Yıl: 2014

الاِسْتِثْنَاءُ

İstisna’nın üç elemanı vardır.

المُسْتَثْنَى : (Mustesna) Hariç olan.

المُسْتَثْنَى مِنْهُ : (Mustesna Minhu) Hariç olunan.

أَدَاةُ الاِسْتِثْنَاءِ : (Edatul İstisna) İstisna kelimeleri. (إِلا ، غَيْرُ ، سِوَى ، ماعَدَا ، ماخَلَا)

İstisna Çeşitleri

1) İstisna Muttasıl (مُتَّصِلٌ); Mustesna ve mustesna minhu aynı cinstir.

نَجَحَ الطُلابُ كُلُّهُمْ إِلَّا خَالِداً : Halit dışında tüm öğrenciler geçti.

2) İstisna Munkatı (مُنْقَطِعٌ); Mustesna, mustesna minhu’den tamamen farklı bir cinstir.

وَصَلَ الضُيُوفُ إِلا أمْتِعَةَهُمْ : Bagajları hariç misafirler geldiler.

3) İstisna Müferrağ (مُفَرَّعٌ); Mustesna minhu’nun cümlede bulunmaması durumudur. (Bu açıdan bakıldığında, yukarıdaki örneklerdekilere de tam istisna denir)

ما جَاءَ إِلا حَامِدٌ : Hamit dışında kimse gelmedi.

Müferrağ istisna cümleleri ya olumsuz, ya yasaklayıcı ya da soru cümleleri şeklindedir.

إِلا Kullanılan İstisna Cümleleri’nin İrabları

– Munkatı (farklı cins) istisnalarda mustesna her zaman mensuptur.

لِكُلِّ دَاءٍ دَوَاءٌ إِلا المَوْتَ : Ölüm hariç her hastalığın ilacı vardır.

– Muttasıl (aynı cins) istisnalardan olumlu cümlelerde mustesna mensuptur.

يَغْفِرُ اللهُ الذُنُوبَ كُلَّها إِلا الشِرْكَ : Allah şirk dışında tüm günahları bağışlar.

– Muttasıl istisnalardan olumsuz, yasaklayıcı ve soru cümleleri için iki ihtimal vardır; mustesna ya mensup olur yada mustesna minhu ile aynı irabta olur.

ما حَضَرَ الطُلابُ إِلا حَامِداً / حَامِدٌ : Hamit dışında kimse gelmedi.

ما سَأَلْتُ الطُلابَ إِلا حَامِداً / حَامِداً : Hamit dışında hiçbir öğrenciye sormadım.

ما اِتَّصَلْتُ بِالطُلابِ إِلا حَامِداً / حَامِدٍ : Hamit dışında kimseyle görüşmedim.

لا يَخْرُجْ أَحَدٌ إِلا حَامِداً / حَامِدٌ : Hamit dışında kimse çıkmasın.

لا تَسْأَلْ أَحَداً إِلا حَامِداً / حَامِداً : Hamit dışında kimseye sorma.

لا تَتَّصِلْ بِأَحَدٍ إِلا حَامِداً / حَامِدٍ : Hamit dışında kimseyle görüşme.

هَلْ غَابَ أَحَدٌ إِلا حَامِداً / حَامِدٌ؟ : Hamit dışında gelmeyen var mı?

هَلْ رَأَيْتَ أَحَداً إِلا حَامِداً / حَامِداً؟ : Hamit dışında kimseyi gördün mü?

هَلْ اِتَّصَلْتَ بِأَحَدٍ إِلا حَامِداً / حَامِدٍ؟ : Hamit dışında kimseyle görüştün mü?

– Müferrağ (cümlede bulunmayan) istisnaların belli bir irabı yoktur. Cümlenin durumuna göre davranılır. Doğru irabı bulmak için إِلا cümleden çıkarılıp cümle kurgulandığında daha net bir sonuç elde edilir.

ما رَسَبَ إِلا بِلالٌ : Bilal dışında başarısız olan yok. (Burada mustesna konumunda olan بِلالٌ  faildir ve bu yüzden merfudur.)

