Tefaul Babı Mezid Fiiller

 

4) TEFA’UL (تَفَعُّل) BÂBI

Sülâsi mâzî fiilin başına bir  تَ   harfi ilave edilip aynel fiili şeddeli okunarak meydana gelir.

Masdar

Muzâri

Mâzî

تَفَعُّلاً

يَتَفَعَّلُ

تَفَعَّلَ

تَعَلُّماً

يَتَعَلَّمُ

تَعَلَّمَ

öğrenmek

öğreniyor

öğrendi

Gayesi: Tefa’ul bâbına giren sülâsî fiil o fiilin peyderpey belli bir aşamadan ve süreden sonra oluştuğuna işaret eder. Anlam olarak hemen hemen sülâsî kökündeki manayı verir:

عَلِمَ

bildi

عَلَّمَ

öğretti

تَعَلَّمَ

öğrendi

نَزَلَ

indi

تَنَزَّلَ

indi  
                 

Tefa’ul bâbının muzâri çekiminde fiilin başına ت harfi iki defa geldiği için bazen birinin atıldığı görülür:

تَتَنَزَّلُ (indi) yerine;    تَنَزَّلُ

 

تَنَزَّلُ الْمَلاَئِكَةُ وَ الرُّوحُ..

Melekler ve ruh iner (Kadir, 4).  

                                                   

 

Mâzî Çekimi

 

تَعَلَّمُوا

تَعَلَّمَا

تَعَلَّمَ

öğrendi  

تَعَلَّمْنَ

تَعَلَّمَتَا

تَعَلَّمَتْ

   

 

تَعَلَّمْتَ

   

Mâzî Meçhûl Çekimi

تُعُلِّمُوا

تُعُلِّمَا

تُعُلِّمَ

öğrenildi

تُعُلِّمْنَ

تُعُلِّمَتَا

تُعُلِّمَتْ

 

 

تُعُلِّمْتَ

 

                     

Görüldüğü gibi mâzî meçhûl yapımında; tüm mezîd fiillerde olduğu gibi mâzî birinci harf ötre, sondan bir önceki harf de esre yapılır.

Muzâri  Çekimi

يَتَعَلَّمُونَ

يَتَعَلَّمَانِ

يَتَعَلَّمُ

öğreniyor

يَتَعَلَّمْنَ

تَتَعَلَّمَانِ

تَتَعَلَّمُ

 

 

 

تَتَعَلَّمُ…

 

       Muzâri Meçhûl Çekimi

يُتَعَلَّمُونَ

يُتَعَلَّمَانِ

يُتَعَلَّمُ

öğreniliyor

يُتَعَلَّمْنَ

تُتَعَلَّمَانِ

تُتَعَلَّمُ

 

 

تُتَعَلَّمُ

 
           

Görüldüğü gibi muzâri meçhûl için; muzâri harfi ötre okunup sondan bir önceki harf de üstün yapılır.

تَفَعُّلْ  Bâbının Emr-i Hâzır Çekimi

تَعَلَّمُوا

تَعَلَّمَا

تَعَلَّمْ

öğren  Muhâtab 

تَعَلَّمْنَ

تَعَلَّمَا

تَعَلَّمِي

           Muhâtaba 

İsm-i Fâili           مُتَعَلِّمٌ     öğrenen       

İsm-i Mef’ûlü      مُتَعَلَّمٌ    öğrenilen

  

Nâkıs Tefa’ul Çekimi:

تَوَفَّى  يَتَوَفَّى (vefat etti, öldü)

Mâzî تَوَفَّى Masdar تَوَفُّياً
Muzâri يَتَوَفَّى Mâzî Meçhûl تُوُفِّىَ
Emir   تَوَفَّ Muzâri Meçhûl  يُتَوَفَّى
İsm-i Fâil مُتَوَفٍّ Meçhûl Mansûb يُتَوَفَّى
İsm-i Mef’ûl  مُتَوَفىًّ Meçhûl  Meczûm يُتَوَفَّ

Not: Bu fiilin malûm mâzîsi رَمَى nın, meçhûl mâzîsi رَضِيَ fiilinin çekimlerine benzer. Muzâri يَرْضَى fiilinin meçhûl çekimi ise يُرْضَى çekimindedir[20].

