Fiillerin İrabı Muzari ve Emir- Açıköğretim İlahiyat Arapça Dersleri

 

Son Harfi Sahih Olan Muzâri Fiilin Cezm Hali

 

Muzârinin başına cezm eden edatlar geldiğinde muzâri fiili cezm ederiz. Bir muzâri fiili cezm eden edatlar şunlardır: (nehiy lâsı) لاَ, (emir lâmı) لِ, لَمْ، لَمَّا لَمْ: Muzâri fiili cezm ederek manasını olumsuz maziye çevirir.

 

Ali ödevini yazmadı. لَمْ يَكْتُبْ عَلِيٌّ وَاجِبَهُ /Doğurmamış, doğmamıştır لَمْ يَلِدْ وَلَمْ يُولَدْ لَمَّا : Muzâri fiili cezm ederek manasını olumsuz maziye çevirir. Bir işin konuşulma anına kadar olmadığını, daha sonra olabileceği ihtimalini ifade eder. Olumsuzluğa “henüz” anlamı katar.

 

Ali ödevini henüz yazmadı. لَمَّا يَكْتُبْ عَلِيٌّ وَاجِبَهُ / henüz dönmedi لَمَّا يَرْجِعْ لِ: “Lâmul emr” olarak adlandırılan bu lâm üçüncü şahıslara emir için kullanılır. Örnek: yazsın لِيَكْتُبْ / gitsin لِيَذْهَبْ
لاَ: “lâı nâhiye” denilen bu lâ, üçüncü ve ikinci şahıslara bir şeyi yapmayı yasaklamak için kullanılır.

 

Gitmesin لاَ يَذْهَبْ / oturma لاَ تَجْلِسْ Aşağıdaki tabloda son harfi sahih olan meczûm muzâri fiil çekimi verilmiş, fâil olan merfu zamirler parantez içerisinde gösterilmiş, irâb durumu da rakamlarla ifade edilmiştir.

 

Cemi الْجَمْع (Çoğul)	Müsennâ الْمُثَنَّى (İkil)	Müfred الْمُفْرَدُ (Tekil)
لَمْ يَفْعَلُوا (و) 2	لَمْ يَفْعَلاَ (ا) 2	لَمْ يَفْعَلْ (هُوَ) 1	Gâib / الْغَائِبُ III. Şahıs Eril
لَمْ يَفْعَلْنَ (نَ) 3	لَمْ تَفْعَلاَ (ا) 2	لَمْ تَفْعَلْ (هِيَ) 1	Gâibe / الْغَائِبَةُ III. Şahıs Dişil
لَمْ تَفْعَلُوا (و) 2	لَمْ تَفْعَلاَ (ا) 2	لَمْ تَفْعَلْ (أَنْتَ) 1	Muhâtab / الْمُخَاطَبُ II. Şahıs Eril
لَمْ نَفْعَلْ (نَحْنُ) 1		لَمْ أَفْعَلْ (أَنَا) 1	Mütekellim / الْمُتَكَلِّمُ I. Şahıs Eril/Dişil

 

(1) rakamı ile gösterilen beş siyga sükûn ile meczûmdur.

 

(2) rakamı ile gösterilen yedi siyga nunların hazfedilmesi ile meczûmdur. Bu siygalar “ef’âl i hamse” olarak adlandırılmakta, nasb ve cezm durumları nunların hazfedilmesi ile olmaktadır.
(3) rakamı ile gösterilen iki siyga mebnîdir. Mebnî kelimelerin irâbı mahalli olduğundan, bu iki siyga mahallen meczûmdur.

 

Aşağıdaki cümlelerde geçen meczûm muzâri fiilleri inceleyiniz.

 

Çocuklar odadan çıkmadılar. . الأَطْفَالُ لَمْ يَخْرُجُوا مِنَ الغُرْفَةِ  لَمْ يَخْرُجُوا nun harfinin hazfedilmesiyle meczûm muzâri fiil, لَمْ cezm edatı, merfu muttasıl zamir olan cemi vâvı ( و) fâildir.
İlk anda nasıl davranacağını bilemedi. ؟ فِي اللَّحْظَةِ الأُولَى لَمْ يَعْرِفْ كَيْفَ يَتَصَرَّفُ لَمْ يَعْرِفْ sükûn ile meczûm fiili muzâri, لَمْ cezm edatı, muzâri fiilin altında müstetir (gizli) zamir olan هُوَ fâildir.
Geçen hafta köye gitmedik. . لَمْ نَذْهَبْ إِلَى القَرْيَةِ فِي الأُسْبُوعِ الماَضِي لَمْ نَذْهَبْ sükûn ile meczûm fiili muzâri, لَمْ cezm edatı, muzâri fiilin altında müstetir (gizli) zamir olan نَحْنُ fâildir.

