Yıl: 2014

Mürsel Hadisin Hükmü:

 

Mürselin dinde hüccet olmadığını “hadis hafız ve
münekkidleri ittifakla belirtmişlerdir.[1]
İmam Nevevî diyor ki: “Hadisçilerin çoğunluğu, bir çok fukaha ve usulcüler
nazarında mürsel, zayıftır ve delil gösterilemez”. İmam Şafiî de aynı
görüştedir.[2]
İmam Müslim de, Sahîh’inin mukaddimesinde “Rivâyetlerden mürsel, bize ve
haberlere vakıf kimselere göre delil değildir” demektedir.[3]

Âlimlerin bir çoğu Sahabenin mürselini zayıf
görmeyerek onunla amel etmektedirler. Zira Rasulullah (s.a.s.)’den aldığında
şüphe edilmeyen diğer bir sahabîden dinlemiştir ve bu sahâbînin senedden düşmüş
olması hadise zarar vermez. Nitekim sahabînin halini bilmemek de hadisi
zayıflatmaz. Zîra onun Rasul-i Ekrem(s.a.s.)’i görmüş olması, adaleti için
yeterli bir sebeptir.[4]

Sahihayn’da sayılamayacak kadar Sahabe mürseli
vardır. Çünkü onların rivayetlerinin çoğu yine Sahabe’dendir. Sahabe’nin hepsi
de udûldür. Onların sahabî olmayandan rivayeti ise nadirdir. Böyle bir rivayetin
meydana gelmesi halinde ise onu kimden aldıklarını açıklarlar. Şurası muhakkak
ki, sahabenin tabiinden rivayet ettiklerinin çoğu merfû hadisler olmayıp
isrâiliyyât, bir takım hikayeler ve mevkuf hadislerdir.[5]

İmam Malik, Ebu Hanîfe ve diğer bazı imamlar,
hadisin, mahrecinin bilinmesi ve müsned olsun mürsel olsun başka bir yönden
rivâyet edilmesiyle sahih olacağını ileri sürmüşlerdir. Aynı şekilde, genellikle
mürseli zayıf hadislerden sayan İmam Şâfiî’de bu şartlarla Saîd b. Müseyyib’in
mürsellerini almakta tereddüd göstermemiş ve “İbnu’l-Müseyyib’in mürselleri,
bizim görüşümüzde güzeldir” demiştir.[6]

Mürsel’in bir kaç derecesi vardır. Sırayla en
çok itibar edileni Rasul-i Ekrem(s.a.s.)’den hadis dinlemiş olan sahabî’nin
mürselidir. Sonra Rasulullah (s.a.s.)’den hadis duymayan fakat sadece onu gören
Sahâbî’nin mürselidir. Sonra Muhadram’ın, daha sonra da Saîd b. Müseyyib gibi
güvenilir râvilerin mürselidir. Bunları takiben de Şa’bî ve Mücâhid gibi, Hadis
şeyhleri üzerinde titizlikle duranların mürseli gelir. Bunlardan aşağı derecede
bulunan mürsel de Hasanu’l-Basrî gibi herkesten hadis alanların mürselidir.
Katâde, Zührî, Humeydu’t-Tavi gibi küçük tabiîlerin mürsellerine gelince;
bunların rivâyetlerinin çoğu Tabiîndendir.[7]

Mürsel, sika ravilere isnad edilmiş olarak
gelirse kuvvet kazanır ve sıhhati aşikâr olur. Bu durumda o hadiste biri
mürsellik, diğeri müsnedlik olmak üzere iki hal birleşmiş olur. Böyle olan bir
hadisle başka bir müsned tearuz ederse, önceki tercih edilir. Çünkü mürsel olan
o hadîs, sonuna kadar muttasıl olan müsned bir hadiste takviye edilmiştir.[8]

İmam Mâlik ve bir grup başkasıyla Ebu Hanîfe
şöyle demişlerdir: “Mürsel, bir başka vecih’ten müsned olarak gelmişse veya
önceki rivâyetten farklı bir tarikle mürsel olarak ikinci bir tarîkten gelmişse
sahihtir”.

