Arapça Sözük Nasıl Kullanılır? – ARAPÇA SÖZLÜKLERİ KULLANMA USÛLÜ

 


 

 

Sözlük özetle bir dilde yer alan kelimenin anlamını ortaya koyan

çalışmadır. Arapça’da mu‘cem, kâmûs veya lügat kelimelerinin

karşılığıdır. Tarihte çağdaş diyebileceğimiz bilimsel kıstasları

ile metodolojik sözlük çalışmaları ilk kez Araplar tarafından yapılmıştır.

Bu çalışmalar öncelikli olarak Kur’ân ve Hadis içerisindeki

garip kelimelerini anlamaya yönelik Garîbu’l-Kur’ân ve

Garîbu’l-Hadîs tesmiyeleri ile şöhret kazanmış ‘mevzuî lügat’ da

denilen telifler olduğu görülmektedir.

Arapça sözlükler genel olarak harflerin mahreçleri, kelimelerin

son harfleri, kelimenin ilk harfi esas alınan sözlükler ve kelimenin

okunduğu şekliyle tertip edilen sözlüklerden olmak üzere

dört başlık altında toplanırlar.

Harflerin mahreçleri esas alınan sözlüklerin başlıcaları

Kitâbu’l-‘Ayn, el-Bâri‘ fî Garîbi’l-Lügati’l-‘Arabiyye, Tehzîbu’l-Lüga,

el-Muhît fi’l-Lüga, Kitâbu’l-Muhkem ve’l-Muhîti’l-A’zam; Kelimelerin

son harfleri esas alınan sözlüklerin başlıcaları Dîvânu’l-Edeb fî

Beyâni Lugati’l-Arab, ve es-Sıhâh, Tâcu’l-Luga ve Sıhâhu’l-

Arabiyye, Lisânu’l-‘Arab, el-Kâmûsu’l-Muhît, Tâcu’l-‘Arûs; kelimenin

ilk harfi esas alınan sözlüklerin başlıcaları Kitâbu’l-Cîm, el-

Cemhere, Mu‘cemu Makâyîsi’l-Luga, el-Mucmel fi’l-Luga, Esâsu’l-

Belâga, Muhtâru’s-Sıhâh, el-Mu‘cemu’l-Vasît’tir. Bu metot günümüzde

en yaygın olan metottur. Son olarak da kelimenin okunduğu

şekliyle tertip edilen sözlüklerin başlıcaları ise el-Merca’, er-

Râid, el-Muncidu’l-Ebcedî ve Larûs adlı eserlerdir1.

Malum olduğu üzere Arapça sözlükler kelimenin iştikaklarından

arınmış aslî harflerini esas alarak tertip edilmiş olduklarından,

aşağıda detayları ile verileceği üzere Arapça bir sözlükten

herhangi bir kelime aranacak olursa öncelikle o kelimenin aslî

harflerinin bulunması ardından gerekir.

 


 

II. Arapça Kelime Arama ile İlgili Genel Bilgiler

Arapça sözlükler genellikle ‘en-nizâmu’l-elifbâî’ dediğimiz tertip

üzeredirler. en-Nizâmu’l-elifbâî Arapça harflerinin alfabetik

sırası demektir. Arapça harfleri 28 adettir. Sözlüklerdeki bu sıralama

kelimenin ilk harfinden son harfine doğru sıra takip edilerek

dizilmiştir.

Arapça sözlükler kelimenin iştikaklarından arınmış aslî harflerini

esas alarak tertip edilmiştir. Dolayısıyla Arapça bir sözlükten

herhangi bir kelimeyi aramak istersek öncelikle o kelimenin

aslî/mücerred harflerini bulmamız gerekir. Bu bağlamda araştırmak

istediğimiz kelimemiz ‘cem’i’ ise ‘müfred’ haline, ‘muzari’,

‘emir’, ‘masdar’ veya ‘müştak’ kelimelerden ise zâid harflerinden

arındırılarak ‘mazi’ fiil kipine çevrilir. Yaptığımız bütün bu işlemler

kelimenin aslî unsurunu ortaya çıkarmamız içindir. Örneğin:

كاتبون، كاتبات يكتبون، اكتب، الكتاب، كتبه، كتبتْ، كتابان، كُتَّاب، كَتَبَةٌ، كتاتيب، يكتب،) ) gibi farklı

kiplerde gelmiş olan bütün bu kelimelerin aslî unsuru ( كَتَبَ) fiil kökü olup sözlükten bu aslî harflere indirgedikten sonra arama

yapabiliriz.