ما رَأَيْتُ إِلا بِلالاً : Bilal dışında kimseyi görmedim. (Mefulun bih konumundadır.)

ما بَحَثْتُ إِلا عَنْ بِلالٍ : Bilal dışında kimseyi aramadım. (Mecrurdur.)

غَيْرُ ve سِوَى Kullanılan İstisna Cümleleri’nin İrabları

Bu kelimelerden sonra kullanılan mustesna mecrurdur. Çünkü bu kelimeler isim tamlaması şeklinde kullanılır. Edatul istisnanın irabı ise cümlenin durumuna göre değişir.

نَجَحَ الطُلابُ غَيْرَ حَامِدٍ : Hamit dışındaki öğrenciler geçtiler.

ما نَجَحَ الطُلابُ غَيْرَ حَامِدٍ : Hamit dışında kimse geçemedi.

ما نَجَحَ غَيْرُ حَامِدٍ : Hamit dışında kimse geçemedi.

ما سَأَلْتُ غَيْرَ حَامِدٍ : Hamit dışında kimseye sormadım.

ماخَلَا ve ماعَدَا Kullanılan İstisna Cümleleri’nin İrabları

Bu kelimelerden sonra kullanılan mustesna mensup olur.

اِخْتَبَرْتُ الطُلابَ ماعَدَا ثَلاثَةً : Üçü hariç öğrencileri sınav yaptım.

كُلُّ شَيْءٍ ماخَلَا اللهَ بَاطِلٌ : Allah hariç her şey geçersizdir.

Şart cümleleri iki kısımdan oluşur. Birinci kısma şart (الشَرْطُ), ikinci kısma cevap (جَوَابُ الشَرْطِ) denir.

لَوْ : (Eğer) Geçmişte yerine getirilmemiş bir durum için kullanılır. Cevap cümlesine ‘Lam’ harfi ile vurgu yapılır. Eğer cevap olumsuzsa ‘Lam’ harfi kullanılmaz. Fiiller cezmedilmez.

لَوْ اِجْتَھَدْتَ لَنَجَحْتَ : Çabalasaydın geçerdin.

لَوْ عَرَفْتُ أَنَّكَ مَرِيضٌ ما تَأَخَّرْتُ : Hasta olduğunu bilseydim geç kalmazdım.

لَوْ سَمِعْتَ قِصَّتَهُ لَيَبْكَيْتَ : Hikayesini duysaydın ağlardın.

لَوْلا : (Olmasaydı) Geçmişte bir durumun olmaması sonucunda gerçekleşmesi muhtemel durumu ifade etmek için kullanılır. Sonrasında gelen isim mubtedadır. Mubteda yerine أَنَّ ile de cümle kullanılabilir. İkinci cümle cevabıdır ve mazi fiil kullanılır. Cevap cümlesine ‘Lam’ harfi ile vurgu yapılır. Eğer cevap olumsuzsa ‘Lam’ harfi kullanılmaz. Fiiller cezmedilmez.

لَوْلا فَضْلُ اللهِ عَلَيْھِمْ لَماتُوا : Allah’ın ihsanı üzerlerine olmasaydı öleceklerdi.

لَوْلا الإِخْتِبَارُ ما حَضَرْتُ اليَوْمَ : İmtihan olmasaydı bugün gelmeyecektim.

لَوْلا أَنَّنِي مَرِيضٌ لَسَافَرْتُ مَعَكَ : Hasta olmasaydım seninle beraber seyahat edecektim.

إِذا : (Eğer, inde) Bazen muzari fiil ile birlikte kullanılmakla beraber, genellikle mazi fiili ile birlikte kullanılır ama geleceği ifade eder. Bazı durumlarda cevap ‘ف’ harfi alır. Fiiller cezmedilmez.

إِذا جَاءَ رَمَضَانُ فُتِحَتْ أَبْوَابُ الجَنَّةِ : Ramazan geldiğinde cennetin kapıları açılır.