İbnu Cerir: “Tâbiîn’in tamamı mürseli kabûl
etmek gerektiği hususunda icma ederler ve üstelik aksini söyleyen tek rivâyet de
gelmemiştir. İkiyüz yılının başına kadar imamlardan kimse aksini söylemedi” der.
Burada zımnen mürselle amelî ilk reddedenin Şâfiî (radıyallahu anh) olduğu imâ
ediliyor ise de, ondan iki farklı görüş gelmiştir:

1-
Saîd İbnu’l-Müseyyeb’in mürselleri hariç, diğer mürsellerle ihticacı reddederdi.
Saîd İbnu’l-Müseyyeb’in irsallerini kabûl sebebine gelince:

a-
O’nun mürselleri başka tarîkten mevsûl olarak gelmiştir,

b-
Çünkü o, bir cemaatten veya sahâbenin büyüklerinden dinlemiş olduklarını veya en
azından bunların sözlerince desteklenmiş olanları veya herkesçe bilinir hale
gelmiş olanları, veya asrındaki imamların amellerine uygun olanları irsal
ederdi.

c-
İbnu’l-Müseyyeb’in mürselleri incelenince bunları Ebu Hüreyre’den aldığı
anlaşılmıştır. Ebu Hüreyre ile arasındaki sıhriyyet sebebiyle (çünkü Ebu Hüreyre
(radıyallahu anh)’nin kızı ile evli idi) onunla irtibatı fazla idi: Bu sebeple
onun irsalleri sanki Ebu Hüreyre (radıyallahu anh)’ye isnâd etmiş gibi
olmaktadır.

2-
Ancak Şâfiî’nin mezheb-i cedid denen sonraki görüşüne göre Saîd İbnu’l-Müseyyeb’in
mürselleri de nazarında makbûl değildir.

Mürsel mevzuunda, Beyhakî’nin bir açıklamasını
burada kaydetmede fayda var. Ona göre, mürsel rivâyet Tâbiîn arasında cârî idi.
Ancak dahilî fitne hareketlerinin kızışması sonucu imanlar bozulup bid’a ve
yalan artınca, mürsel rivâyetin zayıflığına hükmedilmiştir. Bu husûsa delîl
zımnında Beyhakî İbnu Sîrin’in şu sözünü kaydeder: “Bir zamanlar hadîs rivâyet
eden kimseden isnâd sorulmazdı. Ancak fitne patlak verince, hadisin isnadı
soruldu, ehl-i sünnet rivayet etmişse hadisi alınır, ehl-i bid’a rivayet etmişse
hadisi terkedilir”.

Niçin mürsel rivayet?: Mürselleriyle meşhur olan
Hasan-ı Basrî’nin sened soran bir kimseye kızarak verdiği cevap da niçin irsal
yaptıkları hususunda bir bilgi verir: “Be adam! Ne size yalan söylüyoruz ne de
bize yalan söylendi. Biz Resûlullah (aleyhissalâtu vesselâm)’ın Ashabından üç
yüz kişinin katıldığı orduyla birlikte Horasan’a gazveye çıktık (onlarla sohbet
ettik, bu sırada çok şey öğrendik, onlar yalan söylemediler, biz de sohbetlerde
işitmiş olduklarımızı rivâyet ediyoruz)”.

Bu rivâyet, sohbetler yoluyla güvenilen ciddî
zatlardan öğrenilmiş olan mesâili senetleyerek sunmanın zorluğunu
göstermektedir. Bu mürsillerin, -belki de râvisini temyiz edememe endişesinden
dolayı- o kıymetli bilgilerini ketmedip, rivâyet etmemeleri de uygun olmazdı.
Nitekim bu sebeple olacak ki Tabiîn’den bir çoğu irsâl yoluyla rivâyetten geri
durmamışlardır.

