Harfi Cerler Arapça Dersleri
Harfi Cerlerin Ameli:
Harf-i cerlerin ameli üç türlüdür. Bunlar:
1. Harf-i cerler, mu‘râb yani i‘râb kabul eden bir ismin başına gelip sonunu cer yaparlar. Buna “lafzî i‘râb” denir. Misâlen: “ Ben Zeyd’e uğradım.” Cümlesinde ب harfi ceri, بِزَيْدٍ kelimesinin evveline gelerek sonunu cer etmiştir.
2. Harf-i cerler, murab bir kelimenin sonunda illet harfi varsa takdiren cer yaparlar. Buna “takdiri irâb” denir. Misâlen: “رَضِينَا عَنِ الْقَضَا Biz kadâdan râzı olduk.” Cümlesinde عَنْ harf-i ceri, الْقَضَا kelimesinin evveline gelerek sonunu cer etmiştir.
3. Harf-i cerler, kelimenin aslında bir illet varsa mahallen cer yaparlar. Buna “mahallî irâb” denir. Misâlen: مَنْ kelimesi, mebni (irâb kabul etmeyen) bir kelimedir. Bu sebeble evveline عَلَى gibi bir harfi cerin gelmesi sonuna tesir etmez.
Tek başına bir anlam ifade etmemekle birlikte başlarına geldikleri kelimeleri mecrur (son harekelerini kesra) yaparlar.
فِي (Fi) De, Da
فِي البَيْتِ : Evde-Evin içinde.
عَلَى (Alâ) Üstünde
عَلَى المَكْتَبِ : Masanın üzerinde.
دَخَلْتُ عَلَى المُدِيرِ : Müdürün odasına gittim.
لِ (Li) İçin, aitlik
لِلَّهِ : Allah için.
مِنْ (Min) İki farklı kullanımı vardır. 1- den, dan, 2- Vurgu yapmak için.
خَرَجْتُ مِنَ البَيْتِ : Evden çıktım.(1)
مِنْ أَيْنَ أَنْتَ؟ : Sen nerelisin? (Sen neredensin?)(1)
أَنَا مِنَ اليَابَانِ : Japonyadanım.(1)
مَا غَابَ مِنْ أَحَدٍ : Kimse gelmemezlik yapmadı.(2)
لَا يَخْرُجْ مِنْ أَحَدٍ : Kimse dışarı çıkmasın.(2)
لَا تَكْتُبْ مِنْ شَيْءٍ : Hiçbir şey yazmayın.(2)
ھَلْ مِنْ سُؤَالٍ؟ : Sorusu olan var mı?(2)
ھَلْ مِنْ سُؤَالٍ عِنْدَكَ؟ : Sorusu olan var mı?(2)
إِلَى (İlâ) İki farklı kullanımı vardır. 1- e,a doğru, 2- Bitişik zamirler ile birlikte kullanılırsa ‘Al’ fiili olur.
ذَھَبْتُ إِلَى البَيْتِ : Eve gittim.(1)
أَيْنَ ذَھَبَ؟ : Nereye gitti?(1)
ذَھَبَ إِلَى المُدِيْرِ : Müdüre gitti.(1)
خَرَجَ المُدَرِّسُ مِنَ الفَصْلِ وَ ذَھَبَ إِلَى المُدِيرِ : Öğretmen sınıftan çıktı ve müdüre gitti.(1)
إِلَيْكَ ھذا الكِتابَ : Bu kitabı al.(2)
إِلَيْكُنَّ ھذه الدَّفَاتِرَ يا أَخَوَاتُ : Kızkardeşler, bu defterleri alın.(2)
عَنْ (An) e, a, den, dan, hakkında
ھو بَعِيدٌ عَنِ المَدْرَسَةِ جِدّاً : O gerçekten okula uzaktır.
بِ (Bi) İle.
قَتَلَ الرَّجُلُ الحَيَّةَ بِالحَجَرِ : Adam yılanı taş ile öldürdü.
أَبِاللُّغَةِ العَرَبِيَّةِ ھذه المَجَلَّةُ؟ : O dergi Arapça (Arap dili ile) mi?
لا، ھي بِاللُّغَةِ الاِنْكِلِيزِيَّةِ : Hayır, o İngilizce (İngiliz dili ile).
أَنَا مَسْرُورٌ بِلِقَائِكَ : Seninle karşılaştığımdan dolayı sevinçliyim.
أَنَا مَسْرُورَةٌ بِكَ : Ben seninle (senden dolayı) memnunum.
فَرِحَ بِيَ المُدَرِّسُ كَثِيراً : Öğretmen benimle (bana) çok sevindi.
* Genelde cansız eşya ya da insan dışındaki varlıklar için بِ kullanılır. İnsan söz konusu olunca da مَعَ (ile, beraber) zarfı tercih edilir.