 

 

Son Harfi Sahih Olan Emri Gâibin İrâbı

 

Aşağıdaki tabloda son harfi sahih olan فَعَلَ fiilinin emr i gâib çekimi verilmiş, fâil olan merfu zamirler parantez içerisinde gösterilmiş, mebnîlik durumu da rakamlarla ifade edilmiştir.

 

Cemi الْجَمْع (Çoğul)	Müsennâ الْمُثَنَّى (İkil)	Müfred الْمُفْرَدُ (Tekil)
لِيَفْعَلُوا (و) 2	لِيَفْعَلاَ (ا) 2	لِيَفْعَلْ (هُوَ) 1	Gâib / الْغَائِبُ III. Şahıs Eril
لِيَفْعَلْنَ (نَ) 1	لِتَفْعَلاَ (ا) 2	لِتَفْعَلْ (هِيَ) 1	Gâibe / الْغَائِبَةُ III. Şahıs Dişil

 

(1) rakamı ile gösterilen üç siyga sükûn üzere mebnîdir.

 

(2) rakamı ile gösterilen üç siyga ise nunların hazfedilmesi üzere mebnîdir.

 

Son Harfi İlletli Olan Emri Gâibin İrâbı

 

Sonu illetli olan fiillerin emri gâibinde:

 

Müfred gâib ve gâibe siygaları illet harfinin hazfi üzere mebnîdir.

 

يَدْعُو، لِيَدْعُ – تَدْعُو، لِتَدْعُ / يَرْمِي، لِيَرْمِ – تَرْمِي، لِتَرْمِ

 

Efâli hamse siygaları nunların hazfedilmesi üzere mebnîdir:

 

يَدْعُوَانِ، لِيَدْعُوَا – يَدْعُونَ، لِيَدْعُوا – تَدْعُوَانِ، لِتَدْعُوَا/ يَرْمِيَانِ، لِيَرْمِيَا  يَرْمُونَ، لِيَرْمُوا – تَرْمِيَانِ، لِتَرْمِيَا

 

Cemî gâibe siygasi sükûn üzere mebnidir: يَدْعُونَ – لِيَدْعُونَ / يَرْمِينَ – لِيَرْمِينَ

 

Aşağıdaki cümlelerde geçen emri gâibleri inceleyiniz.

 

Halite söyle okula gitsin. . قُلْ لِخَالِدٍ لِيَذْهَبْ إِلَى الْمَدْرَسَةِ لِيَذْهَبْ sükûn üzere mebnî emri gâib, müstetir zamir olan هُوَ fâildir. Oyuncu (futbolcu) topu atsın. . لِيَرْمِ اللَّاعِبُ الكُرَةَ لِيَرْمِ illet harfinin hazfi üzere mebnî emri gâib, müstetir zamir olan هُوَ fâildir.

 

Son Harfi İlletli Olan Muzâri Fiillerin İrâbı

 

Son harfi illetli muzârinin يَدْعُو، تَدْعُو، أَدْعُو، نَدْعُو/يَرْمِي، تَرْمِي، أَرْمِي،نَرْمِي siygalarında:

 

Ref alâmeti olan zamme son harf üzerine takdir edilir. Mukadder bir ötre ile merfudur denilir.
Nasb hali sahih fiiller gibi fetha iledir.

 

أَنْ يَدْعُوَ – أَنْ تَدْعُوَ – أَنْ أَدْعُوَ – أَنْ نَدْعُوَ / أَنْ يَرْمِيَ، أَنْ تَرْمِيَ، أَنْ أَرْمِيَ، أَنْ نَرْمِيَ

 

Cezm alâmeti olarak illet harfi hazfedilir.

 

لَمْ يَدْعُ – لَمْ تَدْعُ – لَمْ أَدْعُ – لَمْ نَدْعُ / لَمْ يَرْمِ، لَمْ تَرْمِ، لَمْ أَرْمِ، لَمْ نَرْمِ

 

Efâl i hamse (beş fiil) siygaları aynen son harfi sahih muzâri fiil gibidir.

 

Ref hali nunların sabit kalmasıyla:

 

يَدْعُوَانِ  يَدْعُونَ – تَدْعُوَانِ – تَدْعُونَ – تَدْعِينَ

 

يَرْمِيَانِ  يَرْمُونَ – تَرْمِيَانِ – تَرْمُونَ  تَرْمِينَ

 

Nasb ve cezm halleri nunların hazfedilmesiyledir.

