Sülasi Mezid Fiiller

MÜCERRED VE MEZÎD FİİLLER

Arapça’da fiiller kök harfleri bakımından ikiye ayrılır:

1. Mücerred fiiller : Asıl kökleri 3 veya 4 harften oluşan fiiller.

2. Mezîd fiiller: Aslı 3 veya 4 harften oluşan mücerred fiillere harf eklenmesiyle oluşan fiiller.

Kuruluşu üç harften oluşan fiillere sülâsi mücerred denir.

نَصَرَ  عَلِمَ   فَتَحَ   gibi.

Kuruluşu dört harften oluşan fiillere rübâi mücerred denir.

(yuvarladı) gibi.   دَحْرَجَ – يُدَحْرِجُ – دَحْرَجَةً

I) SÜLASİ MEZÎD FİİLLER

Asıl kök harfleri üç harften oluşan sülâsî mücerred fiillere harf eklenerek meydana getirilen fiillere sülâsi mezîd fiiller denir.

A) SÜLASİ MÜCERREDE TEK HARF İLAVESİYLE KURULAN MEZİT FİİLLER

Sülâsî mücerred’e bir harf ilavesiyle kurulan fiiller 3 şekilde gelir. Örnekleriyle birlikte şöyledir:

 

Masdar

Muzâri

Mâzî

 

اِفْعَالاً

يُفْعِلُ

أَفْعَلَ

 

إِعْلاَماً

يُعْلِمُ

أَعْلَمَ

 

bildirmek

bildiriyor

bildirdi

 

وَ تَفْعِيلَةً

تَفْعِيلاً

يُفَعِّلُ

فَعَّلَ

وَ تَعْلِيمَةً

تَعْلِيماً

يُعَلِّمُ

عَلَّمَ

 

öğretmek

öğretiyor

öğretti

 

وَ فِعاَلاً

مُفَاعَلَةً

يُفَاعِلُ

فَاعَلَ

وَكِتاَباً

مُكاَتَبَةً

يُكَاتِبُ

كَاتَبَ

 

yazışmak

yazışıyor

yazıştı

             

Şimdi bunları sırasıyla inceleyelim:

1) IF’ÂL  (إفْعَالٌ) BÂBI

Masdar

Muzâri

Mâzî

اِفْعَالاً

يُفْعِلُ

أَفْعَلَ

إِعْلاَماً

يُعْلِمُ

أَعْلَمَ

bildirmek

bildiriyor

bildirdi

Sülâsî fiilin kökünün başına bir elif (ا) ilavesiyle kurulur. Arttırılmış fiiller genellikle masdarının adıyla anılır, üçlü fiiller bu grubun kalıbına girer yani mâzî muzâri ve masdar harekeleri girdiği kalıbın aynısı olur.

Gayesi: Üç harfli bir fiilin bu kalıba alınmasından gaye (جَلَسَ خاَلِدٌ) (Hâlit oturdu) gibi lâzım (mef’ûl almayan) bir fiilse, (أَجْلَسَ خاَلِدٌ عاَدِلاً) (Hâlit Adil’i oturttu) şeklinde müteaddî yapmaktır. Şayet söz konusu fiil geçişli ise bu defa onu ikinci kattan müteaddî yapar. Esas manaları bir işin olmasını sağlamak, bir fiilin anlamının bir nesne üzerindeki etkisini belirtmektir:

عَلِمَ مُحَمَّدٌ الْخَبَرَ.

Muhammed haberi öğrendi.

أَعْلَمَ مُحَمَّدٌ خاَلِداً الْخَبَرَ.

Muhammed Halit’e haberi bildirdi.