Örneğin şekil olarak ism-i mensub veya yapma masdar olan

الجَاهِلِيَّة) -el-câhiliyye) kelimesini ele alalım. Bu kelimenin iştikaklarından

arınmış aslî harfleri ( جَهِلَce-hi-le) olup, sözlükten önce bu

aslî harfleri bulmamız, ardından kelimelerin ikinci ve üçüncü

harflerinin sıralanışı da kendi içinde alfabetik olarak takip edilerek

( الجَاهِلِيَّة-el-câhiliyye) kalıbının aranması gerekecektir. Durum

bu kelimeden türemiş kelimesi, ( , مَجْهَلٌ, المَجْهَلَة,التَّجْهِيلُ ،اسْتَجْهَل، جَاهَلَ، تَجَاهَلَ

جُهْلٌ وجُهُلٌ وجُهَّل وجُهَّالٌ وجُهَلاء , مَجْهُولَة, مَ جَاهِلٌ ) gibi diğer kelimeler için de aynen

geçerlidir.

Konuyu maddeler halinde detaylandıracak olursak:

1) Aranılan kelime hangi babtan olursa olsun kök harfleri

sülâsî asıl ise:

Örneğin ( استغفر) kelimesi sülâsi aslı olan ( غَفَرَ) kelimesine indirgenerek

aranması gerekecektir. Yine ( استنقذ) kelimesi de ( نَقَذَ) kelimesine

indirgenerek aranması gerekecektir. Yine ( اختفى) kelimesi

de ( خفِيَ) kelimesine indirgenerek aranması gerekecektir. Yine ( (اقتفى

kelimesi de ( قَفَوَ) kelimesine indirgenerek aranması gerekecektir.

2) Aranılan kelime hangi babtan olursa olsun kök harfleri

rubâi asıl ise:

Örneğin ( سيطرة ) kelimesi sülâsi aslı olan ( سَيْطْرَ) kelimesine indirgenerek

aranması gerekecektir. Yine ( تَسَلْسَل) kelimesi de ( سَلْسَلَ) kelimesine

indirgenerek aranması gerekecektir. Yine ( تَزَلْزَلَ) kelimesi

de ( زَلْزَلَ) kelimesine indirgenerek aranması gerekecektir. Yine ( (يرَُفْرِفُ

kelimesi de ( رَفْرَفَ) kelimesine indirgenerek aranması gerekecektir.

Yine ( يَتَبَعْثَرَ) kelimesi de ( بَعْثَرَ) kelimesine indirgenerek aranması gerekecektir.

Öte yanda ( تَبَهْرَجَ) kelimesi de ( بَهْرَجَ) kelimesine indirgenerek

aranması gerekecektir.

3) Aranılan kelime isim ise:

س، أ، ل، ت، م، و، ن، ي، ه، ا ) ) zaid harfleri hazfedilir. Örneğin ( (مقابر

kelimesinden zâid harfler olan ( م-mim) ve ( ا-elif leyyine) hazfedildiğinde

kelimenin aslı ( قبر ) kelimesine dönüşür.

Yine ( كَبِير____________) kelimesinden zâid harf olan ( ي-yâ) harfi hazfedildiğinde

kelimenin aslı ( كَبُرَ ) kelimesine dönüşür.

4) Aranılan kelime içinde illetli harf varsa:

Örneğin ( استقام) kelimesi sülâsî aslı olan ( قام) kelimesine indirgenerek

aranması gerekecektir. Yine ( استعاذ) kelimesi de ( عاذ) kelimesine

indirgenerek aranması gerekecektir. Yine ( ابتاع) kelimesi de ( (باع

kelimesine indirgenerek aranması gerekecektir. Yine ( يبيع) kelimesi

de ( بَيَع) kelimesine indirgenerek aranması gerekecektir. Yine ( (استهان

kelimesi de ( هان) kelimesine indirgenerek aranması gerekecektir.

Yine ( ارتدى) kelimesi de ( رَدَى) kelimesine indirgenerek aranması gerekecektir.

5) Aranılan kelime müsennâ veya cem’i ise:

Bu kelimeleri müfredine ardından da yine diğer kelimelerde

olduğu gibi aslî kök harflerine indirgeme gerekecektir. Ardından

sözlük bu kelimenin müfredini daha sonra da cem’i halini verecektir.

Örneğin cemi olan ( أبواب) kelimesini sözlükten araştırıyor olsak

bu kelimeyi öncelikle aslî kök harfleri olan ( بَوَبَ) ye indirgemeli ve

sözlükte de bu maddeden aramalıyız. Ardından bu kelimenin

müfredi ( باب) kelimesi gelecektir. Ardından da aradığımız kelime

أبواب) ) maddesini bulabiliriz.

Örneğin cemi olan ( دُورٌ) kelimesini sözlükten araştırıyor olsak

bu kelimeyi öncelikle aslî kök harfleri olan ( دَوَرَ) ye indirgemeli ve

sözlükte de bu maddeden aramalıyız. Ardından bu kelimenin

müfredi ( دَارٌ) kelimesi gelecektir. Ardından da aradığımız kelime

دُورٌ) ) maddesini bulabiliriz.