Yine Hasan Basrî’den gelen bir başka açıklama,
niçin? sorumuzun cevabına bir başka vüs’at kazandıracaktır: Yunus İbnu Ubeyd,
Hasan-ı Basrî’ye sorar: – Ey Ebu Sa’îd! Sen: “Resûlullah buyurdu ki, diye
rivâyette bulunuyorsun, halbuki sen Resûlullah (aleyhissalâtu vesselâm)’la
karşılaşmadın!” Hasan Basrî şu cevabı verir: – Sen bana, daha önce başkası
tarafından sorulmayan bir şey sordun. Senin bana yakınlığın olmasa cevap
vermezdim. Nasıl bir devirde yaşadığımızı biliyorsun. Haccâc’ın zamanında, “Hz.
Peygamber (aleyhissalâtu vesselâm) buyurdu ki” diye yaptığım bütün rivâyetler
Ali Ebî Tâlib (radıyallahu anh)’dendi. Ancak ben o zamanki terör sebebiyle
rivâyetlerimi Hz. Ali’ye nisbet edemezdim”.

Mürsel rivâyetle meşhur olanlara gelince,
Medinelilerden Saîd İbnu Müseyyeb, Mekkelilerden Ata İbnu Ebî Rabâh,
Basralılardan Hasanu’l-Basrî, Kûfelilerden İbrahim İbnu Yezîd en-Nehâî,
Mısırlılardan Saîd İbnu Ebî Hilâl, Şamlılardan Mekhûl var. İbnu Maîn’e göre
bunlardan İbnu Müseyyeb’in mürselleri en sıhhatli olanıdır. Çünkü o, sahâbe
çocuğu olmaktan başka Aşere-i mübeşşere ile karşılaşmıştır. Ayrıca Hicaz ehlinin
fakîh’i ve müftüsü, yedi meşhur fakîh’in birincisidir. İmam Malik bu yedilerin
icmâını bütün ümmetin icmaı addederdi. Mütekaddimîn imamlar İbnu Müseyyeb’in
mürsellerini tedkik edince sahîh senetlerle başkalarınca rivâyet edildiğini
görmüşlerdir. Bu şartlar, onun dışındaki mürsellerin irsallerinde mevcut
değildir.

Ûlema, mürsel rivâyeti değerlendirirken, bütün
mürselleri aynı kefeye koymamıştır. Mürsillerin durumunu nazar-ı dikkate aldığı
gibi, aynı mürsilin mürselleri arasında da tefrik yapmıştır. Mesela Hasanu’l-Basrî’nin
“Resûlullah buyurdu ki” şeklinde cezm sigasıyla sunduğu rivayetleri, tamrîz
sigasıyla sunduklarından üstün tutmuştur. İrâkî der ki: “Hasanu’l-Basrî’nin
mürselleri ûlema nazarında rüzgâr gibidir.” Nehaî’nin mürselleri için İbnu Maîn:
“Şa’bî’nin mürsellerinden daha iyidir” demiş, Sâlîm İbnu Abdillah, Kasım ve Saîd
İbnu’l-Müseyyeb’inkilere daha hoş olduğunu ifâde etmiştir. Ahmed İbnu Hanbel de
“La be’se bihâ” “fena değiller” der. Yahya İbnu Sa’îd: “Zührî’nin mürseli
başkalarının mürsellerinden fenâdır çünkü o hâfızdır, râvînin ismini söylemeye
gücü yettikçe, isim söyler, isim vermiyorsa bu, isim söylemeyi uygun
bulmadığından ileri gelir.” Yahya da Katâde’nin irsallerini değersiz bulur ve “O
rüzgâr gibidir” derdi. Aynı Yahya: “Saîd İbnu Cübeyr’in mürselleri bana Ata’nın
mürsellerinden daha iyi” derdi. Kendisine Mücâhid’in mürselleri mi, Tavus’un
mürselleri mi daha iyi diye sorulunca: “Onlar birbirlerine çok yakın!” diye
cevap verdi.

Suyûtî Tedrîb’de, mürsel hakkında ulemâdan vârid
olan hükümleri on maddede hülâsa eder:

1-
Mutlak olarak hüccettir.

2-
Bazı kayıdlarla hüccettir.

3-
İlk üç asrın mürselleri hüccettir.

4-
Adl’dan başka kimseden rivâyet etmemekle bilinen zâtın mürseli hüccettir.

5-
Sadece Saîd İbnu’l-Müseyyeb’in mürselleri hüccettir.

6-
Bir bâbda başka rivâyet yoksa mürsel hüccettir.

7-
Müsnedden daha kavîdir.

