İdgam-ı Mütekaribeyn Tecvidi Örnekleriyle -22
Önce “mütekaribeyn” in tarifini yapalım. Lügatta: “Mütekarib”
Birbirine yakın olup, yaklaşıcı olan şeylere denir. Tecvid ilminde ise:
Mahreçleri de sıfatları da başka, fakat mahreçleri veya sıfatları veyahut
hem mahreç hem de sıfatları yönünden birbirleriyle yakınlığı bulunan iki
harfe “mütekarib” harf denir. Mütekarib iki harften birincisi sakin,
ikincisi harekeli olarak yan yana geldikleri zaman, sakin olan birinci
harfin harekeli olan ikinci harfe idgam edilmesine “idgam-ı
mütekaribeyn” denir.
İdgam mütekaribeyn’in harfleri, Kıraat-ı İmam Asım ve rivayet-i
Hafs’a göre iki mahreç üzeredir:
1- Lam ( ل)ve ra ( ر) mahreci: Bu iki harfin mahreci değişiktir,
fakat birbirine yakındır. (Bak. Sh: 12) Sıfatlar da değişiktir, fakat
müşterek sıfatları da vardır. (Bak. Sh: 22-23) Misaller:
(قُلْ رَبِّ قُرَّبِّ ) ,(بَلْ رَفَعَهُ الله بَرَّفَعَهُ اللهُ )
İdgam tamdır. Bu misallerde görüldüğü üzere, lam harfinin önce, ra
harfinin sonra gelmesi şarttır. Ra önce gelirse, idgam yapmak caiz
değildir. Misal: ( (فَاغْفِرْ لِى
2- Kaf ( ق) ve ( ك) kef harflerinin mahreci: Bu iki harfin mahreci
de değişiktir. Fakat birbirine yakındır. (Bak. Sh: 12) Sıfatlar da değişiktir,
fakat müşterek sıfatları da vardır. (Bak. Sh: 23) Kur’an-ı Kerim’de bunun
bir misali vardır. O da el-Mürselat suresindeki ( أَلَمْ نَخْلُقْكُمْ ) lafz-ı şerifidir.
Tam idgam yapılarak ( أَلَمْ نَخْلُكُّمْ ) şeklinde okunur. İdgamın nakıs olacağı
rivayeti de vardır.
Hükmü: Vacibtir.
İDĞAM-I MÜTEKARİBEYN
“Mahreç veya sıfatları, yahut hem mahreçleri hem de sıfatları bakımından birbirleriyle yakınlığı olan iki harften birincisi sakin, ikincisi harekeli olarak yan yana gelirse, birinci harfin ikinci harfe idğam edilmesine “İdğam-ı mütekaribeyn” denir.”
A) Lâm ( ل )ve Râ ( ر ) Harflerinin İdğâmı:Herhangi bir kelimenin son harfi sâkin bir lâm, hemen arkasından gelen ikinci kelimenin ilk başındaki harf de harekeli bir râ olursa, lâm harfi, râ harfine tam bir idğâm ile idğâm olunur. Hükmü ittifakla vacip’tir. (İstisna: Hafs rivayetinde Şâtıbiyye tarîkına göre Mutaffifîn 14’teki بَلْ رَانَ’de sekte yapıldığı için idğâm olmaz.)
وَ قُلْ رَبِّ = وَ قُرَّبِّ ، بَلْ رَفَعَهُ اللَّهُ = بَرَّفَعَهُ اللَّهُ
B) Kaf ( ق )ve Kef( ك ) Harflerinin İdğâmı: Kaf harfi sâkin, kendisinden sonra harekeli bir kef gelirse olur. Tam veya nakıs olarak yapılması caizdir. Kur’ân’da tek örneği vardır:
( أَلَمْ نَخْلُكُّمْ ) : أَلَمْ نَخْلُقْكُمْ
- İdgam-ı mütekaribeyn'de yan yana gelen iki harf hangi durumda olmalıdır?Mütekarib iki harften birincisi sakin, ikincisi harekeli olursa sakin olan harekeliye idgam edilir.
- 'Mütekarib' harfler ne demektir?Mahreç veya sıfatları ya da her ikisi bakımından birbirine yakın olan iki harfe mütekarib denir.
- Metne göre Hafs rivayetinde idgam-ı mütekaribeyn hangi harf çiftlerinde olur?Metne göre iki çift vardır: sakin lam harekeli ra'ya, sakin kaf harekeli kef'e idgam edilir.
- وَقُلْ رَبِّ nasıl okunur?Sakin lam, harekeli ra'ya tam idgam edilir: وَقُرَّبِّ.
- Lam–ra idgamının (idgam-ı mütekaribeyn) hükmü nedir?Sakin lamdan sonra harekeli ra gelirse tam idgam yapılır; hükmü vaciptir.
- بَلْ رَفَعَهُ اللّٰهُ ifadesinde hangi idgam vardır?Sakin lam ile harekeli ra mütekarib harflerdir; بَرَّفَعَهُ şeklinde okunur.
- Hangisinde idgam-ı mütekaribeyn YAPILMAZ?فَاغْفِرْ لِي'de ra önce, lam sonra gelmiştir; ra lam'a idgam edilmez.
- فَاغْفِرْ لِي'de idgam yapılmamasının sebebi nedir?Lam–ra idgamında lamın önce, ra'nın sonra gelmesi şarttır; ra önce gelirse idgam caiz değildir.
- Kaf–kef idgamının Kur'an'daki tek örneği hangi surededir?Tek örnek Mürselât suresindeki أَلَمْ نَخْلُقْكُمْ ifadesidir.
- أَلَمْ نَخْلُقْكُمْ ifadesinde tam idgam nasıl yapılır?Sakin kaf, harekeli kef'e idgam edilir ve şeddeli kef okunur: أَلَمْ نَخْلُكُّمْ. Nakıs idgam rivayeti de vardır.
- İdgam-ı mütekaribeyn hakkında hangisi YANLIŞTIR?Ra önce gelirse (فَاغْفِرْ لِي) idgam yapılmaz; diğer ifadeler metne göre doğrudur.
- Hangisindeki idgam, idgam-ı mütekaribeyn değil, idgam-ı misleyndir?اِضْرِبْ بِعَصَاكَ'de sakin ب aynı harfe (ب) idgam edilir; bu misleyndir. Diğerlerinde farklı ama yakın harfler (ل→ر, ق→ك) vardır: mütekaribeyn.
- Metne göre lam ile ra neden 'mütekarib' sayılır?Lam ve ra'nın mahreçleri değişik ama birbirine yakındır; sıfatları da farklı olmakla birlikte ortak sıfatları vardır.
- قُلْ رَبِّ ve أَلَمْ نَخْلُقْكُمْ nasıl okunur? İdgamın türü nedir?Cevabı önce aklından söyle, sonra kontrol et.Cevap: قُرَّبِّ (lam → ra, tam idgam, vacip) — أَلَمْ نَخْلُكُّمْ (kaf → kef, tam idgam; nakıs rivayeti de var)İkisi de idgam-ı mütekaribeyndir: sakin harf, mahreci yakın olan harekeli harfe katılır.Bildin mi?
- بَلْ رَفَعَهُ ile فَاغْفِرْ لِي karşılaştırıldığında hangisi doğrudur?بَلْ رَفَعَهُ'da sakin lam ra'ya idgam edilir; فَاغْفِرْ لِي'de ra önce geldiği için idgam yapılmaz.