و (Ve) Üç farklı şekilde kullanılabilir. 1- Ve bağlacı, 2- Ant, yemin (Harf-i Cer), 3- Hal, durum (iken) (İsim cümlesi olarak kullanılır. Cümle içinde fiil kullanılmışsa muzari olur. Fiil cümlesinde kullanılacaksa قد ile birlikte kullanılır, bkz. Mazi Fiiller.)
أُرِيدُ كِتَابًا وقَلَماً : Kitap ve kalem istiyorum.(1)
واللهِ مَا رَأَيْتُهُ : Valla onu görmedim.(2)
دَخَلْتُ المَسْجِدَ والإِمامُ يَرْكَعُ : İmam rukudayken camiye girdim.(3)
مَاتَ أَبِي وأَنَا صَغِيرٌ : Babam ben çocukken öldü.(3)
دَخَلَ المُدَرِّسُ الفَصْلَ وھو يَحْمِلُ كُتُباً كَثِيرَةً : Öğretmen birçok kitap taşıyorken sınıfa girdi.(3)
İsimlerin başında “harf-i cer” denen harfler olursa o ismin sonunu esre yaparlar. Bu harf-i cerler en çok kullanılış sırasına göre örnekleri ile beraber şöyledir:
|
مِنْ |
..den, ..dan(Başlamak, kısmiyet ve açıklama için kullanılır) | |||||||
|
مِنَ الْبَيْتِ |
evden → |
خَرَجْتُ مِنَ الْبَيْتِ. |
Evden çıktım. | |||||
|
مِنْ ناَفِذَةٍ |
bir pencereden → |
نَظَرَ الْوَلَدُ مِنْ ناَفِذَةٍ. |
Çocuk bir pencereden baktı. | |||||
|
مِنَ الْبَابِ |
kapıdan → |
مَنْ دَخَلَ مِنَ الْبَابِ ؟ |
Kapıdan kim girdi? | |||||
Kâide: (مِنْ) harf-i cerinden sonra gelen isim harf-i tarif (الْ)ile başlıyorsa nun’a cezim yerine fetha verilerek öbür kelimeye geçiş yapılır: مِنَ الْبَيْتِ (minel beyti), مِنَ الْبَابِ(minel bâbi) gibi.
|
فيِ |
..de, ..da, içinde, hakkında(Mekan ya da zaman gibi zarfiyet bildirir) | |||||||||||||||||||
|
فِي الْبَيْتِ |
evde, evin içinde → |
جَلَسْتُ فِي الْبَيْتِ الْيَوْمَ. |
Bugün evde oturdum. |
|||||||||||||||||
|
فيِ السَّياَّرَةِ |
arabada → |
اَلْوَلَدُ لَعِبَ فيِ السَّياَّرَةِ. |
Çocuk arabanın içinde oynadı. |
|||||||||||||||||
|
فيِ الْمَدْرَسَةِ |
okulda → |
كَتَبْتُ الدَّرْسَ فيِ الْمَدْرَسَةِ. |
Dersi okulda yazdım. |
|||||||||||||||||
|
فيِ الصَّباَحِ |
sabahleyin → |
كَتَبْتُ الدَّرْسَ فيِ الصَّباَحِ. |
Dersi sabah yazdım. |
|||||||||||||||||
|
إِلَى |
..e, ..a, ..ye, ..ya (Sonun bitişi için kullanılır) |
|||||||||||||||||||
|
إِلَى الْمَدْرَسَةِ |
okula → |
حَضَرَ التِّلْميِذُ إِلَى الْمَدْرَسَةِ. |
Öğrenci okula geldi. | |||||||||||||||||
| إِلَى الْبَيْتِ | eve → |
ذَهَبْتُ إِلَى الْبَيْتِ مُبَكِّراً. |
Eve erken gittim. | |||||||||||||||||
|
إِلَى السُّوقِ |
çarşıya → |
ذَهَبَتْ زَيْنَبُ إِلَى السُّوقِ. |
Zeynep çarşıya gitti. |
|||||||||||||||||
|
عَلَى |
..e, ..a, ..ye, ..ya, üzerine, üstünde |
|||||||||||||||||||
|
عَلَى الْماَءِ |
suyun üzerinde → |
سَبَحَ الْقَلَمُ عَلَى الْماَءِ. |
Kalem suyun üzerinde yüzdü. | |||||||||||||||||
|
عَلَى الْأَرْضِ |
yerin üzerine, yere → |
سَقَطَ الْوَلَدُ عَلَى الْأَرْضِ. |
Çocuk yere düştü. | |||||||||||||||||
|
عَلَى الْكُرْسِيِّ |
sandalye üzerine → |
جَلَسْتُ عَلَى الْكُرْسِيِّ. |
Sandalyeye oturdum. | |||||||||||||||||
|
|
|
|||||||||||||||||||
|
بِ |
ile, ..le |
|||||||||||||||||||
| بِالْقَلَمِ | kalem ile, kalemle → | كَتَبْتُ الدَّرْسَ بِالْقَلَمِ. | Dersi kalemle yazdım. | |||||||||||||||||
| بِالسِّكِّينِ | bıçakla → |