Örnekler:

نَزَلَ

indi

إِنْزاَلاً

يُنْزِلُ

أَنْزَلَ

indirdi (birşeyin inmesini sağladı)

خَرَجَ

çıktı

إخْرَاجاً

يُخْرِجُ

أَخْرَجَ

çıkardı (birşeyin çıkmasını sağladı)

ذَهَبَ

gitti

إِذْهاَباً

يُذْهِبُ

أَذْهَبَ

giderdi (gitmesini sağladı)

عَلِمَ

bildi

إِعْلاَماً

يُعْلِمُ

أَعْلَمَ

bildirdi

كَثُرَ

çoğaldı

إِكْثاَراً

يُكْثِرُ

أَكْثَرَ

çoğalttı

فَهِمَ

anladı

إِفْهاَماً

يُفْهِمُ

أَفْهَمَ

anlattı

 

أعْلَمَ خَالِدٌ عَلِيّاً جَمَالاً فَاضِلاً.

Halit, Ali’ye Cemal’in faziletli olduğunu bildirdi.

خَرَجَ الطُّلاَّبُ مِنَ الْمَدْرَسَةِ.

Öğrenciler okuldan çıktı.

أَخْرَجَ الْمُعَلِّمُ الطُّلاَّبَ مِنَ الْمَدْرَسَةِ.

Öğretmen öğrencileri okuldan çıkardı.

خُرِجَ مِنَ الْمَدْرَسَةِ.

Okuldan çıkıldı.

إفْعَال  bâbının çekimi aynen sülâsî mücerredler gibidir: اَخْرَجَçıkardı يُخْرِجُ  çıkarıyor

                       Mâzî Malûm Çekimi    
 

أَخْرَجُوا

أَخْرَجَا

اَخْرَجَ

Gâib  
 

أَخْرَجْنَ

أَخْرَجَتَا

أَخْرَجَتْ

Gâibe  
 

 

أَخْرَجْتَ

Muhâtab  
                       

Muzâri Malûm Çekimi

 
 

يُخْرِجُونَ

يُخْرِجَانِ

يُخْرِجُ

Gâib  
 

يُخْرِجْنَ

تُخْرِجَانِ

تُخرِجُ

Gâibe  
 

 

تُخْرِجُ

Muhâtab  
                 

 

Meçhûl hali için mâzîdeki hemze ötre, sondaki ikinci harf esre yapılır: (أُخْرِجَ  çıkarıldı). Muzâri meçhûlde ise, muzaraat harfi ötre, sondan bir önceki harf de üstün hale getirilir: (يُخْرَجُ çıkarılıyor)

 

      Mâzî Meçhûl

 

أُخْرِجُوا

أُخْرِجَا

أُخْرِجَ

Gâib

أُخْرِجْنَ

اُخْرِجَتَا

اُخْرِجَتْ

Gâibe

 

اُخْرِجْتَ

Muhâtab
                                                     Muzâri Meçhûl

يُخْرَجُونَ

يُخْرَجَانِ

يُخْرَجُ

Gâib

يُخْرَجْنَ

تُخْرَجَانِ

تُخْرَجُ

Gâibe

 

تُخْرَجُ

Muhâtab
               

Emr-i Hâzırı: Mezîd fiiller içinde yalnızca if’âl bâbının emrindeki hemze üstündür.

يُخْرِجُ

dan

أَخْرِجْ

çıkar

        يُرْسِلُ

dan

أَرْسِلْ

gönder

Emr-i Hâzır Çekimi

أَخْرِجْ     أَخْرِجَا   أَخْرِجُوا

Muhâtab

أَخْرِجيِ   أَخْرِجَا   أَخْرِجْنَ  

Muhâtaba

İsm-i Fâili:  Muzârisinin يـُ    harfini مُ   ya çevirmekle elde edilir.