Aynı durum müsennâ kelimeler için de geçerlidir. Örneğin

müsennâ olan ( عَصَوان) kelimesini sözlükten araştırıyor olsak (ki

sözlükler çoğu zaman kelimelerin tesniyesini vermez) bu kelimeyi

öncelikle aslî kök harfleri olan ( عَصَوَ) ye indirgemeli ve sözlükte de

bu maddeden aramalıyız. Ardından bu kelimenin müfredi ( (عَصَا

kelimesi gelecektir. Ardından da aradığımız ( عَصَوان) kelimesini bulabiliriz.

6) Aranılan kelimemizin bazı harfleri muzaaf ise:

Öncelikli olarak muzaaflığı açmamız gerekecektir. Ardından

aslî kök harflerine indirgeyip sözlükten bu aslî harflerinden aramamız

gerekecektir.

Örneğin ( ارْتَدَّ) kelimesini muzaaflığı açılarak önce ( ارْتَدَدَ) ye ardından

da ( رَدَدَ) aslî kök harflerine indirgeyerek sözlükten bu aslî

harflerinden aramamız gerekecektir.

Başka bir örnek verecek olursak ( اعتدّ) kelimesi muzaaflığı açılarak

önce ( اعتدد) ye ardından da ( عدد) aslî kök harflerine indirgeyerek

sözlükten bu aslî harflerinden aramamız gerekecektir.

Yine başka bir örnek verecek olursak ( اهتزّ) kelimesini

muzaaflığı açılarak önce ( اهتزز) ye ardından da ( هزز) aslî kök harflerine

indirgeyerek, sözlükten bu aslî harflerinden aramamız gerekecektir.

7) Aranılan kelimemiz ibdale uğramış bir kelime ise:

Üç harfli bir fiilin birinci harfi ( ز، ذ، د ) harflerinden birisi ise, bu

fiil ( افتعال) babında kullanımı sırasında bu babın ( ت) harfi ( د) harfine

dönüşür.

Üç harfli bir fiilin birinci harfi ( ظ، ط، ض، ص ) harflerinden birisi

ise, bu fiil ( افتعال) babında kullanımı sırasında bu babın ( ت) harfi

ط) ) harfine dönüşür.

Üç harfli bir fiilin birinci harfi ( ث، و، ي ) harflerinden birisi ise,

bu fiil ( افتعال) babında kullanımı sırasında bu harfler ( ت) harfine

dönüşür.

Üç harfli bir fiilin birinci harfi ( (د، ذ) (ت، ث) (ط، ظ) (ص ، ض) (س، ش، ز

harflerinden birisi ise, bu fiil ( تَفَاعُلٌ) (تَفَعْلُلٌ) (تَفَعُّلٌ) bablarında kullanımı

sırasında bu bablarda zâid olan ( ت) harfi ( د) harfine dönüşür.

Bazen başlarına vasıl hemzesi getirilir.

Bu türden bir kelimelerin sözlükten araştırılması durumunda

öncelikle ibdalliğin/dönüşümün kaldırılması gerekecek ve sözlükten öncelikle aslî haline kavuşmuş olan kelime araştırılacak,

ardından aranacak kelime bulunabilecektir.

Örneğin sözlükten ( افتعال) babında gelmiş olan ( اضْطِرَاب) kelimesini

arayacak olursak bu kelimenin ibdalliği kaldırıldıktan sonraki

aslî harfleri ( ضَرَبَ) fiilidir. Yine ( افتعال) babında gelmiş olan ( اضطلع) kelimesini

arayacak olursak bu kelimenin ibdalliği kaldırıldıktan

sonraki aslî harfleri ( ضَلَعَ) fiilidir. Yine ( افتعال) babında gelmiş olan

اِزْدَهَرَ) ) kelimesini arayacak olursak bu kelimenin ibdalliği kaldırıldıktan

sonraki aslî harfleri ( زَهَرَ) fiilidir. Dolayısıyla yukarıda da

belirttiğimiz gibi sözlükten öncelikle aslî haline kavuşmuş olan

bu kelimeler araştırılacak, ardından aranacak kelime bulunabilecektir.

8) Aranılan kelimemiz hazfe uğramış bir kelime ise:

a- Örneğin meczum ecvef muzari fiil ise ( لم يَقُلْ ) fiili ( قَوَلَ) fiil

kökünden aranacaktır. Yine ( لَمْ يَرُحْ ) fiili ( رَوَحَ) fiil kökünden aranacaktır.

Yine ( تِْ لَمْ يَبِ ) fiili ( بَيَتَ) fiil kökünden aranacaktır.

b- Örneğin ecfev emir ise ( قُلْ) fiili ( قَوَلَ) fiil kökünden aranacaktır.