Cümle Örnekleri:

(Aşağıda görüldüğü gibi if’ilâl bâbı az kullanılırken tefa’ul bâbı oldukça yaygın ve çok kelimeye sahiptir)

1- قُمْ[21] بِأَعْماَلِكَ دُونَ أَنْ تَنْتَظِرَ جَزاَءً عاَجِلاً – لاَ تَتَوَقَّعْ جَزاَءً عاَجِلاً عَنْ كُلِّ عَمَلٍ  تَقُومُ بِهِ.

2- قُمْ بِخِدَماَتِكَ دُونَ أَنْ تَنْتَظِرَ شُكْراً ظاَهِراً –  لاَ تَتَوَقَّعْ شُكْراً ظاَهِراً عَنْ كُلِّ خِدْمَةٍ تَقُومُ بِهاَ.

3- تَحَدَّثَ الصَّدِيقاَنِ طَوِيلاً – أَتَمَنَّى أَنْ تَكُونَ مِنَ الناَّجِحِينَ فِي الْاِمْتِحاَنِ.

4- لِمَ تَأَخَّرَ الْمُدَرِّسُونَ الْيَوْمَ ؟ مِمَّنْ تَتَكَوَّنُ أُسْرَتُكَ ؟ تَتَكَوَّنُ عاَئِلَتيِ مِنْ أَحَدَ عَشَرَ شَخْصاً.

5- اِسْتَيْقَظَ خاَلِدٌ مِنَ النَّوْمِ مُبَكِّراً ثُمَّ تَوَضَّأَ وَ صَليَّ الصُّبْحَ – هُوَ يَتَمَنَّي أَنْ يَكوُنَ مُهَنْدِساً.

6- هُوَ يُفَضِّلُ الْقِراءَةَ – تَفَضَّليِ ياَ أُمِّي تَناَوَليِ الدَّواَءَ أَوَّلاً ثُمَّ اشْرَبِ الْماَءَ ثاَنِياً .

7- لاَ تَتَأَخَّريِ فيِ الْمَدْرَسَةِ – لاَ تَتَأَخَّراَ فيِ الْمَدْرَسَةِ -لاَ تَتَأَخَّرْنَ فيِ السُّوقِ -لاَ تَتَأَخَّروُا فيِ الْحَديِقَةِ.

8- سَيَتَوَضَّأُ التَّلاَميِذُ بالْماَءِ  –أَنْتِ تَتَأَخَّريِنَ قَليِلاً – أَهْلاً ياَ عَميِّ تَفَضَّلْ أُدْخُلْ – أَهْلاً وَ سَهْلاً.

9- تَفَضَّلْ، أُنْظُرْ هَلْ هَذِهِ حَقِيبَتُكَ – مَعْذِرَةً هَذِهِ لَيْسَتْ حَقيِبَتِي، هِيَ مِثْلُهاَ فيِ اللَّوْنِ فَقَطْ.

10- تَعَجَّبَ إِبْراَهيِمُ لِأَنَّ هَذِهِ الْحَقيِبَةَ تُشْبِهُ حَقيِبَتَهُ – تَذَكَّرَ إِبْراَهيِمُ أَخيِراً مَكاَنَ حَقِيبَتِهِ.

11- هلْ تَتَحَدَّثُ الْعَرَبِيَّةَ جَيِّداً ؟ نَعَمْ أَتَحَدَّثُ الْعَرَبِيَّةَ جَيِّداً .

12- تَحَدَّثَ الْمُدَرِّسُ عَنِ الصَّلاَةِ – قاَلَ الْوَلَدُ لِأُمِّهِ “عيِدٌ مُباَرَكٌ ياَ أُمِّي وَ أَرْجوُ أَنْ تَكُونيِ داَئِماً بِخَيْرٍ وَ صِحَّةٍ جَيِّدَةٍ. قاَلَ لِواَلِدِهِ : “عيِدٌ سَعيِدٌ ياَ أَبيِ وَ أَتَمَنيَّ أنْ تَكوُنَ داَئِماً سَعيِداً.

13- أَتَناَوَلُ السَّحوُرَ قَبْلَ أَذاَنِ الصُّبْحِ – كَتَبَ الْمُدَرِّسُ أسْماَءَناَ – اَلتِّلْمِيذاَتُ يَتَكَلَّمْنَ فِي الْفِناَءِ مَعَ الْأُسْتاَذِ.

