Tefe’ul babı

 

Tefe’ul babı, sülasi fiilin başına fethalı bir “te” (تَ  ) getirilip orta harfinin şeddelenmesiyle yapılır. Böylece fiil beş harfe çıkar. Şimdi örnek fiillerde bu babı inceleyelim:

 

Mastar

Muzari

Mazi

Manası

Sülâsi bab

VEZİN

تَفعُّلٌ

يَتَفَعَّلُ

تَفَعَّلَ

   

Büyüklendi

تَكَبُّرٌ

يَتَكَبَّرُ

تَكَبَّرَ

Büyük oldu

كَبُرَ

Kırıldı

تَكَسُّرٌ

يَتَكَسَّرُ

تَكَسَّرَ

Kırdı

كَسَرَ

Taşındı

تَحَمُّلٌ

يَتَحَمَّلُ

تَحَمَّلَ

Taşıdı

حَمَلَ

İlerledi

تَقَدُّمٌ

يَتَقَدَّمُ

تَقَدَّمَ

Geldi

قَدِمَ

Kabul etti

تَقَبُّلٌ

يَتَقَبَّلُ

تَقَبَّلَ

Kabul etti

قَبِلَ

Tefe’ul babının özellikleri:

1- Tefe’ul babı müteaddi fiili lazım fiile çevirir. Mesela: كَسَرَ   “kırdı” manasında müteaddi bir fiildir. كَسَرَ الْوَلَدُ الزُّجَاجَ   “Çocuk camı kırdı.” manasındadır. كَسَرَ  fiilini tefe’ul  babına sokarak  تَكَسَّرَ  dediğimizde mana “kırıldı” olur ve müteaddi fiil lazım fiile çevrilmiş olur. تَكَسَّرَ الزُّجَاجُ   “Camı kırıldı.” manasına gelir. Gördüğünüz gibi, tefe’ul babı ile müteaddi fiil lazım fiile çevrilmiştir.

2- Tefe’ul babı, fiile zorla olma ve zorla elde etme manasını verir. Mesela:  عَلِمَ   “bildi” manasındadır. Bu fiili tefe’ul babına sokarak تَعَلَّمَ   dediğimizde mana “öğrendi” olur. Bu fiilden şunu anlarız ki: İlim ve bilgi zorla elde edilen bir şeydir. İşte tefe’ul babı, fiile zorla olma ve zorla elde etme manasını vermiştir.

 

 

Tefe‘‘ul Babı (تَفَعُّلٌ)
 

A- Tefe‘‘ul (تَفَعُّلٌ) Babı (Kalıbının) Yapılışı

Bu bab, asıl harf olan فعل üçlüsünün başına bir “te” ve ortadaki harfin aynısından bir harf daha getirilerek elde edilmektedir. Bu bâb çatı bakımından tef‘îl’in veya sülâsî masdarın dönüşlüsüdür ve genellikle geçişsizdir.

 

 

Arapçada en fazla kullanılan bablardan birisidir. Bu babın mâzî, muzâri mastar ve emir kalıbı şu şekildedir:

 

B- Tefe‘‘ul (تَفَعُّلٌ)  Babının Anlamı

Bir fiil bu baba aktarıldığında genelde “Tekellüf” anlamı elde edilmiş olur. Tekellüf kısaca bir eylemin zorlanarak, aşama aşama yapılması, daha fazla emek ve çaba sarfedilerek gerçekleşmesidir. Bunun en güzel örneği  عَلِمَ = bildi ile تَعَلَّم   öğrendi arasındaki anlam farkıdır. عَلِمَ normal, sıradan bir bilme iken bunun beş harfli türevi تَعَلَّم   ise aşama aşama, mesafe katederek, zorlanarak bilme, daha teknik ve zaman ve çaba sarfederek bilme, öğrenme; yani öğrenim görme anlamını ihtiva etmektedir. Harf sayısı arttıkça anlamda da bir genişleme söz konusu olmaktadır.

 

 

Bu bab, daha önce geçen dört harfli bablardan  if’al ve tef’il bablarının anlamca dönüşlü hâlini elde etmek için kullanılır. Böylece şu şekilde bir anlam derecelendirmesi söz konusu olur:

 

 

 

 

Görüldüğü üzere “ عَلَّمَ =Öğretti.” fiilinde “kime?” sorusuna cevap alabilirken yani eylemden etkilenen başkaları varken; “تَعَلَّم   = Öğrenim gördü.” fiilinde aynı soruya cevap alamamaktayız. Yani dönüşlü bir anlamla eylemi yapan ile eylemden etkilenen aynı varlık olmaktadır.

 

Başındaتَ bulunan muzâri fiillerde bazen bu harf hazfedilebilir.  تَنَزَّلُ الْمَلَائِكَةُ = “Melekler inerler.” Bu fiilin aslı : تَتَنَزَّلُ şeklindedir.

 

 

 

 

Ayetler

 

2:74

وَإِنَّ مِنْهَا لَمَا يَشَّقَّقُ فَيَخْرُجُ مِنْهُ الْمَاءُ

2:269

وَمَا يَذَّكَّرُ إِلَّا أُولُو الْأَلْبَابِ

5:6

وَإِنْ كُنْتُمْ جُنُبًا فَاطَّهَّرُوا

3:103

وَاعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللَّهِ جَمِيعًا وَلَا تَفَرَّقُوا