Yine ( زِدْ) fiili ( زَيَدَ) fiil kökünden aranacaktır.

c- Örneğin sonu illetli olan meczum muzari fiil ise ( (لَمْ يَدْنُ

fiili ( دَنَوَ) fiil kökünden aranacaktır. Yine ( لَمْ يَمْشِ ) fiili ( مَشَيَ) fiil kökünden

aranacaktır. Yine ( لَمْ يَخْشَ ) fiili ( خَشِيَ) fiil kökünden aranacaktır.

d- Örneğin sonu illetli olan bir fiilin emir kipi ise ( قِفْ) fiili

وَقَفَ) ) fiil kökünden aranacaktır. Yine ( جِدْ) fiili ( وَجَدَ) fiil kökünden

aranacaktır. Yine ( صِلْ) fiili ( وَصَلَ) fiil kökünden aranacaktır.

e- Örneğin misâl vâvi fiilin emir kipi ise ( اخشَ) fiili ( خَشِيَ) fiil

kökünden aranacaktır. Yine ( ارْمِ) fiili ( رَمَيَ) fiil kökünden aranacaktır.

Yine ( ادْع) fiili ( دَعَوَ) fiil kökünden aranacaktır.

f- Örneğin mehmuz fiilin emir kipi ise ( خُذْ) fiili ( أَخَذَ) fiil kökünden

aranacaktır. Yine ( ثُرْ) fiili ( ثَوَرَ) fiil kökünden aranacaktır.

Yine ( سَلْ) fiili ( سَأَلَ) fiil kökünden aranacaktır.

g- Örneğin misâl vâvî muzari fiil ise ( يَعِدُ) fiili ( وعد) fiil kökünden

aranacaktır. Yine ( يقِفُ) fiili ( وَقَفَ) fiil kökünden aranacaktır. Yine

( يَزِنُ) fiili ( وَزَنَ) fiil kökünden aranacaktır.

h- Örneğin misâl vâvî fiilinin masdarı ise ( هِبَة) masdarı ( (وَهَبَ

fiil kökünden aranacaktır. Yine ( صِلَة) masdarı ( وَصَلَ) fiil kökünden

aranacaktır. Yine ( سِمَة) masdarı ( وَسَمَ) fiil kökünden aranacaktır.

j- Örneğin sonu illetli olan fiilin sakin tâ ile bitişmesi durumunda

( خَشَتْ) fiili ( خَشِيَ) fiil kökünden aranacaktır. Yine ( دَعَتْ) fiili

دَعَوَ) ) fiil kökünden aranacaktır. Yine ( سَقَتْ) fiili ( سَقَيَ) fiil kökünden

aranacaktır.

k- Örneğin ecvef fiili ( تَ، تُ، تِ، نَ، نا، تما، تُمْ، تُنَّ ) gibi harekeli ref’

zamirleri ile bitişmesi durumunda ( قلتِ، قلتَ، قلتُ ) fiilleri ( قَوَلَ) fiil

kökünden aranacaktır.

l- Örneğin tenvin almış ism-i menkûsun tenvini hazfedilmiş

harfidir. Dolayısıyla ( قاضٍ) fiili ( قَضَيَ) fiil kökünden aranacaktır.

Yine ( دَاعٍ) ism-i fâili ( دَعَوَ) fiil kökünden aranacaktır. Yine ( مُحَامٍ) ism-i

fâili ( حَمَيَ) fiil kökünden aranacaktır.

Bu aşamadan sonra araştırılacak olan kelimenin hangi sözlükten

bakılacağı aşmasına gelinir. Yukarıda da beyan ettiğimiz

üzere Arapça sözlüklerin bazıları harflerin mahreçleri esas alınarak,

bazıları kelimelerin son harfleri esas alınarak, bazıları

da kelimenin ilk harfi esas alınarak, bazıları da kelimenin

okunduğu şekliyle tertip edilmiştir. Bu durumda şayet arayacağımız

kelime kelimenin ilk harfi esas alınarak tertip edilmiş bir

sözlükten bakılacaksa; müştaklarından arınmış, araştırmaya hazır

hale gelmiş olan aslî kelimelerden oluşan kelimemizin ilk harfine,

sonra ikinci harfine, ardından da başa doğru üçüncü harfine

bakılır.

Şayet kelimemiz kelimelerin son harfleri esas alınarak tertip

edilmiş bir sözlükten bakılacaksa bu durumda sözlükte aranacak

olan babı bilmek için müştaklarından arınmış, araştırmaya hazır

hale gelmiş olan aslî kelimelerden oluşan kelimemizin asıl harflerinden

son harfine, faslı bulmak için de ilk ve daha sonra gelen

başa doğru üçüncü harfine bakılır.