14- بَعْدَ الصَّلاَةِ تَحَدَّثَ الْإِماَمُ عنْ فَواَئِدِ الصَّلاَةِ – هَذِهِ هِيَ هِواَيَتِي الْمُفَضَّلَةُ.

Tercüme:

1- Acil bir karşılık beklemeden işlerini yap. Yaptığın her işten  acil bir karşılık umma.

2. Hizmetlerini açık bir teşekkür beklemeden yap. Yaptığın her hizmetten açık bir teşekkür umma.

3- İki arkadaş uzun süre konuştu. İmtihanda başarılılardan olmanı temennî ederim.

4- Öğretmenler bugün niçin gecikti? Ailen kimlerden oluşuyor? Ailem 11 şahıstan oluşuyor.

5- Halit uykudan erken uyandı sonra abdest aldı ve sabah namazını kıldı. O bir mühendis olmayı temenni ediyor.

6- O okumayı tercih ediyor. Buyur ey anneciğim, önce ilacını al (iç), sonra (ikinci olarak) su iç.

7- Okulda geç kalma. İkiniz okulda geç kalmayın. Çarşıda gecikmeyin. Bahçede gecikmeyin.

8- Öğrenciler suyla abdest alacak. Sen biraz gecikiyorsun. Hoşgeldin ey amcacığım, buyur, gir. Hoşbulduk.

9- Buyur, bak, bu senin çantan mı? Özür dilerim, bu benim çantam değil, o sadece renk bakımından onun benzeri.

10- Bu çanta kendi çantasına benzediği için İbrâhim şaşırdı. Sonunda İbrâhim çantasının yerini hatırladı.

11- Arapça’yı iyi konuşur musun? Evet, Arapça’yı iyi konuşurum.

 12- Öğretmen namaz hakkında konuştu. Çocuk annesine: “Bayramın mübârek olsun. Daima iyi ve iyi bir sıhhatte olmanı dilerim ey anne(ciği)m dedi. Babasına: “Mutlu bayramlar ey baba(cığı)m daima mutlu olmanı temenni ederim” dedi.

13- Sahuru sabah ezanından önce yaparım. Öğretmen isimlerimizi yazdı. Öğrenciler avluda hocayla konuşuyorlar.

14- Namazdan sonra imam namazın faydaları hakkında konuştu. İşte bu benim seçkin tercihimdir.

¯¯¯¯¯¯¯¯¯¯¯¯

İF’İLÂL VE TEFA’UL BÂBI İLE İLGİLİ AYETLER

1- يَوْمَ تَبْيَضُّ وُجُوهٌ وَتَسْوَدُّ وُجُوهٌ فَأَمَّا الَّذِينَ اسْوَدَّتْ وُجُوهُهُمْ أَ كْفَرْتُم بَعْدَ إِيمَانِكُمْ فَذُوقُوا الْعَذَابَ بِمَا كُنْتُمْ تَكْفُرُونَ .

(3/ÂL-İ İMRÂN, 106). Nice yüzlerin ağardığı, nice yüzlerin de karardığı günü (düşünün.) İmdi, yüzleri kararanlara: İnanmanızdan sonra kâfir mi oldunuz? Öyle ise inkâr etmiş olmanız yüzünden tadın azabı! (denilir).

ağardı, beyazlaştı

اِبْيَضَّ يَبْيَضُّ

karardı, siyahlaştı

اِسْوَدَّ يَسْوَدُّ اِسْوِداَداً

tatmak, hissetmek

ذاَقَ يَذُوقُ ذَوْقاً

yüz

وَجْهٌ ج وُجُوهٌ

2- إِنَّا قَدْ أُوحِيَ إِلَيْنَا أَنَّ الْعَذَابَ عَلَى مَنْ كَذَّبَ وَتَوَلَّى .

(20/TÂ HÂ, 48). Hakikaten bize vahyolundu ki: Azab (Peygamberleri) yalanlayan ve yüz çevirenleredir..

3- الَّذِي يَرَاكَ حِينَ تَقُومُ ¯ وَتَقَلُّبَكَ فِي السَّاجِدِينَ .