Cevabın ‘ف’ eki aldığı durumlar;

– İsim cümleleri,

إِذا اِجْتَھَدْتَ فَالنَجَاحُ مَضْمُونٌ : Çabaladığında başarı kesindir.

– Cevap cümlesi fiili talep (Emir, Nehiy, Soru) ise,

إِذا رَأَيْتَ خَالِداً فَاسْأَلْهُ عن الكِتابِ : Halit’i görürsen ona kitabı sor.

إِذا وَجَدْتَ المَرِيضَ نَاىِٔماً فَلا تُوقِظْهُ : Hastayı uyurken bulduğunda onu uyandırma.

إِذا رَأَيْتُ بِلالاً فَمَاذا أَقُولُ لُهُ؟ : Bilali gördüğümde ona ne sorayım?

Cevapta ‘ف’ yerine ‘إِذا’ kullanılabilir;

وَاِذَا ذُكِرَ الَّذٖينَ مِنْ دُونِهٖ اِذَا هُمْ يَسْتَبْشِرُونَ : Allah’tan başkaları (ilâhları) anıldığında bakarsın sevinirler.

İn ve Kardeşleri

Hem mazi hem de muzari fiillerle birlikte kullanılırlar. Şart ve cevap cümlelerinden oluşup, cevap cümleleri bazı durumlarda ‘ف’ eki alır. Cezmeder.

إِنْ تَجْتَھِدْ تَنْجَحْ : Çabalarsan, başarırsın.

إِنْ تَذْھَبْ إلى السُوقِ أَذْھَبْ مَعَكَ : Çarşıya gidersen seninle beraber gelirim.

وَإِلَّا تَغْفِرْ لِي وَتَرْحَمْنِي أَكُنْ مِنَ الْخَاسِرِينَ : Beni bağışlamaz ve bana merhamet etmezsen kaybedenlerden olurum.

مَنْ يَعْمَلْ مِثْقَالَ ذَرَّةٍ خَيْرًا يَرَهُ : Kim zerre kadar iyilik yapmışsa onu görür.

مَنْ يَغِبْ أَكْثَرَ مِنْ أُسْبُوعَيْنِ يُفْصَلْ : Kim iki haftadan fazla gelmememezlik yaparsa kovulur.

وَمَا تَفْعَلُوا مِنْ خَيْرٍ يَعْلَمْهُ اللهُ : Ne iyilik yaparsanız Allah onu bilir.

مَتَى تُسَافِرْ أُسَافِرْ : Ne zaman yola çıkarsan, ben de o zaman çıkarım.

أَيْنَ تَسْكُنْ أَسْكُنْ : Nereye oturursan, oraya otururum.

أَيْنَمَا تَكُونُوا يُدْرِكْكُمُ الْمَوْتُ : Her nerede olursaniz olun ölüm size yetişecektir. (Vurgu için eyne’ye mâ eklenmiştir.)

أَيْنَمَا تَكُونُو أَزُرْكُمْ : Her nerede iseniz sizi ziyaret edeceğim.

أَيَّ مُعْجَمٍ نَجِدْ فِي المَكْتَبَةِ نَشْتَرِهِ : Kitapçıda hangi sözlüğü bulursak alalım.

مَھْمَا تَقُلْ نُصَدِّقْكَ : Her ne söylersen sana inanırız.

Şart ve cevap cümlelerinin zamanları;

– Hem şart hem de cevap her ikisi de muzari olabilir. Bu durumda her ikisi de meczumdur.

وَإِنْ تَعُودُوا نَعُدْ : Eğer dönerseniz, biz de döneriz.

– Hem şart hem de cevap her ikisi de mazi olabilir. Fakat anlam olarak geleceği ifade eder. Mazi fiiller mebni olduğundan harekeler etkilenmez.

وَإِنْ عُدْتُمْ عُدْنَا : Siz dönerseniz biz de döneriz.

– Şart mazi, cevap muzari olabilir. Bu durumda cevap meczumdur.

