İhtisâs: Arapçada Özelleştirme Üslubu
İHTİSÂS
İhtisas; genellikle mütekellim nadiren de muhatap zamirlerinin manasının açıklanması demektir. Yani mütekellim veya muhatap zamirinin mübtedâ olduğu cümlede haberin bildirdiği hükmün bir isme mahsus kılınmasıdır. Mahsûs adı verilen bu isim, zamirden sonra gelir ve mansûb olur.
|
نَحْنُ الْأَتْراَكَ نُحِبُّ أَنْ نُكْرِمَ الضَّيْفَ. |
Biz Türkler misafire ikram etmeyi severiz. |
Bu cümlede نَحْنُ mübtedâ, نُحِبُّ أَنْ نُكْرِمَ الضَّيْفَcümlesi haberdir. الْأَتْراَكَ ise mahsûstur[1].
|
نَحْنُ مَعْشَرَ الْمُسْلِمِيَنَ نُفَكِّرُ فِي الْخِدْمَةِ لِلْإِسْلاَمِ. Biz -müslümanlar topluluğu- İslâma hizmeti düşünürüz. |
|
أَنْتُمُ الْمُؤْمِنِينَ لاَ تَجْزَعُوا. Siz(i kastediyorum) ey müminler! Sabırsızlık etmeyiniz. |
Not: Mahsus bazen muttasıl mütekellim ve muhatap zamirinden sonra da gelebilir;
|
سَلْماَنُ مِناَّ أَهْلَ الْبَيْتِ. |
Selman bizdendir, ehli beyttendir.(Hadis) |
|
بِكَ اللَّهَ نَرْجُو الْفَضْلَ. |
Senden Ya Rabbi, lutuf umarız. |
|
سُبْحاَنَكَ اللَّهَ الْعَظِيمَ. |
Ey yüce Allahım, sen herşeyden münezzehsin. |
İhtisas Nedir?
İhtisas, kelime olarak “bir şeyi bir kimseye özgü kılmak” demektir. Nahivde ise mütekellim (bazen muhatap) zamirinin kimi kastettiğini belirtmek, onu övmek (iftihar), alçakgönüllülük göstermek (tevâzu) veya açıklamak (beyan) için zamirin ardından mansûb bir isim getirmektir. Muhtass isim çoğunlukla cümlenin iki ana ögesi (mübtedâ ile haber veya fiil ile fâil) arasına girer ve ara söz gibidir; bazen de cümlenin sonunda gelir.
Muhtass İsim Neden Mansûbdur?
Muhtass isim, takdiri أَخُصُّ veya أَعْنِي olan ve söylenmesi caiz olmayan (vücûben mahzûf) bir fiilin mefûlüdür. Bu sebeple mansûb olur:
نَحْنُ – أَخُصُّ الْعَرَبَ – أَسْخَى مَنْ بَذَلَ
Cümlenin asıl yapısı نَحْنُ أَسْخَى مَنْ بَذَلَ şeklindedir: نَحْنُ mübtedâ, أَسْخَى haberdir. Aradaki الْعَرَبَ ise muhtass olarak mansûbdur ve cümlenin ögelerinden biri değildir.
Muhtass İsmin Dört Şekli
| Şekli | Örnek | Anlamı | İ‘rab notu |
|---|---|---|---|
| 1. أَيُّهَا / أَيَّتُهَا ile | أَنَا – أَيُّهَا الطَّالِبُ – أَجْتَهِدُ | Ben, öğrenci olarak, çalışırım. | أَيُّ damme üzere mebnî, mahallen mansûb; ardından gelen الطَّالِبُ ona sıfat olup lafzen merfûdur. |
| 2. Harf-i tarifli isim | نَحْنُ – الْمُسْلِمِينَ – نُحِبُّ السَّلَامَ | Biz müslümanlar barışı severiz. | Cem-i müzekker sâlim olduğu için nasb alameti ـِينَ’dir. |
| 3. Muzâf isim | نَحْنُ – مَعَاشِرَ الْأَنْبِيَاءِ – لَا نُورَثُ | Biz peygamberler topluluğu, mirasımız paylaşılmaz. | Nahiv kitaplarının meşhur örneğidir; مَعَاشِرَ mansûb ve muzâftır. |
| 4. Özel isim (nadir) | بِنَا – تَمِيمًا – يُكْشَفُ الضَّبَابُ | Biz Temîmoğulları sayesinde sıkıntılar giderilir. | Elfiyye şerhlerinde (ör. İbn Hişâm, Evdahu’l-mesâlik) şâhid olarak zikredilen, az kullanılan şekildir. |
İhtisasın Şartları
- Muhtass isimden önce onunla aynı kişiyi gösteren bir zamir bulunmalıdır. Bu zamir çoğunlukla mütekellim (أَنَا، نَحْنُ), nadiren muhataptır: بِكَ – اللَّهَ – نَرْجُو الْفَضْلَ.
- Muhtass isim cümlenin başında gelmez; zamirden sonra, çoğunlukla ara söz olarak, bazen de cümlenin sonunda yer alır (اللَّهُمَّ اغْفِرْ لَنَا أَيَّتُهَا الْعِصَابَةُ).
- Muhtass isim nekre, ism-i işaret veya ism-i mevsûl olamaz.
- Muhtass isimle birlikte nidâ harfi (يَا) kullanılmaz.
İhtisas ile Nidâ Arasındaki Farklar
| İhtisas | Nidâ (seslenme) |
|---|---|
| Nidâ harfi kullanılmaz. | Nidâ harfi zikredilir veya takdir edilir. |
| Kastedilen kişi genellikle konuşanın kendisidir (birinci şahıs). | Kastedilen kişi hitap edilen kişidir (ikinci şahıs). |
| Cümlenin başında gelmez. | Cümlenin başında gelebilir. |
| Amaç övünme, tevâzu veya açıklamadır. | Amaç muhatabın dikkatini çekmektir. |
Aynı أَيُّهَا kalıbının iki kullanımını karşılaştırın: يَا أَيُّهَا الطَّالِبُ اجْتَهِدْ (Ey öğrenci, çalış!) nidâdır; أَنَا – أَيُّهَا الطَّالِبُ – أَجْتَهِدُ ise ihtisastır.
Örnek İ‘rab
نَحْنُ – الطُّلَّابَ – نَحْتَرِمُ مُعَلِّمِينَا
- نَحْنُ: Munfasıl zamir, damme üzere mebnî, mahallen merfû mübtedâ.
- الطُّلَّابَ: Vücûben mahzûf أَخُصُّ fiilinin mefûlü, fetha ile mansûb (muhtass).
- نَحْتَرِمُ مُعَلِّمِينَا: Fiil cümlesi, mahallen merfû olarak mübtedânın haberi.
Anlamı: Biz öğrenciler öğretmenlerimize saygı duyarız.
Sıkça Sorulan Sorular
İhtisas Arapça gramerde hangi konuya girer?
Nahiv ilminde mansûbât (mansûb olan isimler) arasında, mefûlün bih benzeri yapılar içinde incelenir; çoğu kitapta nidâ bahsinden sonra anlatılır.
Muhtass isim ile mahsûs aynı şey midir?
Evet. Türkçe kaynaklarda aynı isim için hem “muhtass” hem “mahsûs” terimleri kullanılır.
İhtisas hangi amaçla kullanılır?
Övünmek (نَحْنُ الْعَرَبَ…), alçakgönüllülük göstermek (أَنَا – الْفَقِيرَ – مُحْتَاجٌ إِلَى رَحْمَةِ رَبِّي) veya zamirin kimi kastettiğini açıklamak için kullanılır.