(26/ŞUARA, 218, 219). O ki, (gece namaza) kalktığın zaman seni görüyor. Secde edenler arasında dolaşmanı da (görüyor).

gördü

رَآ يَرَى رُؤْيَةً

…dığı zaman

حِينَ

dolaşmak

تَقَلَّبَ يَتَقَلَّبُ تَقَلُّباً

kalktığın zaman

حِينَ تَقُومُ

4- وَتَوَكَّلْ عَلَى الْحَيِّ الَّذِي لاَ يَمُوتُ وَسَبِّحْ بِحَمْدِهِ وَكَفَى بِهِ بِذُنُوبِ عِبَادِهِ خَبِيرًا .

(25/FURKÂN, 58). Ölmeyen ve (daima) diri olan Allah’a güvenip dayan. O’nu hamd ile tesbih et. O’nun kullarının günahlarından haberdar olması (bilmesi) yeter.

tesbih etti (noksan sıfatlardan uzak olduğunu ikrar etti)

سَبَّحَ يُسَبِّحُ تَسْبِيحاً

dayanıp güvendi

تَوَكَّلَ يَتَوَكَّلُ تَوَكُّلاً

işlerin içyüzünü bilen, haberdar olan manasında Allah’ın isimlerinden biridir

خَبِيرٌ

     

5- …وَعلَى اللّهِ فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُؤْمِنُونَ .

(14/İBRÂHÎM, ll). … Müminler ancak Allah’a dayanıp güvensinler.

6- …فَإِذَا عَزَمْتَ فَتَوَكَّلْ عَلَى اللّهِ إِنَّ اللّهَ يُحِبُّ الْمُتَوَكِّلِينَ .

(3/ALİ İMRAN, 159)… Kararını verdiğin zaman da artık Allah’a dayanıp güven. Çünkü Allah, kendisine dayanıp güvenenleri sever.

dayanıp güvenen 

اَلْمُتَوَكِّلُ (تَوَكَّلَ يَتَوَكَّلُ)

ciddi karar vermek, azmetmek

عَزَمَ يَعْزِمُ عَزْماً

7- وَأَمَّا مَنْ بَخِلَ وَاسْتَغْنَى ¯ وَكَذَّبَ بِالْحُسْنَى ¯ فَسَنُيَسِّرُهُ لِلْعُسْرَى ¯ وَمَا يُغْنِي عَنْهُ مَالُهُ إِذَا تَرَدَّى .

(92/LEYL, 8-11). Kim cimrilik eder, kendini müstağni sayar, ve en güzeli de yalanlarsa biz de onu en zora yürütürüz. Düştüğü zaman da malı kendisine hiç fayda vermez.

cimrilik etti

بَخِلَ يَبْخَلُ بُخْلاً

…e gelince

أَمَّا

en güzel

الْحُسْنَى

istiğna göstermek, ihtiyaç hissetmemek

اِسْتَغْنَى يَسْتَغْنِي اِسْتِغْناَءً

en zor

اَلْعُسْرَى

gezdirmek, dolaştırmak, yürütmek

يَسَّرَ يُيَسِّرُ تَيْسِيراً

(çukura) yıkılmak, yuvarlanmak

تَرَدَّى يَتَرَدَّى

fayda verdi

أَغْنَى يُغْنِيعَنْهُ

               

8- يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لاَ تُلْهِكُمْ أَمْوَالُكُمْ وَلاَ أَوْلاَدُكُمْ عَن ذِكْرِ اللَّهِ وَمَنْ يَفْعَلْ ذَلِكَ فَأُولَئِكَ هُمُ الْخَاسِرُونَ .

(63/MÜNAFİKUN, 9). Ey iman edenler! Mallarınız ve çocuklarınız sizi Allah’ı anmaktan alıkoymasın. Kim bunu yaparsa işte onlar ziyana uğrayanlardır.

 

 

oyaladı, alıkoydu

أَلْهَى يُلْهِي إِلْهاَءً

9- وَأَنْفِقُوا مِنْ ماَ رَزَقْنَاكُمْ مِنْ قَبْلِ أَنْ يَأْتِيَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ فَيَقُولَ رَبِّ لَوْلاَ أَخَّرْتَنِي إِلَى أَجَلٍ قَرِيبٍ فَأَصَّدَّقَ وَأَكُنْ مِنَ الصَّالِحِينَ .

