İstifal Babı Mezid Fiiller

 

C) SÜLÂSÎ MÜCERREDE ÜÇ HARF İLÂVESİYLE KURULAN

MEZÎD FİİLLER

Sülâsi mücerrede üç harf ilavesiyle kurulan 6 harfli fiiller 4 şekilde  gelir:

Masdar

Muzâri

Mâzî

اِسْتِفْعَالاً

يَسْتَفْعِلُ

اِسْتَفْعَلَ

اِسْتِغْفاَراً

يَسْتَغْفِرُ

اِسْتَغْفَرَ

af istemek

af istiyor

bağış, af istedi

 

اِفْعِيعاَلاً

يَفْعَوْعِلُ

اِفْعَوْعَلَ

اِعْشِيشاَباً

يَعْشَوْشِبُ

اِعْشَوْشَبَ

yemyeşil olmak

yemyeşil oluyor

yemyeşil oldu

اِفْعِواَّلاً

يَفْعَوِّلُ

اِفْعَوَّلَ

اِجْلِواَّزاً

يَجْلَوِّزُ

اِجْلَوَّزَ

çok hızlı gitmek

çok hızlı gidiyor

(Develer) çok hızlı gitti

اِفْعِيلاَلاً

يَفْعاَلُّ

اِفْعاَلَّ

اِحْمِيراَراً

يَحْماَرُّ

اِحْماَرَّ

 

 

kıpkırmızı oldu

1) İSTİF’ÂL اِسْتِفْعَال  BÂBI

Mâzî fiilin başına إسْتَ yaniإ    س  ve ت harflerinin eklenmesiyle yapılır.

 

 

Masdar

Muzâri

Mâzî

 

 

اِسْتِفْعَالاً

يَسْتَفْعِلُ

اِسْتَفْعَلَ

خَرَجَ

den

اِسْتِخْرَاجٌ

يَسْتَخْرِجُ

اِسْتَخْرَجَ

 

 

çıkarmak

çıkarıyor

çıkardı

Gayesi: Hakîkî veya mecâzî manada istek cümlelerinde kullanılır. Ya da bir halden diğer bir hale geçişi göstermekte kullanılır:

غَفَرَ

bağışladı, affetti

اِسْتَغْفَرَ

af, bağış istedi

اِسْتَغْفَرْتُ اللَّهَ.

Allah’tan mağfiret diledim.

اِسْتَخْرَجَ خَالِدٌ الْمَالَ.

Halit malı çıkardı.

اِسْتَحْجَرَ الطِّينُ.

Çamur taş kesildi.
         

Görüldüğü gibi bu fiil bazen müteaddî yani mef’ûl alan bazen de lâzım olarak kullanılır. إسْتِفْعَالٌ bâbından gelen fiillerin hangisinin birşey istemekte veya bir işe seçildiğini göstermekte kullanıldığını ancak Araplardan ya da sözlüklerden anlayabiliriz. 

Diğer örnekler:

عَلِمَ

bildi

اِسْتَعْلَمَ

bilmek istedi

غَفَرَ

bağışladı, affetti

اِسْتَغْفَرَ

af, bağış istedi

سَقَى

su verdi

اِسْتَسْقَى

su istedi

خَلَفَ

birinin yerine geçti

اِسْتَخْلَفَ

halife seçildi

عَمِلَ

işledi, yerine getirdi

اِسْتَعْمَلَ

çalıştırdı, kullandı
         

إسْتِفْعَال  bâbı bazı fiillerin anlattığı sıfatın bulunduğunu da gösterir:

حَسُنَ

iyi oldu

حَسَنٌ

iyi

اِسْتَحْسَنَ

iyi buldu

قَبُحَ

çirkin oldu

قَبِيحٌ

çirkin

اِسْتَقْبَحَ

çirkin buldu

ثَقُلَ

ağır oldu

ثقِيلٌ

ağır

اِسْتَثْقَلَ

ağır buldu

 

Mâzî Çekimi

اِسْتَخْرَجُوا

اِسْتَخْرَجَا

اِسْتَخْرَجَ

çıkardı

اِسْتَخْرَجْنَ

اِسْتَخْرَجَتَا

اِسْتَخْرَجَتْ

 

 

اِسْتَخْرَجْتَ

 

Mâzî Meçhûl Çekimi

اُسْتُخْرِجُوا

اُسْتُخْرِجَا

اُسْتُخْرِجَ

çıkarıldı

اُسْتُخْرِجْنَ

اُسْتُخْرِجَتَا

اُسْتُخْرِجَتْ

 

 

اُسْتُخْرِجْتَ

 

Meçhûl mâzîde esre olan ek elif (ا ) harfi ötre ve سْ  den sonraki  ت harfi ötre yapılır.

