّ: Mecazi Müennes/Dişi/Dişil

* عَلاَمَاتُ التَّأْنِيثِ: Müenneslik Dişilik Alametleri

* التَّاءُ المَرْبُوطَةُ: Yuvarlak te

* أَلِفُ التَّأْنِيثِ المَمْدُودَةُ: Uzun müenneslik/dişilik elifi (ا)

* أَلِفُ التَّأْنِيثِ المَقْصُورَةُ: Kısa müenneslik/dişilik elifi (ى)

  Dişilik alametleri üçtür:

 

     1-Yuvarlak te (ة): Dişi (müennes) sayılan varlıklarla bunların sıfatlarının sonunda bulunur.

                       Müennes için           Müzekker için

Yazıcı           كاتب               كاتبة  

Öğretmen   معلم               معلمة  

     2-Uzun dişilik elifi: Bu alamet, en çok, renk ve sakatlığı gösterenافعل  veznindeki kelimelerin müennesinde bulunur.

                    فعلاء  (Müennes için)         افعل (Müzekker için)

Mavi       ازرق                         زرقاء        

Kırmızı   احمر                        حمراء        

Yeşil       اخضر                       خضراء      

Beyaz     ابيض                         بيضاء        

Siyah     اسود                         سوداء        

Dilsiz            اخرس                       خرساء    

Topal   اعرج                         عرجاء        

     3-Kısa dişilik elifi: Bu alamet, en çok, افعل veznindeki sıfatı müşebbehe’ler فعلى vezninde müennes yapılınca, müennes kelimenin sonunda bulunur.

                        فعلى  (Müennes için)           افعل(Müzekker için)

Daha büyük                 اكبر                     كبرى

Daha küçük               اصغر                   صغرى

Daha güzel       احسن                     حسنى    

     NOT: Bazı müennes kelimelerde de te’nis alameti bulunmaz. Bu çeşit müennes, ancak işitilerek bilindiği için semai müennes/işitilerek öğrenilen müennes adını alır.

Yerارض                         balta فأس                    güneş الشمس                     ateş نار                      nefis نفس

rüzgar ريح                 kulak اذن                       göz عين                         kaş حاجب                cehennem جهنم

ayak رجل                    el يد