8-
İrsalle amel vâcib değildir, mendûbtur.

9-
Sahâbi mürseli hüccettir…

[9]

mürsel hadisle amel edilip edilmemesi konusunda
alimlerin görüşleri:

1)
Muhaddislerin ekseriyetine göre mürsel hadis zayıftır; onunla ihticac (hüküm
çıkarma) yapılmaz. İmam Nevevi bu konuda şunları söyler: Hadisçilerin cumhuruna,
Fıkıh ve Usul alimlerinin bir çoğuna göre mürsel hadis zayıftır.

2)
Mürsel hadisten kayıtsız-şartsız hüküm çıkarılabilir. İmam Ebu Hanife, İmam
Malik ve İmam Ahmed b. Hanbel bu görüştedirler. Bunlara tabi Hadis, Fıkıh ve
Usul alimleri de aynı görüşü benimsemişlerdir.

3)
Mürsel hadisten ancak âdıd bir rivayetle desteklenmesi halinde hüküm
çıkarılabilir. Bu da İmam Şafii’nin görüşüdür.

[10]      

Tâbiin’in Mürseli:

 

Muhaddis, fakîh, usulî her çeşit ulemânın
ıstılahında yaygın olan kullanışa göre, mürsel deyince, Tâbiîn’e mensub herhangi
bir zâtın: “Resûlullah buyurdu ki…”, “Resûlullah yaptı ki…” diyerek, hadîsi
hangi sahâbî’den dinlediğini belirtmeden yaptığı rivâyete denir. Azınlıkta kalan
bir kısım âlimler: “Bu çeşit rivâyet Tâbiîn’in büyüklerinden olursa mürsel’dir
ama küçüklerinden olursa munkatı’dır mürsel değildir” demiştir. Bundan böyle
kaydedeceğimiz açıklama bu mürselle ilgili olacaktır.

[1]

Sahabe Mürseli:

 

Mürsel hadîs zayıf hadisler sınıfına girerse de,
iltibâsa meydan vermemek için sahâbe mürseli’nin bundan müstesna tutulduğunu
hemen belirtmemiz gerek. Çünkü bir çok sahâbe, Resûlullah (aleyhissalâtu
vesselâm)’tan bizzat işitip görmediği bir kısım sünnet’i rivâyet etmiştir.
Sözgelimi, İbnu Abbâs (radıyallahu anh) Resûlullah (aleyhissalâtu vesselâm)’ın
vefatı sırasında 8 yaşlarında bir çocuk olduğu halde, çok miktardaki rivâyetiyle
muksirûn arasında yer alır ve üstelik kendi doğumundan önceki hâdisleri de,
kimlerden dinlediğini belirtmeden, sanki bizzat görmüş veya dinlemiş gibi
anlatmıştır. İbnu Abbâs (radıyallahu anh)’ın rivâyetleri üzerinde yapılan
incelemeler, bunlar arasında sâdece yedi tânesinin şahsî görgü ve müşâhadesine
dayandığını, gerisinin ise mürsel olduğunu ortaya koymuştur. Bu hadîslerin
sıhhati hususunda hatıra gelebilecek suali, ûlema “sahâbe mürseli sahîhtir” diye
cevaplar ve bu hususta hiçbir tereddüde yer bırakmaz.

[1]

Bazı alimler “Sahabinin sahabi raviyi atlaması
kusur teşkil etmez” derler ve sahabe mürselini zayıf hadis saymazlar.

[2]

Sahabenin hepsi tam adaletli sayıldığı için
onların mürselleri mevsul (isnadı kesiksiz) kabul edilmiştir.

[3] 

 

2) İrsâl-i Hafi:

 

İrsâl, sâdece hadîs mütehassıslarının
anlayabileceği kadar kapalılık arzediyorsa buna irsâl-i hafi denir. Râvinin
karşılaştığı kimseden dinlememiş olduğu hadîsi rivâyet etmesi gibi. İrsalin bu
çeşidi daha ziyâde tedlîs bahsine girdiği için, bazı açıklamaları müdelles hadîs
bahsine bırakıyoruz.