يُخْرِجُ

dan

مُخْرِجٌ

çıkaran

يُرْسِلُ

dan

مُرْسِلٌ

gönderen

İsm-i Mef’ûlü: İsm-i fâilinin sondan bir önceki harfinin üstün yapılmasıyla olur:

مُخْرِجٌ

çıkaran

مُخْرَجٌ

çıkarılan

مُرْسِلٌ

gönderen

مُرْسَلٌ

gönderilen

 

 

 

 

 

Not: If’âl bâbındaki fiillerin mâzî, emir ve masdarlarındaki hemzeler, diğer fiillerin aksine (hemze-i kat’ olduğundan) geçiş halinde atılmaz ve her durumda okunurlar:

وَأَرْسَلَ – وَأَكْرَمَ – فَأَخْرِجْ – وَإِخْرَاجُهُ

Mezîd fiiller de diğer üç harfli fiiller gibi şeddeli harf, hemze ve illet harfi taşıyabilirler:

Muza’af İf’âl Bâbının Çekimi: Mehmûz İf’âl Bâbının Çekimi:
تَمَّ (tamam oldu)أَتَمَّ (tamamladı) أَمِنَ  (emin oldu)آمَنَ  (iman etti, inandı)
Mâzî أَتَمَّ Mâzî آمَنَ
Muzâri يُتِمُّ Muzâri يُؤْمِنُ
Mansûb يُتِمَّ Emir  آمِنْ
Meczûm يُتِمَّ – يُتْمِمْ İsm-i Fâil مُؤْمِنٌ
Emir  أَتِمَّ İsm-i Mef’ûl  مُؤْمَنٌ
İsm-i Fâil مُتِمٌّ Masdar إِيماَنٌ
İsm-i Mef’ûl  مُتَمٌّ Mâzî Meçhûl أُومِنَ
Masdar إِتْماَمٌ Muzâri Meçhûl  يُؤْمَنُ
Mâzî Meçhûl أُتِمَّ    
Muzâri Meçhûl  يُتَمُّ    

Not: Görüldüğü gibi (آمَنَ) fiilinin mâzi malûm ve meçhûl çekiminde fiilin birinci kök harfine if’âl bâbının elifi gelince uzatma yapılır:

(أَمِنَ) den     آمَنَ  (iman etti)     أُومِنَ(iman edildi)

 Muzâri 1. şahıs ve emirde de aynı uzama olur:

آمِنْ (iman et)   أُومِنُ (iman ediyorum)

Masdarda da aynı tip ses uzaması olur:  إِيماَنٌ –   îmânun (iman etmek)

Misâl If’âl Bâbının Çekimi:

وَرَثَ – أَوْرَثَ (mirasçı kıldı)

يَقِنَ  – أَيْقَنَ (gerçekten bildi)

Mâzî أَوْرَثَ Mâzî أَيْقَنَ  
Muzâri يُورِثُ Muzâri يُوقِنُ  
Emir  أَوْرِثْ Emir  أَيْقِنْ  
İsm-i Fâil مُورِثٌ İsm-i Fâil مُوقٍ  
İsm-i Mef’ûl  مُورَثٌ İsm-i Mef’ûl  مُوقاً  
Masdar إِيراَثاً Masdar إِيقاناً  
Mâzî Meçhûl أُورِثَ Mâzî Meçhûl أُوقِنَ  
Muzâri Meçhûl  يُورَثُ Muzâri Meçhûl  يُوقَنُ  

 

Nâkıs İf’âl Bâbının Çekimi: Ecvef İf’âl Bâbının Çekimi:

أَلْقَى (attı)

أَماَتَ (öldürdü)

Mâzî أَلْقَى Mâzî أَماَتَ
Muzâri يُلْقِي Muzâri يُمِيتُ
Emir  أَلْقِ Emir  أَمِتْ
İsm-i Fâil مُلْقٍ İsm-i Fâil مُمِيتٌ
İsm-i Mef’ûl  مُلْقىً İsm-i Mef’ûl  مُماَتٌ
Masdar إِلْقاَءً Masdar إِماَتَةٌ
Mâzî Meçhûl أُلْقِيَ    
Muzâri Meçhûl  يُلْقَى    
Mansûb Meçhûl يُلْقَى    
Meczûm Meçhûl يُلْقَ    

Not: Genellikle üçüncü harfi veya sonrası illetli olan mezîd fiillerin masdarları tâ-i merbûtalı gelir.