مَنْ كَانَ يُرِيدُ حَرْثَ الْآخِرَةِ نَزِدْ لَهُ فِي حَرْثِهِ : Ahiret kazancını isteyenin kazancını artırırız.

– Şart muzari, cevap mazi olabilir. Bu durumda şart meczumdur.

مَنْ يَقُمْ لَيْلَةَ القَدْرِ إيمَاناً والحْتِسَاباً غُفِرَ لَهُ ما تَقَدَّمَ مِنْ ذَنْبِهِ : Kim iman ve ümit ile Kadir gecesi kalkar ise geçmiş günahları affedilir.

Cevabın ‘ف’ eki aldığı durumlar;

– Önceki iki durum (isim cümlesi veya talep fiili olma) burada da geçerlidir.

– Eğer fiil camid (türememiş, doğal, çekimsiz) fiil ise,

مَنْ غَشَّنا فَلَيْسَ مِنَّا : Kim bizi kandırırsa bizden değildir.

– ‘قَدْ’ eki almışsa,

وَمَنْ يُطِعِ اللهَ وَرَسُولَهُ فَقَدْ فَازَ فَوْزًا عَظِيمًا : Kim Allah’a ve Peygamber’ine itaat ederse, şüphesiz büyük bir kurtuluşa ermiş olur.

– ‘ما’ olumsuzluk eki almışsa,

مَھْمَا تَكُنْ الظُرُوفُ فَما أَكْذِبُ : Koşullar ne olursa olsun yalan söylemem.

– ‘لَنْ’ eki almışsa,

مَنْ لَبِسَ الحَرِيرَ فِي الدُنْيَا فَلَنْ يَلْبَسَهُ فِي الآخِرَةِ : Kim dünyada ipek giyerse ahirette giymeyecek.

– ‘سَ’ eki almışsa,

إِنْ تُسَافِرْ فَسَأُسَافِرُ : Seyahat edersen ben de seyahat edeceğim.

– ‘سَوْفَ’ eki almışsa,

وَإِنْ خِفْتُمْ عَيْلَةً فَسَوْفَ يُغْنِيكُمُ اللهُ مِنْ فَضْلِهِ إِنْ شَاءَ :  Eğer fakirlikten korkarsanız, bilin ki Allah dilerse sizi bol nimetiyle zenginleştirecektir.

– ‘كَأَنَّمَا’ eki almışsa,

أَنَّهُ مَنْ قَتَلَ نَفْسًا بِغَيْرِ نَفْسٍ أَوْ فَسَادٍ فِي الْأَرْضِ فَكَأَنَّمَا قَتَلَ النَّاسَ جَمِيعًا : Kim bir kimseyi bir kimseye veya yeryüzünde bozgunculuğa karşılık olmadan öldürürse, bütün insanları öldürmüş gibi olur.

Eğer cevap ‘ف’ eki almışsa muzari fiil cezim olmaz.

الحَالُ

Hal, كَيْفَ sorusunun cevabı olarak cümlede yer alıp, hal sahibi‘nin durumunu bildiren mensup halde olan isimlerdir.

كَيْفَ جَاءَ بِلالٌ؟ : Bilal nasıl geldi?

جَاءَ بِلالٌ رَاكِباً : Bilal binici olarak geldi. (Bu cümlede بِلالٌ  hal sahibi, رَاكِباً de halidir.)

جَاءَتْنِي الطِفْلَةُ بَاكِيَةً، ورَجَعَتْ ضَاحِكَةً : Kız çocuğu bana ağlayarak geldi, gülerek döndü.

أُحِبُّ اللَحْمَ مَشْوِيّاً، والسَمَكَ مَقْلِيّاً، والبَيْضَ مَسْلُوقاً : Eti ızgara, balığı kızartma, yumurtayı haşlama seviyorum.

Hal sahibi kelime cümle içinde aşağıdaki konumlarda bulunabilir;

– Fail,

كَلَّمَنِي الرَجُلُ بَاسِماً : Adam benimle gülümseyerek konuştu.

– Naib fail,

يُسْمَعُ الأَذَانُ وَاضِحاً : Ezan net duyulur.