[1]

Mürsel Hadislerin Dereceleri:

 

Hadis alimleri mürsel hadisleri birkaç dereceye
ayırmışlardır. Bu derecelendirme şöyledir:

1)
Hz. Peygamber’den hadis işitmiş olan bir sahabinin mürseli,

2)
Allah Rasulü’nden hadis işitmemiş bulunan sahabinin mürseli.

3)
Muhadramun denilen ve Hz. Peygamber henüz hayatta iken müslüman oldukları halde
onu göremeyenlerden birinin mürseli.

4)
Kibar-ı tabiin denilen ve Said b. Müseyyeb gibi tabiilerin önde gelenlerinden
birinin mürseli.

5)
Diğer tabiilerin mürseli.

[1]   

İrsalin Çeşitleri:

 

1) İrsâl-i Celî:

 

Hadisteki irsâl, hemen görülüp anlaşılabilecek
durumda ise buna irsal-i celî denir. Kişinin muâsırı olmayandan veya
karşılaşmadığı kimseden yaptığı rivâyet gibi.

[1]

A) Mürsel Hadîs:

 

Mürsel, lügat olarak irsâl kökünden gelir, bu da
göndermek mânâsındadır. Böyle olunca, ıstılahta, “asıl kaynağını görmeden
yapılan rivâyet” mânâsına gelir.

[1]

Muhaddislerin genel tarifine göre mürsel hadis,
isnâdında sahabî râvisi düşmüş olan hadistir. Tabiun neslinden birisinin hadis
aldığı sahabî ravînin adını anmadan, onu atlayarak doğrudan doğruya “Rasûlullah
(s.a.s.) buyurdu ki…” diyerek rivâyet ettikleri hadislere “mürsel”
denilmiştir. Usul alimleri kelimenin sözlük anlamını ele alarak, onunla “munkatı”,
hattâ “mu’dal” arasında hiç bir ayırım yapmazlar.[2]

Hadis âlimlerinden Hatîb el-Bağdâdî de mürsel
hadisin tarifinde usul alimlerinin görüşünü paylaşmaktadır.[3]

Muhaddisler “mürsel” lafzını Tabiun’un Hz.
Peygamber(s.a.s.)’den rivayet ettikleri hadislere tahsis etmişlerdir. Fukaha ve
usulcüler ise, bunu daha genel anlamda kullanarak munkatı hadisleri de bu
kapsama almışlardır.[4]

Mürsel hadisin zayıf sayılmasının sebebi,
senedinin muttasıl olmayışıdır.

“Mürsel” adını alışının sebebi de, ravisinin onu
Rasul-i Ekrem(s.a.s.)’den dinlemiş olan sahabîyi söylemeden doğrudan doğruya
Rasulullah (s.a.s.)’a bağlamasıdır.[5]

Mürsel’in çoğulu, merasil’dir. Mürsel Hadis
rivayet eden tabiiye de Mürsil denir.[6]

Hatîbu’l-Bağdâdî, Kîfâye’de, munkatı olarak
yapılan bütün rivâyetleri irsâl’le ifâde eder. Onun açıklamasına göre inkıta
mânâsındaki irsâl üç sûrette vukua gelmektedir.

1-
Râvînin, muasırı olmadığı kimseden, rivâyette bulunması. Arada zaman bakımından
fark olduğu için buradaki inkıta ve irsâli anlamak, görmek zor değildir.

2-
Râvi, muâsırı olmakla beraber, hiç karşılaşmadığı kimseden rivayet yapacak
olursa bu da bir irsâl’dir.

3-
Râvi, bazan, karşılaştığı bir kimseden işitmediği hadîsi rivâyet edebilir. Bu da
bir irsâl olur ve irsâl’in en kötüsüdür. Çünkü önceki iki durumda irsâl’i görüp,
inkita’ya ve dolayısıyla hadîsin zayıflığına hükmetmek zor olmaz.

[7]

Mürsel hadisin zayıf olması, isnaddan sahabinin
atlanması sonucu, raviler zincirinde kopukluk meydana gelmesi yüzündendir.
Tabiinin sahabiyi atlayıp hadisi Hz. Peygamber’den rivayet etmesine irsal denir.