 


 

III. Arapça Alfabetik Sözlük Türlerinden Pratik Yapma

Şimdi hem pratik yapma hem de zengin dil kaynağı sözlüklerimizde

her hangi bir maddenin nasıl bulunacağını görebilmek

için örnek olarak ( جَهِلce-hi-le) maddesini alalım ve bu maddeyi üç

ana başlık altında topladığımız hem harflerin mahreçleri esas

alınan sözlükler, hem kelimelerin son harfleri esas alınan sözlükler,

hem de kelimenin ilk harfi esas alınan sözlüklerden birer örnek

sözlük seçerek bulmaya çalışalım:

1- Harflerin Mahreçleri Esas Alınan Sözlüklerden Kelime

Arama

a) Kitâbu’l-‘Ayn ( (كتاب العين

Bu sözlüğün sahibi Aruz ilminin kurucusu Halil b. Ahmed b.

Amr b. Temîm el-Ferâhîdî (v.175 h.)’dir2. Sibeveyh’in hocasıdır.

Sözlüğü Halîl b. el-Ferâhidî’nin öğrencisi Leys b. Seyyâr’ın yazdığı

da iddia edilmektedir3. Halîl b. Ahmed Aruz ilminde bilinen Arap

vezinleri üzerine yeni vezin ilave edecek kadar rüsuh ehli bir

âlimdir. Kitâbu’n-Nağam, Kitâbu’ş-Şevâhid, Kitâbun-Nakt ve’ş-Şekl

ve Kitâbu’l-‘AynHata! Yer işareti tanımlanmamış.‘a zeyl olmak

üzere Kitâbu Fâiti’l-‘Ayn, Kitâbu’l-îkâ‘adlarında son derece faydalı

ve son devir âlimlerine kaynak olan çok sayıda eseri vardır.4

Yukarıda da belirttiğimiz üzere Kitâbu’l-‘Ayn adlı sözlükte kelimeler

önce ‘halkî’ denilen gırtlaktan çıkış sırasına göre dizilen

harfler, ardından dil, dış ve dudaktan çıkan harfler ve ardından

da illetli harfler şeklinde ağızdan çıkış yerine göre tertip edilmiştir.

Harflerin sıralaması

( ع ح خ ه غ ق ك ج ش ض ص س ز ط د ت ظ ث ذ ر ل ن ف ب م و ا ي ء )

şeklindedir.

Bu itibarla örneğin ( جَهِلَce-hi-le) maddesini bu tertibe göre ( ع

ح خ غ ق ك ) harflerinden sonra gelen ( جharfu’l-cîm) başlığının altın-

2 Bkz. İbnu’n-Nedîm, el-Fihrist, nşr. İbrahim Ramazan, Beyrut, 1994, s. 48-

49.

3 İbnu’n-Nedîm, a.g.e., s. 42; bkz. Demirayak, Kenan-Çögenli Sadi, Arap Edebiyatında

Kaynaklar, Erzurum, 1995, s. 123.

4 Hakkında fazla bilgi için bkz. İbnu’n-Nedîm, a.g.e. göst. yer; el-Kıftî,

İnbâhu’r-Ruvât, I/341, İbn Hallikân, Vefeyatu’l-A’yân, II/244, Kehhâle,

Mu’cemu’l-Muellifîn, IV/112; Ben Cheneb Moh., ‘Halîl’, İA, V/1, 158.

Arapça Sözlükleri Kullanma Usûlü

da ‘bâbu’-hâ’ ve’l-cîm ve’l-lâm babında yer alacaktır. Bu bâbın

altında, kalb sistemine göre ( هَجَلَhe-ce-le) ( هَلَجَhe-le-ce) ( جَهِلَce-hile)

( لَهِجَle-hi-ce), ( جلهce-le-he) maddeleri işlenmiştir. Bizim araştırmak

istediğimiz ( جَهِلce-hi-le) maddesi ( هَجَلَhe-ce-le) ve ( هلجhele-

ce) maddelerinden sonra ve ( لَهِجle-hi-ce), ( جلهce-le-he) maddelerinden

önce yer alır.

جَهِلَ) ce-hi-le) maddesininden önce de ‘bâbu’-hâ ve’l-cim ve’rrâ’

bâbı bulunmaktadır. Bu babın altında sırasıyla ( هَجَرَhe-ce-ra),

هَرَجَ) he-re-ca), ( جَهَرَce-he-re), ( رَهَجَre-he-ce) ve ( جَرَهَce-re-he) maddeleri

vardır.

جَهِلَ) ce-hi-le) maddesinden sonra da ‘bâbu’-hâ ve’l-cim ve’nnûn’

bâbı gelecektir. Bu babın altında da sırasıyla ( هَجَنَhe-ce-ne),

نَهَجَ) ne-he-ce), ( جَهَنَce-he-ne) ve ( نَجَهne-ce-he) maddeleri sıralanmıştır.