 

أَنْ يَدْعُوَا  أَنْ يَدْعُوا – أَنْ تَدْعُوَا – أَنْ تَدْعُوا – أَنْ تَدْعِي

 

أَنْ يَرْمِيَا  أَنْ يَرْمُوا – أَنْ تَرْمِيَا – أَنْ تَرْمُوا  أَنْ تَرْمِي

 

لَمْ يَدْعُوَا  لَمْ يَدْعُوا – لَمْ تَدْعُوَا – لَمْ تَدْعُوا  لَمْ تَدْعِي

 

لَمْ يَرْمِيَا  لَمْ يَرْمُوا – لَمْ تَرْمِيَا – لَمْ تَرْمُوا  لَمْ تَرْمِي

 

Mebnî olan iki siyganın irâbı (cemi müennes siygaları), sahih fiillerde olduğu gibi mahallidir.

 

Ref halinde mahallen merfudur. يَدْعُونَ – تَدْعُونَ / يَرْمِينَ  تَرْمِينَ

 

Nasb halinde mahallen mansûbdur. أَنْ يَدْعُونَ – أَنْ تَدْعُونَ / أَنْ يَرْمِينَ  أَنْ تَرْمِينَ

 

Cezm halinde mahallen meczûmdur. لَمْ يَدْعُونَ – لَمْ تَدْعُونَ / لَمْ يَرْمِينَ  لَمْ تَرْمِينَ

 

Aşağıdaki cümlelerde geçen muzâri fiilleri inceleyiniz.

 

Müslüman Allaha dua eder. . الْمُسْلِمُ يَدْعُو اللهَ

 

يَدْعُو vav üzerine takdir edilen zamme ile merfudur. Muzâri fiilin altında müstetir zamir olan هُوَ fâildir.

 

Allahtan sağlık ve afiyette olmanı dilerim. . أَرْجُو مِنَ اللهِ أَنْ تَكُونَ فِي الصِّحَّةِ وَالعَافِيَةِ أَرْجُو vav üzerine takdir edilen zamme ile merfudur. Muzâri fiilin altında müstetir zamir olan أَنَا fâildir.

 

Sizi köyümüze davet etmek istiyoruz. . نُرِيدُ أَنْ نَدْعُوَكُمْ إِلَى قَرْيَتِنَا

 

أَنْ نَدْعُوَ fetha ile mansûb muzâri fiil, أَنْ nasb ve mastar harfi, muzâri fiilin

 

altında müstetir zamir olan نَحْنُ fâildir.

 

O, bizi partiye davet etmedi. . هُوَ لَمْ يَدْعُنَا إِلَى الحَفْلِ

 

لَمْ يَدْعُ illet harfinin hazfedilmesi ile meczûm muzâri fiil, muzâri fiilin

 

altında müstetir zamir olan هُوَ fâildir.

 

Niçin ağlıyorsun Zeynep? ؟ لِمَاذَا تَبْكِينَ يَا زَيْنَبُ

 

تَبْكِينَ nûnun sâbit kalması ile merfu muzâri fiil, merfu muttasıl zamir olan muhâtaba yâsı ( ي) fâildir.

 

Dün dedeler torunlarına hikâyeler anlatmadılar. . الأَجْدَادُ لَمْ يَحْكُوا قِصَصًا لِأَحْفَادِهِمْ أَمْسِ لَمْ يَحْكُوا nûnun hazfedilmesi ile meczûm muzâri fiil, merfu muttasıl zamir olan cemi vâvı ( و) fâildir.

 

Senle yürüyebilir miyim? ؟ هَلْ يُمْكِنُنِي أَنْ أَمْشِيَ مَعَكَ

 

أَنْ أَمْشِيَ fetha ile mansûb muzâri fiil, müstetir (gizli) zamir olan أَنَا fâildir.

Kız öğrenciler tatili Kahirede geçiriyorlar. . الطَّالِبَاتُ يَقْضِينَ العُطْلَةَ فِي القَاهِرَةِ

 

يَقْضِينَ sükûn üzere mebnî mahallen merfu muzâri fiil, merfu muttasıl zamir olan nûnu nisve ( نَ) fâildir.

 

Emir Fiili: Emir, bir işin yapılmasını, bir şeyin olmasını istemektir. İki kısma
ayrılır: 1. Emr i hâzır. 2. Emri gâib.
Emri Hâzır: İkinci şahıslara (muhâtab ve muhâtaba) yapılan emirdir.