 

Muzâri Çekimi

 

يَسْتَخْرِجُونَ

يَسْتَخْرِجَانِ

يَسْتَخْرِجُ

çıkarıyor

يَسْتَخْرِجْنَ

تَسْتَخْرِجاَنِ

تَسْتَخْرِجُ

 

 

تَسْتَخْرِجُ

 

                              Muzâri Meçhûl Çekimi

 

يُسْتَخْرَجُونَ

يُسْتَخْرَجَانِ

يُسْتَخْرَجُ

çıkarılıyor

يُسْتَخْرَجْنَ

تُسْتَخْرَجَانِ

تُسْتَخْرَجُ

 

 

… 

تُسْتَخْرَجُ

 
                     

Görüldüğü gibi muzâri meçhûl çekimi diğer mezîdlerde olduğu gibi muzaraat harfi ötre, sondan ikinci harfin üstün okunması ile yapılır.

Emr-i Hâzırı

 

اِسْتَخْرِجُوا

اِسْتَخْرِجَا

اِسْتَخْرِجْ

çıkar Muhâtab

اِستَخْرِجْنَ

اِسْتَخْرِجَا

اِسْتَخْرِجِي

  Muhâtaba
           

İsm-i Fâili   مُسْتَخْرِجٌ   çıkaran    İsm-i Mef’ûlü      مُسْتَخْرَجٌ    çıkarılan

İstif’âl Kalıbında Misâl Fiiller:

اِسْتَيْقَنَ    يَسْتَيْقِنُ    اِسْتِيْقاَناً  kesin inandı

اِسْتَوْقَفَ   يَسْتَوْقِفُ  اِسْتِيْقاَفاً    durdurdu

İstif’âl Kalıbında Muzaaf Fiil İstif’âl Kalıbında Nâkıs Fiil
Mâzî اِسْتَدَلَّ  delil gösterdi Mâzî اِسْتَسْقَى  su istedi
Muzâri يَسْتَدِلُّ Muzâri يَسْتَسْقِي
İsm-i Fâil مُسْتَدِلٌّ İsm-i Fâil مُسْتَسْقٍ
İsm-i Mef’ûl  مُسْتَدَلٌّ İsm-i Mef’ûl  مُسْتَسْقىً
Masdar اِسْتِدْلاَلٌ Masdar اِسْتِسْقاَءً
Mansûb H. يَسْتَدِلَّ Mansûb H. يَسْتَسْقِىَ
Meczûm H. يَسْتَدِلَّ – يَسْتَدْلِلْ Meczûm H. يَسْتَسْقِ

İstif’âl Kalıbında Ecvef Fiiller

Mâzî

اِسْتَقاَمَ dosdoğru oldu

İsm-i Mef’ûl  مُسْتَقاَمٌ
Muzâri

يَسْتَقِيمُ

Masdar اِسْتِقاَمَةٌ
Emir

اِسْتَقِمْ

Mansûb H. يَسْتَقِيمَ
İsm-i Fâil

مُسْتَقِيمٌ

Meczûm H. يَسْتَقِمْ

 

Cümle Örnekleri:

1- اِسْتَلْقَى[1] الْوَلَدُ عَلَى سَرِيرِهِ – اِسْتَيْقَظْتَ فِي أَحَدِ أَياَّمِ رَمَضاَنَ وَ أَنْتَ مَرِيضٌ جِداًّ . ماَذاَ تَفْعَلُ ؟ أَذْهَبُ إِلَى طَبِيبٍ مُسْلِمٍ وَ إِذاَ طَلَبَ مِنِّي أَنْ أُفْطِرَ أَسْمَعُ كَلاَمَهُ .

2- اِنْتَظَرَ الْأَبْناَءُ فِي الْمَطاَرِ لِاِسْتِقْباَلِ أَبِيهِمْ – اِنْتَظَرَ الْأَبْناَءُ فِي الْمَطاَرِ لِيَسْتَقْبِلُوا أَباَهمْ – اِنْتَظَرَ الْأَبْناَءُ فِي الْمَطاَرِ كَيْ يَسْتَقْبِلُوا أَباَهمْ – اِنْتَظَرَ الْأَبْناَءُ فِي الْمَطاَرِ حَتَّى يَسْتَقْبِلُوا أَباَهمْ.

3- ذَهَبَ التَّلاَمِيذُ إِلَى الْمَعْمَلِ لِيَسْتَمِعُوا إِلَى الدَّرْسِ – سَيَسْتَخْرِجُ الْمُهَنْدِسُونَ الْبتْرُولَ مِنَ الْآباَرِ.

4- نَحْنُ سَنَجْتَمِعُ لِلْقِراَءَةِ فِي مَكْتَبَةِ الْمَدْرَسَةِ  –اِسْتَخْرَجَ الْمُهَنْدِسُونَ الْفَحْمَ.

5- أَ كاَناَ يُرِيداَنِ أَنْ يَسْتَقْبِلاَ واَلِدَهُماَ – لاَ، لَمْ يَكُوناَ يُرِيداَنِ اسْتِقْباَلَهُ.