(63/MÜNAFİKUN, 10). Herhangi birinize ölüm gelip de: “Rabbim! Beni yakın bir süreye kadar geciktirsen de sadaka verip iyilerden olsam! demesinden önce, size rızık olarak verdiğimizden harcayın.

geciktirmek, tehir etmek

اَخَّرَ يُؤَخِّرُ تَأْخِيراً

gelmek

أَتَى يَأْتِي إِتْياَناً

 

 

aslı تَصَدَّقَ يَتَصَدَّقُ  sadaka vermek

أَصَّدَّقَ يَصَّدَّقُ

           

10- اَلَّذِينَ يَأْكُلُونَ الرِّبَا لاَ يَقُومُونَ إِلاَّ كَمَا يَقُومُ الَّذِي يَتَخَبَّطُهُ الشَّيْطَانُ مِنَ الْمَسِّ ذَلِكَ بِأَنَّهُمْ قَالُوا إِنَّمَا الْبَيْعُ مِثْلُ الرِّبَا وَأَحَلَّ اللّهُ الْبَيْعَ وَحَرَّمَ الرِّبَا فَمَنْ جَاءَهُ مَوْعِظَةٌ مِنْ رَبِّهِ فَانْتَهَى فَلَهُ مَا سَلَفَ وَأَمْرُهُ إِلَى اللّهِ وَمَنْ عَادَ فَأُولَئِكَ أَصْحَابُ النَّارِ هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ .

(2/BAKARA, 275). Faiz yiyenler (kabirlerinden), şeytan çarpmış kimselerin cinnet nöbetinden kalktığı gibi kalkarlar. Bu hal onların “Alım-satım tıpkı faiz gibidir” demeleri yüzündendir. Halbuki Allah, alım-satımı helâl, faizi haram kılmıştır. Bundan sonra kime Rabbinden bir öğüt gelir de faizden vazgeçerse, geçmişte olan kendisinindir ve artık onun işi Allah’a kalmıştır. Kim tekrar faize dönerse, işte onlar cehennemliktir, orada devamlı kalırlar.

 

 

hırpalamak, çarpmak

تَخَبَّطَ يَتَخَبَّطُ تَخَبُّطاً

riba, faiz

الرِّبَا

alış veriş, alım satım

الْبَيْعُ

delilik, deliliğe tutulma, dellenme

الْمَسِّ

helâl kıldı

أَحَلَّ يُحِلُّ إِحْلاَلاً

haram kıldı

حَرَّمَ   يُحَرِّمُ تَحْرِيماً

vaaz, nasihat, öğut

مَوْعِظَةٌ

gibi

مِثْلُ

sona erdi

اِنْتَهَى يَنْتَهِي اِنْتِهاَءً

geçmek, takdim etmek

سَلَفَ يَسْلُفُ سَلَفاً     

dönmek

عَادَ يَعُودُ عَوْدَةً

               

11- يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللّهَ وَ ذَرُوا مَا بَقِيَ مِنَ الرِّبَا إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ .

(2/BAKARA, 278). Ey iman edenler! Allah’tan korkun. Eğer gerçekten inanıyorsanız mevcut faiz alacaklarınızı terkedin.

bırakmak (ilgilenmemek, alakayı kesmek manasında)

وَذِرَ يَذَرُ وَذْراً

 

 

devam etti/ kaldı

بَقِيَ يَبْقَى بَقاَءً  

       

12- قُلْ مَا أَسْأَلُكُمْ عَلَيْهِ مِنْ أَجْرٍ وَمَا أَنَا مِنَ الْمُتَكَلِّفِينَ .

(38/SA’D, 86). (Resûlüm!) De ki: Buna karşılık ben sizden bir ücret istemiyorum. Ve ben olduğundan başka türlü görünenlerden de değilim.

külfetle, zorlanarak iş görenler veya tekellüflü, yapmacık olarak hareket edenler

اَلْمُتَكَلِّفِينَ (تَكَلَّفَ يَتَكَلَّفُ)

13- إِنَّ الَّذِينَ اتَّقَوْا إِذَا مَسَّهُمْ طَائِفٌ مِنَ الشَّيْطَانِ تَذَكَّرُوا فَإِذَا هُمْ مُبْصِرُونَ .