 

Son Harfi Sahih Olan Emri Hâzırın İrâbı

 

Emri hâzır mebnîdir, sonu değişmez. Muzârinin muhâtab ve muhâtaba siygalarından elde edilen emri hâzır, muzârisinin cezm alameti üzere mebnîdir.

 

Aşağıdaki tabloda son harfi sahih olan فَعَلَ fiilinin emri hâzır çekimi  verilmiş, fâil olan merfu zamirler parantez içerisinde gösterilmiş, mebnîlik durumu da rakamlarla ifade edilmiştir.

 

Cemi الْجَمْع (Çoğul)	Müsennâ الْمُثَنَّى (İkil)	Müfred الْمُفْرَدُ (Tekil)
اِفْعَلُوا (و) 2	اِفْعَلاَ (ا) 2	اِفْعَلْ (أَنْتَ) 1	Muhâtab / الْمُخَاطَبُ II. Şahıs Eril
اِفْعَلْنَ (نَ) 1	اِفْعَلاَ (ا) 2	اِفْعَلِي (ي) 2	Muhâtaba / الْمُخَاطَبَةُ II. Şahıs Dişil

 

(1) rakamı ile gösterilen iki siyga sükûn üzere mebnîdir.

 

(2) rakamı ile gösterilen dört siyga nunların hazfedilmesi üzere mebnîdir.

Son Harfi İlletli Olan Emri Hâzırın İrâbı

Sonu illetli olan fiillerin emri hâzırında: Müfred muhatab siygası illet harfinin hazfi üzere mebnîdir. ، تَدْعُو، اُدْعُ / تَرْمِي اِرْمِ

Efâli hamse siygaları nunların hazfedilmesi üzere mebnîdir:

تَدْعُوَانِ، اُدْعُوَا – تَدْعُونَ، اُدْعُوا – تَدْعِينَ، اُدْعِي / تَرْمِيَانِ، اِرْمِيَا  تَرْمُونَ، اِرْمُوا / تَرْمِينَ، اِرْمِي

Cemî muhataba siygasi sükûn üzere mebnidir: تَدْعُونَ – اُدْعُونَ / تَرْمِينَ – اِرْمِينَ

Aşağıdaki cümlelerde geçen emr i hâzırları inceleyiniz.

Pencereyi aç. . اِفْتَحِي النَّافِذَةَ Adını buraya yaz. . اُكْتُبْ اِسْمَكَ

sükûn üzere mebnî emri hâzır. Müstetir zamir olan أَنْتَ fâildir. اِفْتَحِي nunların hazfedilmesi ile mebnî emr i hâzır, merfu muttasıl zamir olan muhâtaba yâsı fâildir.

Buradan yürüyün. . اِمْشِينَ مِنْ هُنَا Silahını yere at. . اِرْمِ سِلاَحَكَ عَلَى الأَرْضِ اِرْمِ illet harfinin hazfedilmesi üzere mebnîdir. Müstetir zamir olan أَنْتَ fâildir.

اِمْشِينَ sükûn üzere mebnî emri hâzır, merfu zamir olan nûnu nisve ( (ن fâildir.

Emri Gâib: Muzâri fiilin gâib ve gâibe siygalarının başlarına “lâmulemr” denilen kesralı bir lâm ( لِ) getirilip sonları cezm edilerek yapılır. Bu nedenle emri gâib, muzârisinin cezm alameti üzere mebnîdir. Örnek: çıksın – خَرَجَ يَخْرُجُ – لِيَخْرُجْ / açsın فَتَحَ – يَفْتَحُ  لِيَفْتَحْ

Kendini deneBu dersi ne kadar öğrendin?3 seviye, her birinde 5 soru. Önce kendin cevapla, sonra açıklamayı oku. Sonuçların yalnız bu tarayıcıda saklanır.

Kolay Orta Zor

1. Fiillerden hangisi mu'rabdır (sonu âmillere göre değişir)?
   Emr-i hâzırMâzî fiilMuzâri fiil
2. İ'rabın hangi hâli yalnız fiillerde görülür?
   RefCerNasbCezm
3. Muzâri fiilin mebnî olan iki sîgası hangileridir?
   يَفْعَلَانِ – تَفْعَلَانِأَفْعَلُ – نَفْعَلُيَفْعَلُونَ – تَفْعَلُونَيَفْعَلْنَ – تَفْعَلْنَ
4. Aşağıdaki edatlardan hangisi muzâri fiili nasbeder?
   لَمْلَمَّالَنْلَا (nehiy lâsı)
5. Mâzî fiil فَعَلُوا hangi hareke üzere mebnîdir?
   FethaSükûnZammeKesra