Çok kullanılan أَرَى (gösterdi) fiilinin çekimi esasen nâkıs fiil gibidir:

Mâzî أَرَى Masdar إِراَئَةٌ
Muzâri يُرِي Mâzî Meçhûl أُرِيَ
Emir  أَرِ Muzâri Meçhûl  يُرَى
İsm-i Fâil مُرٍ Meçhûl Mansûb يُرَى
İsm-i Mef’ûl  مُرىً Meçhûl  Meczûm يُرَ

SÜLASİ MEZİD FİİLLER VE ANLAM DEĞİŞİKLİKLERİ

  1. إفعال İf’al Babı

Sülasi fiilin başına fethalı bir hemze getirilerek yapılır.
أَفْعَلَ ـ يُفْعِلُ ـ إفْعَالٌ

Özellikleri:

  1. Lazım (geçişsiz) olan fiil, müteaddi (geçişli) olur. Fiil eğer müteaddi ise çift müteaddi (iki meful alan) fiil olur.
    قَرُبَ (yaklaştı) — اَقْرَبَ (yaklaştırdı)                           رَكِبَ (bindi) —- أَرْكَبَ (bindirdi)

 

  1. Olmak, vücud bulmak, mübalağa, arz, zamanın gelmesi gibi anlamlar katar.

أَحْصَدَ الزَّرْعُ (ekini biçme zamanı geldi)

أَشْغَلْتُهُ (onunla gereğinden fazla meşgul oldum)

أباعَ العَبْدَ (Köleyi satmak için arz etti)

  1. تفعيل Tef’il Babı

 

Sülasi fiilin orta harfinin şeddelenmesiyle yapılır.
فَعَّلَ ـ يُفَعِّلُ ـ تَفْعِيلٌ

 

Özellikleri:

  1. Lazım fiili müteaddi yapar. Müteaddi fiili iki meful alacak şekle getirir. (Çift müteaddi)

فَرِحَ (sevindi) ——- فَرَّحَ (sevindirdi) عَلِمَ (bildi) —— عَلَّمَ (bildirdi/öğretti)

 

  1. Bir işin çok, aşırı veya şiddetli yapıldığını bildirir

ضَرَبَ (dövdü) ————- ضَرَّبَ (çok dövdü)                           مَزَقَ (yırttı) ——— مَزَّقَ (paramparça yaptı, parçaladı)

  1. مفاعلة Mufa’ale Babı

Sülasinin birinci harfiyle ikinci harfinin arasına bir elif eklenerek yapılır.
فَاعَلَ ـ يُفَاعِلُ ـ مُفَاعَلَةٌ

 

Özellikleri:

  1. Müşareket (bir işte/eylemde ortaklık bildirir)

ضَرَبَ (vurdu) ——– ضارَبَ (vuruştu) كَتَبَ (yazdı) ———-كاتَبَ (yazıştı)

  1. Bir işi yapmakta gayret ve devamlılık bildirir

طَلَبَ (istedi) ——– طالَبَ (devamlı istedi)                           سَبَقَ ( geçti) ———- سابَقَ (geçmeye çalıştı)

  1. إنفعال İnfi’al Babı

Sülasi fiilin başına kesralı elif ve sakin nun harfi getirilerek yapılır.
إِنْفَعَلَ ـ يَنْفَعِلُ ـ إِنْفِعَالٌ

 

Özellikleri:

  1. Mutavaat (dönüşlülük) ifade eder.

كَسَرَ (kırdı) ——– إِنْكَسَرَ (kırıldı)

  1. Lazım (geçişsiz)dır.

قَطَعَ (kesti) ———– إنْقَطَعَ (kesildi)

  1. إفتعال İfti’al Babı

Fiilin başına kesrala elif, ikinci harfinden önce fethalı te getirilerek yapılır.