قَشَرْتُ الْفاَكِهَةَ بِالسِّكِّينِ. |
Meyveyi bıçakla soydum. | |||||||||||||||||
|
بِالْحاَفِلَةِ |
otobüsle → |
ذَهَبْتُ إِلَى الْمَدْرَسَةِ بِالْحاَفِلَةِ. |
Okula otobüsle gittim. | |||||||||||||||||
Genelde cansız eşya ya da insan dışındaki varlıklar için بِ kullanılır. İnsan söz konusu olunca da مَعَ (ile, beraber) zarfı tercih edilir:
|
ذَهَبْتُ مَعَ خاَلِدٍ إِلَى الْمَدْرَسَةِ. |
Halit’le okula gittim. | |||||||||||||
|
شَرِبْتَ الشاَّيَ مَعَ صَديِقٍ. |
Bir arkadaşla çay içtin. | |||||||||||||
|
عَنْ |
den, dan, hakkında |
|||||||||||||
|
عَنْ مُعَلِّمٍ |
öğretmenden → |
سَمِعْتُ الْخَبَرَ عَنْ مُعَلِّمٍ. |
Haberi bir öğretmenden işittim. |
|||||||||||
|
عَنِ الطِّفْلِ |
çocuktan → |
ذَهَبَ الْخَوْفُ عَنِ الطِّفْلِ. |
Çocuktan korku gitti. | |||||||||||
|
عَنِ التَّلاَميِذِ |
öğrencilerden, öğrenciler hakkında | |||||||||||||
|
سَأَلَ الْمُديِرُ عَنِ التَّلاَميِذِ |
Müdür öğrencileri (öğrenciler hakkında) sordu. | |||||||||||||
|
لِ |
için | |||||||||||||
|
لِلَّهِ |
Allah için → |
صَلَّيْتُ لِلَّهِ تَعَالَى. |
Allâhu Teala için namaz kıldım. | |||||||||||
| لِخَالِدٍ | Halit için → |
ذَهَبْتُ إِلَى السُّوقِ لِخَالِدٍ. |
Çarşıya Halit için gittim. | |||||||||||
| لِلدِّراَسَةِ | eğitim için → |
ذَهَبْتُ إِلَى الْمَدْرَسَةِ لِلدِّراَسَةِ. |
Okula eğitim için gittim. | |||||||||||
Not: Bu harf-i cer ألْ ile ma’rife olan bir ismin başına geldiğinde harf-i tarifin elifi hazfedilir (kaldırılır, atılır): اَلْبَيْتُ – \ لِلْبَيْتِ اَلطاَّلِبُ –لِلطاَّلِبِ gibi.
|
كَ |
gibi | ||||
|
اَلْأَرْضُ كَالْكُرَةِ. |
Dünya top gibidir. | ||||
|
أَحْمَدُ كَالْأَسَدِ. |
Ahmet arslan gibidir. | ||||
|
حَتَّى |
…ceye kadar, ta ki |
||||
|
حَتَّى الْمَوْتِ |
Ölüme kadar (ölünceye kadar) |
||||
|
عَبَدْتُ اللهَ حَتَّى الْمَوْتِ. |
Ölüme kadar (ölünceye kadar) Allah’a ibadet ettim. |
||||
|
رُبَّ |
olur ki, belki, bazı, nice vardır |
||||
|
رُبَّ طاَلِبٍ ماَ كَتَبَ الدَّرْسَ. |
Ders yazmayan nice öğrenci vardır. |
||||
|
مُذْ – مُنْذُ |
..den beri, ..dan beri, ..den itibaren |
||||
|
وَجَبَتِ الصَّلاَةُ مُنْذُ الْبُلوُغِ. |
Buluğdan itibaren namaz vacip oldu. |
||||
F Mef’ûlu bihin harekesi mansûbtur (üstündür). Aslında fiil ve fâilden sonra geriye kalan kelimeler ve harf-i cerler mef’ûldür. Fakat harf-i cer alan mef’ûlü bihin son harfinin harekesi esre olur ve o kelimeye mefulun bih gayr-i sarih denir. Harf-i cer almayan mef’ûle mef’ûlun bih sarih denir. Genellikle cümlede önce mef’ûlün bih sarih (üstün harekesini açık olarak alan mef’ûl), sonra da mef’ûlün bih gayr-i sarih (üstün harekesini açık olarak alamayan mef’ûl) yazılır.
|
كَتَبَ الْوَلَدُ الدَّرْسَ بِالْقَلَمِ. M.B.Gayr-i Sarih. M.B.Sarih |
Çocuk dersi kalemle yazdı. |
Sorular:
1. Semâî âmil ne demektir, kaç tane ve kaç çeşittirler?
2. Harfi cer ne demektir?
3. Harfi cerler kaç ismi cer ederler?
4. Harfi cerlere niçin izâfet harfi de denir?
5. Harfi cerler kaç tanedir?
6. Harfi cerlerin mânâları nelerdir?
7. Harfi cerler nasıl amel ederler?