Mesela: Said b. Müseyyeb’den “Rasulullah’ın
(s.a.v.) canlı hayvan karşılığı et satışını yasakladığı” rivayet edilmiştir.

Hadisin isnadına dikkat edilirse derhal göze
çarpar. Said b. el-Müseyyib tabii olduğu ve Hz. Peygamber’i görmediği halde bu
hadisi kendisi doğrudan doğruya Hz. Peygamber’den rivayet etmişcesine
nakletmiştir. Dolayısıyla hadis almış olduğu sahabiyi atlamış, başka deyişle
irsal yapmıştır. Hadisi de bu yüzden mürsel olmuştur.

“Ata b. Yesar’dan rivayet edilmiştir. Rasulullah
(s.a.v.) şöyle buyurmuştur:

“Bir kul hastalandığında Allah ona iki melek
gönderir, “Bakın ziyaretçilerine ne diyor?” buyurur. (Onlar bakarlar)
ziyaretçileri geldiğinde Allah’a hamd ve sena ediyor; -Allah en iyi bilen olduğu
halde- hemen O’na ulaştırırlar. O zaman Cenab-ı Hak şöyle buyurur: “Kulumun
ölmesini takdir etmişsem Cennet’e koymam onun üzerindeki hakkıdır. Eğer
sağlığına yeniden kavuşturursam beden ve kanını daha hayırlı bir beden ve kanla
değiştirmem ve günahlarını bağışlamam o kulumun üzerindeki hakkıdır.”

İmam Malik’in rivayet ettiği bu hadis Hz.
Peygamber’den bir sahabi değil; doğrudan doğruya tabiin olan Ata b. Yesar
tarafından rivayet edilmiştir. Dolayısıyla mürseldir.

[8]  

 

1) Seneddeki İnkıta Sebebiyle Zayıf Hadis
Çeşitleri:

 

İnkıta’ (kopukluk), senedden en azından bir
ravinin düşmesi demektir. Böyle bir inkıta’ varsa, senetteki bütün şahıslar sika
olsalar bile, sırf bu inkıta’, metnin reddini gerektirir.

İnkıta’ yüzünden zayıf kabul edilen hadisler,
Muallak, Mürsel, Mu’dal, Munkatı’ ve Müdelles isimleriyle anılırlar.[1]

Hadiste Zayıflık Sebepleri:

 

Hadiste Zayıflık genelde iki sebepten
kaynaklanır: 1) Senette inkıta’ (kopukluk) bulunması 2) Ravide
cerhi gerektiren bir halin bulunması.

Zayıf Hadisin
Hükmü:

 

Hadis âlimleri, zayıf hadisle amel edilip
edilemeyeceği konusunda üç görüş ileri sürmüşlerdir.

1)
Hiçbir konuda zayıf hadisle amel edilmez. Yahya b. Maîn’den nakledilen bu
görüşü, Buhârî ve Müslim’in yanısıra İbn Hazm, Kadı Ebû Bekr İbnu’l-Arabî ve Ebu
Şammetu’l-Makdisi gibi İslam alimleri bu görüştedir. Buhari ve Müslim’insahihlik
şartları, sahihlerinde hiçbir zayıf hadis bulunmamasının bunu gösterdiği
söylenmiştir.

2)
Her konuda zayıf bir hadisle amel edilebilir. Ahmed b. Hanbel ve Ebû Dâvûd
“zayıf hadis re’y, yani kıyas yoluyla ictihadtan daha iyidir” diyerek bu görüşü
tercih etmişlerdir. Ancak bu alimler zayıf hadisle amel edilebilmesi için
konusunda başka herhangi bir rivayetin olmamasını şart koşmuşlardır.

3)
Bazı şartları taşıması hâlinde, akait ve ahkâma ait olmaksızın va’z, amellerin
fazileti, kıssa gibi konularda şartlı olarak zayıf hadisle amel edilebilir.