إِفْتَعَلَ ـ يَفْتَعِلُ ـ إِفْتِعَالٌ

 

Özellikleri:

  1. Mutavaat (dönüşlülük) ifade eder.

جَمَعَ (topladı) ———- إجْتَمَعَ (toplandı)                           نَشَرَ (yaydı) ——- إنْتَشَرَ (yayıldı)

  1. Failinin gayretini ifade eder.

جَهَدَ (çalıştı) ——– إجْتَهَدَ (çok çaba sarfetti, cehtetti)

  1. Müşareket (ortaklık) bildirir.

خَصَمَ (hasım oldu) ——— إخْتَصَمَ (münakaşa/kavga etti)

  1. إفعلال İf’ilal Babı

Fiilden önce kesralı elif getirilerek son harf şeddelenir.
إِفْعَلَّ ـ يَفْعَلُّ ـ إفْعِلاَلٌ

 

Özellikleri:

  1. Renkle ifade edilen kusurları/değişimleri                           gösterir.

أَصْفَرُ (sarı) ——— إصْفَرَّ (sarardı) أسْوَدُ (siyah) ———                           إسْوَدَّ (karardı, siyahlaştı)

  1. Bedensel kusurları/değişimleri                           ifade etmekte kullanılır.

أحْدَبُ (kambur) ——— إحْدَبَّ (kamburlaştı)

  1. Bu babın meçhulü yoktur.

 

  1. تفعّل Tefa’ul Babı

Fiilin başına fethalı te getirilerek orta harfi şeddelenir.

تَفَعَّلَ ـ يَتَفَعَّلُ ـ تَفَعُّلٌ
Özellikleri:

  1. Tekellüf (zorla olmak/elde etmek) manası kazandırır.

كَبُرَ (büyük oldu) ——— تَكَبَّرَ (büyüklük tasladı, büyüklendi)

شَجَعَ (cesur oldu) ———– تَشَجَّعَ (kahramanlık tasladı)

  1. Tef’il babından gelen bazı fiillerin geçişli olmasını sağlar.

كَسَّرَ (kırdı) ———– تَكَسَّرَ (kırıldı)

  1. تفاعل Tefâ’ul Babı

Fiilin başına fethalı te getirilerek, ikinci harften önce elif eklenir.

تَفَاعَلَ ـ يَتَفَاعَلُ ـ تَفَاعُلٌ
Özellikleri:

  1. Müşareket (ortaklık) bildirir.

تَكَالَمَ ( karşılıklı konuştu) تَضَارَبَ (karşılıklı vuruştu/dövüştü)

  1. Bir işi yapar gibi görünmeyi, yahut kendinde olmayan birşeyi varmış gibi göstermeyi bildirir.

تَمَارَضَ (hastaymış gibi yaptı)

تَبَاكَى (yalancıktan ağladı)

تَنَاوَمَ (uyur gibi yaptı)

 

 

  1. إستفعال İstif’al Babı

Sülasi fiilin başına kesralı elif, sakin sin ve fethalı te getirilerek yapılır.

إسْتَفْعَلَ ـ يَسْتَفْعِلُ ـ إسْتِفْعَالٌ

 

Özellikleri:

  1. Talep / istek bildirir.

إسْتَأْذَنَ (izin istedi) إسْتَرْحَمَ (merhamet diledi)                           إسْتَغْفَرَ (af diledi)

  1. Bulmak, öyle saymak manalarına gelir.

إسْتَحَلَّ (helal saydı)                           إسْتَخَفَّ (hafif buldu)                           إسْتَقْبَحَ (çirkin buldu)

  1. Değişikliği ifade eder.

حَجَر (taş) —– إسْتَحْجَرَ (taşlaştı)

Diğer Sayfaya Geçiniz