(7/A’RÂF, 201). Takvâya erenler var ya, onlara şeytan tarafından bir vesvese dokunduğunda (Allah’ın emir ve yasaklarını) hatırlayıp hemen gerçeği görürler.

dokunmak, el sürmek, değmek

مَسَّ يَمَسُّ مَساًّ

Şeytan’ın verdiği vesvese

طَائِفٌ

korunmak, sakınmak, Allah’ın emirlerini yapıp yasaklarından kaçınmak

اِتَّقَى يَتَّقِياِتِّقاَءً

hatırladı

تَذَكَّرَ يَتَذَكَّرُ تَذَكُّراً

gördü

أَبْصَرَ يُبْصِرُ إِبْصاَراً

             

14- وَمِنَ اللَّيْلِ فَتَهَجَّدْ بِهِ نَافِلَةً لَكَ عَسَى أَنْ يَبْعَثَكَ رَبُّكَ مَقَامًا مَحْمُودًا .

(17/İSRÂ, 79). Gecenin bir kısmında uyanarak, sana mahsus bir nafile olmak üzere namaz kıl. (Böylece) Rabbinin, seni, övgüye değer bir makama göndereceğini umabilirsin.

teheccüd namazı kılmak, teheccüde kalkmak

تَهَجَّدَ يَتَهَجَّدُ تَهَجُّداً

umulur ki

عَسَى

göndermek, uyandırmak, diriltmek

بَعَثَ يَبْعَثُ

seni göndermesi (umulur ki Rabbin seni diriltip sana Makâm-ı Mahmûd’u verecek  veya “Umulur ki Rabbin kıyâmet günü seni Makam-ı Mahmud’da diriltecek meâlinde)

أَنْ يَبْعَثَكَ

övmek, sena etmek, hamdetmek 

 

حَمِدَ يَحْمَدُ حَمداً

övülen, övgüye değer

مَحْمُودًا

             

15- ( سجدة واجبة ) تَتَجَافَى جُنُوبُهُمْ عَنِ الْمَضَاجِعِ يَدْعُونَ رَبَّهُمْ خَوْفًا وَطَمَعًا وَمِمَّا رَزَقْنَاهُمْ يُنْفِقُونَ .

(32/SECDE, l6). Korkarak ve umutla Rablerine yalvarmak üzere (ibadet ettikleri için), yanları (vücutları) yataklardan uzak kalır ve kendilerine verdiğimiz rızıktan Allah yolunda harcarlar.

yatak

اَلْمَضْجَعُ ج اَلْمَضَاجِعُ

uzaklaşmak

تَجَافَى  يَتَجَافَى

harcadı

أَنْفَقَ يُنْفِقُ إِنْفاَقاً

ümit etmek, çok istekli olmak

طَمِعَ يَطْمَعُ طَمَعًا

yan

اَلْجَنْبُ ج اَلْجُنُوبُ

çağırmak, dua etmek, ibadet etmek

دَعاَ يَدْعُو

             

16- إِنَّ الَّذِينَ قَالُوا رَبُّنَا اللَّهُ ثُمَّ اسْتَقَامُوا تَتَنَزَّلُ عَلَيْهِمُ الْمَلاَئِكَةُ أَلاَّ[22] تَخَافُوا وَلاَ تَحْزَنُوا وَأَبْشِرُوا بِالْجَنَّةِ الَّتِي كُنْتُمْ تُوعَدُونَ .

(41/FUSSİLET, 30). Şüphesiz, Rabbimiz Allah’tır deyip, sonra dosdoğru yolda yürüyenlerin üzerine: “Korkmayın, üzülmeyin, size vâdolunan cennetle sevinin!” diye melekler iner.

(yavaş yavaş) inmek

تَنَزَّلَ يَتَنَزَّلُ تَنَزُّلاً

dosdoğru olmak

اِسْتَقَامَ يَسْتَقِيمُ اِسْتِقاَمَةً

vaad etmek, söz vermek

وَعَدَ يَعِدُ وَعْداً

verilen müjdeye sevinmek

أَبْشَرَ يُبْشِرُ إِبْشاَراً