Hafız İbn Hacer el-Askalânî (v.852/1448) bu
şartları şöyle sıralar:

a)
Zayıf hadis, akait ve ahkâma ait olmayıp fedail gibi bir konuda olmalıdır. Bu
şart üzerinde bütün alimlerin ittifakı vardır.

b)
Zayıf hadis, yalancı, yalancılıkla itham edilmiş veya fuhş-u galat (çok hata
yapmak)la tanınan bir ravinin yalnız başına rivayet etmiş olması gibi aşırı
derecede zayıf olmamalıdır.

c)
Zayıf hadis, kitap veya sünnete dayalı olarak amel edilen bir asıl hüküm veya
kaidenin kapsamına girmeli; yeni bir hüküm koymamalıdır.

d)
Zayıf hadisle amel edilirken sâbit olduğuna kesin gözle bakmamalı, ihtiyaten
amel edildiği bilinmelidir.

[1]

Bazı alimlerin ileri sürdüğü, “gerek şer’î
hükümler ve gerekse fezâil konusunda, elimizde zayıf hadîse lüzum bırakmıyacak
kadar çok sahih ve hasen hadis vardır” görüşü, tercihe şâyân bir görüş olsa
gerektir.

[2]

Görüldüğü gibi üçüncü görüş ve ona bağlı bu
şartlar, dini konular arasında tahlile dayalı bir ayırım da beraberinde
getirmektedir. Böylesi bir ayırıma taraftar olmayanlar ve zayıf hadisle amel
edilemeyeceğini savunanlar dün olduğu gibi bugünde bulunmaktadır.[3]

Toptan redd taraftarı olmayanlar isedaha mutedil
ve daha ilmi bir yol tutmuş gibidirler. Bu görüştekilerin düşünceleri şöyle
özetlenebilir:

Iraki, terğib-terhib, kıssalar ve faziletler
gibi ahkam ve akaid konuları dışında kalan mevzularda uydurma olmayan
haberlerin, zayıflığına işaret edilmeden bile nakledilebileceği kanaatinde
olanlardan bahsetmekte, ancak ahkam-ı şer’iyye ve akaid gibi konularda kimsenin
böyle bir hoşgörüye sahip bulunmadığını belirtmektedir.

Nevevi (v.676/1277), hadis uleması, fakihler ve
daha başkalarının faziletler, tergib-terhib gibi konularda zayıf hadisle
–uydurma olmamak şartıyla- amel etmek müstehaptır; ancak, helal-haram,
alış-veriş, nikah-talak vb. ahkamda sadece Sahih ve Hasen hadisle amel olunur”
görüşünde olduklarını belirtmektedir.

İbnu’l-Humam (v.861/1457) “zayıf hadisle
müstehaplık sabit olur” görüşündedir. Sehavi (v.902/1496) de şartları dahilinde
faziletler hakkında zayıf hadisle amel edileceği konusunda cumhurun ittifakının
bulunduğu görüşündedir.

Ahmed b. Hanbel ve Ebu Davud es-Sicistani’ye
izafe edilen bir görüşe göre de “başka hadis bulunmadığı takdirde ahkama ait
meselelerde zayıf hadisle amel edilir.”[4]

Sonuç olarak, zayıf hadisle amel konusunda
ulemanın farklı görüşleri paylaştıkları görülmektedir. Zayıf hadisle amel etmeyi
mutlak olarak men edenlerin görüşü zayıf bir görüştür. Mutlak olarak caiz
görenlerin görüşü de işi iyiden iyiye gevşetmek (tevessü’) demektir. Belli
kısımlara ayırıp belli şartlara bağlı olarak amel edilebileceğini söyleyenlerin
görüşü ise orta ve doğru bir görüştür.[5]

Tirmizi’ye (v.279/892) gelinceye kadar hadisler
genelde Sahih ve Sakim (Zayıf) diye iki gruba ayrılırdı. Zayıf hadisler de
“terkedilmiş” (Metruk) “terkedilmemiş” (Ğayr-i metruk) olmak üzere iki kısımda
değerlendirilirdi. Tirmizi’den sonra Sahih ile Zayıf arasına bir de Hasen terimi
girdi. “Terkedilmeyen zayıf hadisler”, hasen terimiyle zayıflar arasından
ayrılmış oldu. O halde Tirmizi’den önce yaşamış bir hadisçinin dilindeki Zayıf
hadis teriminin Hasen hadisleri de içine aldığı dikkatten uzak tutulmamalıdır.[6]