6- اِسْتَدْعاَكَ الْمُدِيرُ لِأَنَّكَ غِبْتَ عَنِ الْمَدْرَسَةِ أُسْبُوعاً قَضَيْتَهُ مَعَ واَلِدِكَ بِالْمُسْتَشْفَى، ماَذاَ تَفْعَلُ؟

7- هَلْ أَسْتَطِيعُ أَنْ أَسْتَعِيرَهُ ؟ نَعَمْ يُمْكِنُكَ اِسْتِعاَرَتُهُ – هَذاَ الْاِسْتِبْياَنُ يُحاَوِلُ أَنْ يَعْرِفَ رَأْيَكَ فِي الْواَجِبِ الْمَنْزِلِيِّ.

8- تَسْتَقْبِلُ فاَطِمَةُ أَخَواَتِهاَ لِأَنَّهُنَّ قادِماَتٌ – هُوَ يَجْلِسُ خَلْفَ الطاَّوِلَةِ وَ يَسْتَمِعُ إِلَى الرَّادْيُو.

9- إِسْتَعِداَّ لِلسَّفَرِ – هَلْ هُماَ يَسْتَعِداَّنِ للِسَّفَرِ ؟ نَعَمْ، هُماَ مُسْتَعِداَّنِ لِلسَّفَرِ – هُماَ يَسْتَعِداَّنِ الْآنَ لِلصًّلاَةِ.

10- هُمْ  يَسْتَعِدُّونَ الْآنَ لِلنَّوْمِ –  أَنْتِ تَسْتَعْمِليِنَ أَلْواَناً جَميِلَةً – مَنْ تُساَعِدُ ؟ أُساَعِدُ صَدِيقَيَّ.[2]

11- مَتَى تَسْتَيْقِظُ يَوْمَ الْجُمْعَةِ ؟ عاَدَةً أَسْتَيْقِظُ مُبَكِّراً فيِ الساَّدِسَةِ صَباَحاً تَقْريِباً . أُصَلِّي الصُّبْحَ ثُمَّ أَقْرَأُ الْقُرْآنَ الْكَريِمَ.

12- يُحِبُّ الناَّسُ الْإِجاَزاَتِ لِأَنَّهُمْ يَسْتَرِيحُونَ فِيهاَ مِنْ تَعَبِ الْعَمَلِ- اَلتَّلاَمِيذُ يَسْتَذْكِرُونَ دُرُوسَهُمْ فِي الْمَنْزِلِ.

13- اَلْمُؤْمِنُ دُعاَءُهُ مُسْتَجاَبٌ – يُسْتَقْبَلُ الضُّيُوفُ بِالْاِحْتِراَمِ – اَلضُّيُوفُ مُسْتَقْبَلُونَ بِالْاِحْتِراَمِ.

14- مَنْ يَرْغَبْ فِي تَقْدِيرِ زُمَلاَئِهِ وَ رُؤَساَئِهِ يَسْتَمِرَّ فِي أَداَءِ عَمَلِهِ عَلَى الْوَجْهِ الْأَكْمَلِ.

Tercüme:

1- Çocuk yatağına uzandı. Ramazan günlerinin birinde uyandın ve çok hastasın. Ne yaparsın? Müslüman bir doktora giderim, eğer benim iftar etmemi isterse onun sözünü dinlerim.

2- Oğullar  babalarını karşılamak için hava alanında bekledi.(Hepsi aynı mana).

3- Öğrenciler dersi dinlemek için laborauvara gitti. Mühendisler kuyulardan petrol çıkaracak.

4- Biz okulun kütüphanesinde okumak için toplanacağız. Mühendisler kömür çıkardı.

5- İkisi babalarını karşılamak istiyorlar mıydı? Hayır, onu karşılamak istemiyorlardı.

6- Babanla hastanede geçirdiğin bir hafta yokluğun için (bir hafta okulda olmadığın için) müdür seni çağırdı, ne yaparsın?

7- Onu ödünç alabilir miyim? Evet, onu ödünç alman mümkün. Bu anket ev ödevi konusunda görüşünü anlamaya çalışıyor.

8- Fâtıma kız kardeşlerini karşılıyor. Çünkü geliyorlar. O masanın arkasında oturup radyo dinliyor.

9- İkiniz yolculuk için hazır olun. Onlar (o ikisi) yolculuk için hazır mı? Evet, yolculuk için hazırlar. İkisi namaz için hazırlanıyor.

10- Onlar şimdi uyumak için hazırlanıyor. Sen güzel renkler kullanıyorsun. Kime yardım ediyorsun? İki arkadaşıma yardım ediyorum.

11- Cuma günü ne zaman uyanırsın? Genellikle sabah saat takrîben altıda erken uyanırım. Sabah namazını kılar sonra Kur’ân-ı Kerim okurum.

12- İnsanlar tatili sever. Çünkü onda iş yorgunluğundan dinlenirler. Öğrenciler evde derslerini müzakere ediyorlar.

13- Mü’minin duası müstecabtır (kabul edilir). Misafirler saygıyla karşılanır.

14- Kim arkadaşlarının ve başkanlarının takdirini arzu ederse işini en iyi şekilde yapmaya devam etsin.

Not: Sülâsiye üç harf ziyadesiyle kurulan diğer bablar az kullanılır. Gene de kısaca açıklama yapmak faydalı olacaktır.