2- Kelimelerin Son Harfleri Esas Alınan Sözlüklerden Kelime

Arama

a) Lisânu’l-‘Arab ( ( لسان العرب

Bu eserin sahibi Ebu’l-Fadl Cemâlu’d-din Muhammed b. el-

‘İzz b. el-Mukarrem el-Ensârî İbn Manzûr (ö. 711/1311)5’dur.

Arap dilinin en sağlam sözlük kaynağı olarak kabul edilir. Kelimelerin

son harfleri esas alınarak tertip edilen el-Cevherî (ö.

393/1003)’nin es-Sıhâh adlı eseri ile aynı kategoride değerlendirilir

6.

Lisânu’l-Arab’ta ( جهلce-hi-le) maddesi ‘harfu’l-lâm’ babında

‘ce-hi-le’ faslında yer almıştır7. Bu fasla gelene kadar ‘elif’ harfinden

başlayarak (harfu’l-bâ’, harfu’l-tâ’, harfu’l-sâ’, harfu’l-cîm,

harfu’l-hâ’, harfu’l-hâ’, harfu’d-dâl, harfu’z-zâl, harfu’z-zây,

harfu’s-sîn, harfu’ş-şîn, harfu’s-sâd, harfu’d-dâd, harfu’t-tâ’,

harfu’z-zâ, harfu’l-‘ayn, harfu’l-gayn, harfu’l-fâ’, harfu’l-kâf,

harfu’l-Kaf) bablarını ‘lâm’ harfine kadar ilk aslî harflerine göre

kendi içinde alfabetik sıralamaya göre dizmiştir. ‘Harfu’l-lâm’ ba-

5 Bkz. Kehhâle, Mu’cemu’l-Muellifîn, XII/46-47.

6 İbn Manzûr, Lisânu’l-‘Arab, I/15, Beyrut, 1994 (1414).

7 İbn Manzûr, Lisânu’l-‘Arab, XI/129.

bında da ‘lâm’ harfi hakkında kısa bir izah yaptıktan sonra ele

alınan maddelerin birinci harflerini ve bu harfi takip eden harfleri

kendi içinde alfabetik sıraya göre sıralanmıştır. Dolayısıyla ( جَهِلَ

ce-hi-le) maddesine gelmeden önce ( أبَلَe-be-le), ( أبْهَلَeb-he-le), (

أتَلَe-te-le), ( أثَلَe-se-le), ( أثْجَلَes-ce-le), ( أثْكَلَes-ke-le) diye başlayan alfabetik

sıralama ( جَنْبَلَcen-be-le), ( جَنْثَلَcen-se-le), ( جَنْجَلَcen-ce-le), (

نحَدَلَْ جَcen-ha-de-le), ( جَنْدَلَcen-de-le) şeklinde devam etmiştir. Bu

sıralama ( جَهِلَce-hi-le) maddesinden sonra da ( جَهْبَلَceh-be-le), (

جَوَلَce-ve-le), ( جَيَلce-ye-le) şeklinde devam edip, alfabetik sıralamaya

göre ‘cîm’ harfinden sonra gelen ‘hâ’ harfine intikal ederek (

حَبَلَha-be-le), ( حَبْتَلَhab-te-le) şeklinde sıralanır. Bu tertip ‘harfu’llâm’

babının sonuna kadar alfabetik olarak devam ederek ( يَلَلَyele-

le) maddesiyle son bulur. Ardından son harfleri esas alınarak

tertip edilen bablardan ‘mim’ harfi geleceğinden ‘harfu’l-mîm’e

geçilir.

b) el-Kâmûsu’l-Muhît ( (القاموس المحيط

Bu eser büyük dilci Muhammed b. Ya‘kûb el-Fîrûzâbâdi8 (ö.

816/1413) tarafından telif edilmiştir. Bu eserin ilk telif edildiğinde

60 ciltten oluştuğu rivayet edilir. Bu gün elimizde mevcut olan

‘Kâmus’ o kapsamlı kamusun ancak otuzda biridir9.

Bu maddeyi el-Fîrûzâbâdî’nin el-Kâmûsu’l-Muhît adlı sözlüğünde

bulmaya çalışalım. Yukarıda da zikrettiğimiz üzere bu sözlük

de metot olarak kelimelerin son harfleri esas alınarak tertip

edilmiştir. Dolayısıyla ( جَهِلce-hi-le) maddesini ‘bâbu’l-lâm’ bölümünün

‘faslu’l-cîm’ başlığı altında aramalıyız. Araştırıldığında

لَ) ِ جَهِ ce-hi-le) maddesinin ( جنَعْدَلَce-na‘-de-le) maddesi ile ( جَهْبَلَcehbe-

le) maddeleri arasında olduğu görülecektir.

