Müzekker ve Müennes

 

MÜZEKKER – MÜENNES

Müzekker; canlı ya da cansız varlıkların erkek olanını gösteren isimdir. Türkçe’dekinin aksine Arapça’da cansız varlıklar da müzekker ya da müennes kabul edilmektedir. Müzekker ismin herhangi ayırıcı bir harfi yoktur:

Müennes; canlı ya da cansız varlıkların dişi olanını gösterir.

İsimlerde müenneslik alâmetleri üçtür:

a) Tâ-i te’nis ya da tâ-i merbûta  (Bitişik, yuvarlak tâ) ة: En çok kullanılan müenneslik alâmetidir.

Cümlede fiil ile fâil arasındaki uygunluk gibi müzekker müennes uygunluğu istenilen durumlarda sıfatlar müzekker halden aşağıdaki örneklerde  görüldüğü gibi müennese çevrilir[3]:

b) Elif-i Memdûde (Uzun elif): (اء) Bu elifle biten isimlerin müennes olması için eliften sonra gelen hemzenin kelimenin kök harflerinden olmaması gerekir. Bu tür müennes isimler genelde sıfat anlamı taşıyan isimlerdir, elif ve hemze de ekleme harflerdir. 

c) Elif-i Maksûre (Kısa elif): (ى) İsimlerin sonunda noktasız ى şeklinde yazılan ve kendisinden önceki harf fethalı olduğu için elif olarak okunan bu harf o ismin müennes olduğunu gösterir.

* Bu üç te’nis (müennes) alâmeti olmadan da müennes olan isimler vardır. Bunlar:

1-Kadınlara ait özel isimler:

2-Dişi varlıklara delâlet eden isimler:

3-Vücudun çift organlarının isimleri:

4-Ülke, şehir ve kabile isimleri:

5-Rüzgar ve çeşitli ateş isimleri:

6-Canlı fakat akıl sahibi olmayan topluluk isimleri:

* Bunların dışında müennes olduklarını duyarak veya sözlüklere bakmak suretiyle öğrendiğimiz bazı kelimeler vardır ki bunlara semâî müennes (işitmek suretiyle müennes olduğu bilinen) denir. Örnek:

Konuyla İlgili Cümle Örnekleri

Ek anlatım: Müzekker ve Müennes

Arapçada Müzekker ve Müennes

Arapçada isimler, cinsiyetlerine göre müzekker (eril) ve müennes (dişil) olmak üzere ikiye ayrılır. [1] Fizyolojik olarak erkek olan varlıklara müzekker, kadın varlıklara ise müennes kelimeler ayrılır. [1]

Örnekler:

• Müzekker:كِتَابٌ (kitap)
• صِفٌّ (sınıf)
• بَحْرٌ (deniz)
• بَيْتٌ (ev) [1]
• Müennes:طَالِبَةٌ (bayan öğrenci)
• مُدَرِّسَةٌ (bayan doktor) [2]

Arapçada isimlerin müzekker veya müennes olması sadece fizyolojik cinsiyete göre belirlenmez. Bazı kelimeler kabul edilişlerine göre de müzekker veya müennes olabilir. [1]

Müzekker isimler iki kısma ayrılır

1. Hakiki Müzekker: Fizyolojik ve akdi erkek olan varlıklar için kullanılan isim ve sıfatlardır. [1]

• Örnekler:حَمْزَة (Hamza)
• طَلْحَة (Talha)
• مُعَلِّمٌ (öğretmen)
• أَبُو هُرَيْرَة (Ebu Hureyre)
• حَالِبٌ (Halep) [1]

1. Mecazi Müzekker: Fizyolojik açıdan erkek olmadığı halde Arap dili bilginleri yönünden eril kabul edilen varlıklardır. [1]

• Örnekler:كِتَابٌ (kitap)
• صِفٌّ (sınıf)
• بَحْرٌ (deniz)
• بَيْتٌ (ev) [1]

Müennesliği belirlemek için bazı kurallar vardır

1. Elif’ten sonra gelen hemenzin kelimenin kök harfi olması ve fazlalık olması gerekir. [3]

• Örnek olarak “kalp” kelimesinin akıldan kalbe dönüşümü: قَلْبٌ -> قَلْبَةٌ [3]

1. Elif memdudenin ( ا ) zaid olup, hemenzin başına bir harften dönüşmemiş olması gerekir. [3]
2. Kelimenin فَعْلَةٌ veya فِعْلَةٌ vezninde cem-i teksir olmaması gerekir. [3]

Müennes isimlerin üç kısma ayrılır

1. Hakiki Müennes: İnsan ve hayvanlardan dişilere ayrılan isimlerdir. [4]

• Örnekler:فَاطِمَةٌ (Fatma)
• أُخْتٌ (kız kardeş)
• عَيْنٌ (göz) [4]

1. Mecazi Lafzi Müennes: Canlı veya akıl sahibi yani insan veya hayvan cinsinden olmayan dişiliği bildiren kelimelerdir. [4]

• Örnekler:شَمْسٌ (güneş)
• دُنْيَا (dünya)
• فَتْوَى (fetva) [4]

1. Mecazi Manevi Müennes: Bu kelimeler gerçekte dişi varlıklar olmayıp sonradan yazı tatbikçileri (SEMA-İ MÜENNES) tarafından müennes kabul edilen varlıklardır. [4]

• Örnekler:نَارٌ (ateş)
• رِيحٌ (rüzgar) [4]