– Mef’ulun bih,

اِشْتَرَيْتُ الدَجَّاجَةَ مَذْبُوحَةً : Tavuğu kesilmiş aldım.

– Mübteda,

الطِفْلُ فِي العُرْفَةِ نَاىِٔماً : Odadaki çocuk uyuyor.

– Haber,

ھذا الھِلَالُ طَالِعاً : Bu hilal doğuyor (yükseliyor).

Hal sahibi yukarıdaki örneklerde olduğu gibi genellikle belirlidir. Şu durumlarda ise belirsiz olur;

– Bir sıfatla sıfatlanırsa,

جَاىَٔنِي طَالِبٌ مُجْتَھِدٌ مُسْتَأْذِناً : Çalışkan bir talebe izin istemek için bana geldi.

– Belirsiz bir isim tamlaması olursa,

سَأَلَنِي ابْنُ مُدَرِّسٍ غَاضِباً : Öğretmenin oğlu kızgın bir şekilde bana sordu.

Eğer bu şartlardan birine uymazsa, o zaman;

– Hal, sahibi hal’dan önce gelir,

جَاءَنِي سَاىِٔلاً طَالِبٌ : Bir öğrenci bana soru sormaya geldi.

– Hal bir cümle olarak gelir,

جَاءَنِي وَلَدٌ وھو يَبْكِي : Bir çocuk bana ağlayarak geldi.

Bazen de hal sahibi bu şartlara uymadan belirsiz olur;

صَلَّى رَسُولُ اللهِ صَلَّى اللهُ عليهِ وسَلَّمَ قَاعِداً، وصَلَّى وَرَاءَهُ رِجَالٌ قِيَاماً : Rasulullah (SAV) oturarak namaz kıldı ve bazı adamlar arkasında ayakta namaz kıldı.

Hal Çeşitleri

– Kelime;

دَخَلَ المُدَرِّسُ الفَصْلَ حَامِلاً كُتُباً كَثِيرَةً : Öğretmen bir çok kitap taşırken sınıfa girdi.

– Fiil cümlesi;

جَلَسْتُ أَسْتَمِعُ إِلى تِلَاوَةَ القُرْآنِ الكَرِيمِ مِنْ الإِذَاعَةِ : Radyodan Kuran-ı Kerim tilâveti dinlemek için oturdum. (Muzari Fiil)

اِلْتَحَقْتُ بِالجَامِعَةِ وقد تَخَرَّجَ أَخِي : Üniversiteye kardeşim mezun olduktan sonra katıldım. (Mazi Fiil; Hal mazi fiil cümlesi ise قد kullanılmak zorundadır.)

– İsim cümlesi;

حَفِظْتُ القُرْآنَ وأَنا صَغِيرٌ : Küçükken Kuran’ı ezberledim.

جَاءَ الجَرِيحُ دَمُهُ يَتَدَفَّقُ : Yaralı kanı fışkırıyorken geldi.

Hal cümlesi ana cümleye bir zamir ya da ‘ve’ bağlacı ya da her ikisiyle birden bağlanır;

جَاءَتْ الأَخَوَاتُ يَضْحَكْنَ : Kız kardeşler gülerek geldiler. (Burada نَ zamiri hal cümlesini ana cümleye bağlar.)

دَخَلْتُ مَكَّةَ والشَمْسُ تَغْرُبُ : Mekke’ye güneş batarken girdim. (Burada و bağlacı hal cümlesini ana cümleye bağlar.)

رَجَعَ الطُلَّابُ وھم مُتْعَبُونَ : Öğrenciler yorgun döndüler. (Burada و bağlacı ve ھم zamiri hal cümlesini ana cümleye bağlar.)

Hal ve hal sahibi sayı ve cinsiyet bakımından birbirine uyarlar;

جَاءَ الطَالِبُ ضَاحِكاً

جَاءَ الطَالِبانِ ضَاحِكَيْنِ

جَاءَ الطُلابُ ضَاحِكِينَ

جَاءَتْ الطَالِبَةُ ضَاحِكَةً