3- Kelimenin İlk Harfi Esas Alınan Sözlüklerden Kelime

Arama

a) Esâsu’l-Belâğa ( ( أساس البلاغة

Bu eserin sahibi de Mahmûd b. ‘Umer ez-Zemahşerî (ö. 583

538/1143)’dir 10. Kelimenin ilk aslî harfi esas alınarak hazırlanmıştır.

Ancak ez-Zemahşerî, eş-Şeybâni’nin aksine bu sözlükte

kelimelerin ikinci ve üçüncü harflerinin sıralanışını da alfabetik

olarak düzenlemiştir. Bu sözlüğün özelliği kelimeleri hem lügat

hem de mecâzi anlamıyla birlikte vermesidir. Mecazî mânâlarda

kullanılan ne kadar kelime varsa hemen hemen hepsini derlemiştir.

Şimdi ( المجهلة) maddesini bu sözlükten arayacak olursak bu

sözlükte kelimenin ilk asli harfi esas olacağından bu kelime

‘kitâbu’l-cîm’in ‘ce-hi-le’ babında aranacaktır. Alfabetik olarak ( جَ

أ أ ce-e-e), ( جَ أ بَ ce-e-be), ( جَ أ رَ ce-e-ra) diye başlayan madde tertibi (

جَنَيce-ne-ye), ( جَهَدَce-he-de), ( جَهَرَce-he-re), ( جَ هَشَ ce-he-şe), ( جَهَضَcehe-

da), ve ( َ جَهِلَ ce-hi-le) maddesine ulaşacaktır. Bu madde başlığı

bulunduktan sonra artık iş bu aslî harflerden türemiş olan ( (المَجْهَلَة

maddesini araştırmaya kalır. Bu madde de yine kendi içinde kelimenin

ikinci ve üçüncü harflerinin alfabetik olarak tertip sırası

ile kolayca bulunacaktır.

b) el-Mucmel fi’l-Luğa ( (اﻟﻤﺠمل في اللغة

Bu sözlük Ebu’l-Huseyn Ahmed b. Fârîs (ö. 395/1004) tarafından

telif edilmiştir. Kelimenin ilk aslî harfi esas alınarak hazırlanmıştır.

Madde başlıkları elif harfinden başlayarak yâ harfine

kadar ilk aslî harflerine göre bölümlere ayrılmıştır. İlk iki bölümde

tertip esnasında kelimelerin sadece ilk harflerini ve bu harfi

takip eden harfleri alfabetik sıraya göre esas almıştır.

Bu sözlükte ( لَِ جَهِ ce-hi-le) maddesini ‘bâbu’l-cim ve’l-hâ’ başlığı

altında alfabetik sıralamaya göre ( جَهِشَce-he-şe) ( جَهَضَce-he-da)

جَهَفَ) ce-he-fe) maddelerinden sonra gelmektedir. Bu maddeden

sonra ( جَهَمَce-he-me), ( جَهَنَce-he-ne) maddeleri yer almakta, ardından

‘bâbu’l-cîm ve’l-vâv’ başlığı gelmektedir.

10 Bkz.Kahhâle, Mu’cemu’l-Muellifîn, XII, 186-187.

4- Kelimenin Okunduğu Şekliyle Tertip Edilen Sözlüklerden

Kelime Arama

a) er-Râid ( (الرائد

Bu sözlük Cubrân Mes’ûd tarafından hazırlanmıştır. İlk defa

1964 senesinde neşredilmiştir. el-Merca‘ gibi kelimenin okunduğu

üzere tertip edilen sözlüktür. Diğer bir tabirle idgam açılmamış,

örneğin ( تِكَّة) kelimesi ( ت ك ك ) bölümünde değil ( ت ك ت ) bölümünde

yer almıştır. Dolayısıyla kelimenin mastarı araştırılmadan

doğrudan alfabetik harf sıralaması gözetilmiştir. Ancak mezîd ve

illetli fiillerin mastarlarına da o kelimenin başında parantez içerisinde

işaret edilmiştir. Müellif mukaddimede sözlüğünün metodu

hakkında yaptığı izahatta bunun araştırmacıya kolaylık sağladığınız

söyler .

Bu sözlükte örneğin ( إنْتَصَرَ) kelimesi klasik Arapça sözlüklerde

olduğu gibi kök tertibi esasına göre ( نَصَرَ) babında değil kelimelerin

kendi içinde alfabetik okunuş sıraları esas alınarak ( أ) harfi

grubunda ( إئْ تَشَبَ ) ve ( إئْتَصَّ) kelimelerinden sonra gelir. Ardından da

إئْتَضَّ) ) ve ( إئْتَفَكَ) kelimeleri sıralanır12.

Yine bu babtan olmak üzere örneğin ( اجْتِماع) kelimesini klasik

kök tertibi üzere ( جَمَعَ) grubunda değil harflerin alfabetik diziliş

esasına göre ( أ) harfi grubunda ( إجْتَلَفَ) ve ( إجْتَلَمَ) kelimelerinden

sonra aramak gerekecektir13.

b) Larûs ( (لاروس المعجم العربى الحديث

Bu sözlük Halîl el-Cer tarafından hazırlanmıştır. Lügat bölümüne

Muhammed Halil Paşa ve Hâni Ebû Muslih’in da katkıları

olmuştur. Muhammed eş-Şâyib de redaktesini yapmıştır. 1973

senesinde neşredilmiştir.

Bu sözlükte örneğin ( احْتَفَلَ) kelimesi klasik Arapça sözlüklerde

olduğu gibi kök tertibi esasına göre ( حَفَلَ) babında değil kelimelerin

kendi içinde alfabetik okunuş sıraları esas alınarak ( أ) harfi

11 Cubrân Mesûd, er-Râid, 2. Bsk. Beyrut, Dâru’l-İlm li’l-Melâyîn, 1968, s. 13.

12 Bkz. Cubrân Mesûd, er-Râid, 2. Bsk. s. 248.

13 Bkz. Cubrân Mesûd, er-Râid, 2. Bsk. s. 236.

grubunda ( احْتَفَظ) ve ( احْتَفَّ) kelimelerinden sonra gelir. Ardından da

احْتَفَنَ) ) ve ( احْتَفى) kelimeleri sıralanır 14.

Yine bu babtan olmak üzere örneğin ( الأحْوَزِي) kelimesini klasik

kök tertibi üzere ( حَوْز اً ُ حَازَ) grubunda değil harflerin alfabetik diziliş

esasına göre ( أ) harfi grubunda ( الأحْوَذِ ي ) ve ( الأحْوَرِي) kelimelerinden

sonra aramak gerekecektir

 


 

III. Sonuç

Sözlük kelime olarak Arapça mu‘cem, kâmûs veya lügat kelimeleri

ile karşılanan; bir dilde yer alan kelimenin öncelikle birincil

daha sonra da gelebilecek diğer anlamlarını, farklı telif

edilme gayelerine matuf olarak deyim veya cümle içinde söyleyiş

ve yazılış şekillerini, kelimenin iştikakını, kökünü, bunların telaffuz

ve başka unsurlarla meydana gelen söz ve anlamlarını bazen

de örneklendirerek veren çalışmalardır.

Arapça sözlük kullanımı için dili meydana getiren isim, fiil,

zamir gibi kelime sınıflarını ve bunların aldıkları fiil çekimleri ve

ismin halleri gibi durumlarını ele alan biçim bilim diyebileceğimiz

morfoloji alt yapısını sağlam oluşturmak gerekir.

Mâlum olduğu üzere Arapça sözlükler kelimenin iştikaklarından

arınmış aslî harflerini esas alarak tertip edilmiş olduklarından,

Arapça bir sözlükten herhangi bir kelime aranacak olursa

öncelikle o kelimenin aslî harflerinin bulunması gerekir. Bu bağlamda

araştırmak istediğimiz kelimemiz ‘cem‘i’ ise ‘müfred’ haline,

‘muzari’, ‘emir’, ‘masdar’ veya ‘müştak’ kelimelerden ise zâid

harflerinden arındırılarak ‘mazi’ fiil kipine çevrilir. Yaptığımız bütün

bu işlemler kelimenin aslî unsurunu ortaya çıkarmamız içindir.

Örneğin: (،(كاتبون، كاتبات يكتبون، اكتب، الكتاب، كتبه، كتبتْ، كتابان، كُتَّاب، كَتَبَةٌ، كتاتيب، يكتب

gibi farklı kiplerde gelmiş olan bütün bu kelimelerin aslî unsuru

كَتَبَ) ) fiil kökü olup sözlükten bu aslî harflere indirgedikten sonra

ancak arama yapabiliriz.

14 Bkz. el-Cer, Halîl, Lârûs, Mektebetu Larous, Paris, 1973, s. 31.

15 Bkz. el-Cer, Halîl, Larûs, s. 37.

Cüneyt EREN

Anahtar kelimeler: Mahreç, müştak, mu‘cem, aslî harfler, hecâ harfleri,

müfred, cemi‘

ABSTRACT

The Method Of Word Searching In Arabic Alphabetical Dictionaries

This inquiry is about the usage methods of alphabetical dictionaries classified

in four main groups: dictionaries organized with reference to (1) letter outlet, (2)

last letter of the word, (3) first letter of the word, and (4) pronunciation. In the

introduction, it has been considered the meaning of the word “dictionary” and

phases of lexical studies throughout history.

Key words: letter outlet, derivative, basic letters, alphabetic letters, singular,

plural.