Arapça Öğretiminde İdeal Bir Okuma-Anlama Becerisi Üzerine

Derse hazırlık bağlamında işlenecek olan parçanın en az iki-üç defa öğrenci
tarafından düz bir şekilde okunmasının istenmesi, özellikle ikinci ve üçüncü
okuyuşlarda yeni karşılaştığı kelime ve kullanımları metinden hareketle tespit
etmeye çalışması, üzerinde dikkatle durulması gereken bir husustur. Bunu kamçılamak
için de dersin başında konuya ilişkin sınayıcı girişlerin yapılması ve konunun
ana hatları üzerinde öğrencilerle bir iletişim kurulması söz konusu metne
ilginin düzeyini daha da yukarı çekecektir.
Öğretmen, diğer taraftan cümledeki önemli yerleri öğrenciye kavratmak istiyorsa
vurguya, tonlamaya ve anlamın gerektirdiği yerde durmaya dikkat ederek
okumalıdır. Bu biçimde metnin okunması, öğrencilerin cümlede yapmaları
gereken durakları sezmeleri ve kendi okumalarında uygulamaları açısından
önemlidir. Sözcüklerin doğru söylenmesinde en iyi örnek öğretmendir.
Okuma ile birlikte öğrencilerin anlama etkinliğine yönelmelerini sağlamak
üzere, öğretmenin öğrencilere metni ne derecede anladıklarını sınamaya yönelik
sorular sormayı bir alışkanlık haline getirmesi gerekir. Bu soruların düzenlenmesinde
metindeki içeriğin anlaşılması amaçlanmalıdır. Onun için sorular basmakalıp
olmamalı veya metin içerisinde yer alan sorularla birebir aynen olmamalıdır.
Metne ilişkin hazırlanan sorularda, öğretmen sınıfı iyi gözlemlemişse sınıfı meraklandıracak
sorular bulacaktır.39 Metinde geçen ve ders öncesi hazırlık aşamasında
anlamı yakalanamayan sözcüklerin anlamı ise cümlenin gelişinden öğrencilere
buldurulmalıdır.
Okuma esnasında dikkat edilmesi gereken bir husus da uzun metinler baştan
sona kadar, tek öğrenciye okutulmamalı, okuyucu değiştirirken metin, rastgele
yerinden değil, konunun kompozisyonunu bölmeyen kısmından kesilmelidir.
Şunu unutmamak gerekir ki metne yönelik ilgi uyandırmanın yollarından biri
de öğrencileri meraklandırmaktır. Öğrencileri meraklandırmanın bir yolu resimler
aracılığıyla metne ilişkin yorumlamalar yaptırmaya çalışmaktır. Metnin daha
yüksek bir düzeyde anlaşılmasını temin etmek için öğrencinin kitaptaki resmi
yorumlaması ve metnin ilgili bölümleriyle irtibatlandırılması yararlı olacaktır.40
Bunu sağlamak için de öğretmen kitaptaki resimlerden hareketle öğrencilere bir
takım sorular sorulabilir. Öğretmen, öğrencilerin resimde yalnızca gördüklerini
değil de geri planda kalan parçaları da resimle birleştirip yorumlamalarına imkân tanımalıdır.
Gerek metnin anlaşılmasında gerek resimlerin yorumlanmasında öğretmenin
sorularının büyük önemi vardır. Öğretmen metne ilişkin soruları yöneltirken
öğrencilerin düzeylerini göz önünde bulundurmalıdır. Her metin âdeta bir matematik
problemi gibidir, öğretmen sorularını problemin öğelerini çözümleyecek
şekilde düzenlemelidir. Eğer öğretmen metni, çözümlenmesi gereken bir matematik
problemi olarak görürse öğrencilerin metni keşfetmelerine imkân tanıyacak
çalışmalara yer verecektir. Metnin giriş, gelişme ve sonuç paragrafları öğrenciye
sorular aracılığıyla buldurulmalıdır. Kısaca metne ilişkin hemen her şey sorular
aracılığıyla öğrencilere sezdirilmeli, sezdirilenin ortaya çıkması için yine sorulara
başvurulmalıdır. Ayrıca öğretmen, öğrencilerin metne ilişkin kişisel görüşlerini
almaya yönelik sorularla da öğrencileri metnin içine katmaya çalışmalıdır.
Okuma esnasında dikkat edilmesi gereken hususlardan biri de bilinmeyen
sözcüklerin anlamı yeri geldikçe metinle bağlantılı bir şekilde verilmeye çalışılmalıdır.
Sözcükler ezberlenerek değil anlamı kavranarak ve kullanılarak öğrenciye
mal ettirilmelidir. Zira modern dil öğretiminde sözcüklerin konteks içerisinde
öğretimi tavsiye edilmektedir.41 Kontekstten kopuk bir şekilde ve ezbere dayalı
olarak verilen sözcükler kalıcı olmamakta ve çabucak unutulmaya mahkum
olmaktadır. Sözcüklerin anlamı sezdirilmeye çalışılırken kelimenin türediği üçlü
(sülâsi) veya dörtlü (rübâi) kökü ve hangi bâb’tan kullanıldığı, ismi fâili, ismi
mefulü, emir kipi, nehiy (olumsuz emir) kipi… gibi türevlerinin ne olduğunu
mutlaka öğrencilere sorup bir kelime çalışması yapmalıdır. Üçlü ve dörtlü kökten
türemeli bir dil olan Arapçaya hâkim olmanın en önemli ipuçlarından biri kelimenin
türeyiş mantığını kavramaktır. Zira bu vesileyle öğrenci öğrendiği kelimenin
kökü ile irtibatlı birçok kelimeyi aynı anda öğrenme şansını yakalamış ve
kelimeler arasındaki geçişleri rahat bir şekilde kavramış olacaktır. Söz konusu
sözcüklerin pekişmesi için öğretmen gerekli görürse öğrencilere yazılı ya da sözlü
cümleler kullandırılabilir. Ancak öğrencilerin kurdukları cümlelerin basmakalıp
cümleler olmamasına, birebir öğrencilerin gerçek hayatlarıyla irtibatlandırılması
gerektiğine ve üzerinde durulan kelimenin anlamını gerçekten kavradıklarını
gösterecek nitelikte olmasına dikkat edilmelidir.
Öğrencinin sözcüğü bağlamıyla kullanması ve kendine mal etmesi için özellikle
orta kurlardan başlayarak öğretmen, metinde yeni geçen kelimeleri belirlemeli,
metnin işlenişi sırasında bunların eş ve zıt anlamlarını vermek suretiyle kavratmaya
çalışmalıdır. Eş ve zıt anlamlar bakımından Arapçanın zengin bir dil olması
hasebiyle, metin esnasında karşılaşılan yeni kelimeler önce üçlü (sulâsi) köküyle
irtibatlandırılmalı, sonra da önceki derslerde geçen kelimeler esas alınarak eş ve zıt anlamları verilmelidir.
Kelimelerin zihinde kalıcı olması için özellikle Türkçeyi kullanan öğrencilere,
kök kelime ile türevlerinin Türkçe ile irtibatını kurmakta yarar vardır. Zira
Türkçe bünyesinde çok Arapça kelime barındıran bir dildir. Türkçedeki bu
potansiyelin dil öğretimine taşınması dil öğretim sürecine önemli katkılar sağlayacaktır.
Şöyle ki neticede dil kelimelerden oluşmaktadır. Kelimeler ne kadar
çabuk kavranırsa katedilecek süreç o oranda kısalacaktır. Dolayısıyla Türkçede
kullanılması sebebiyle sadece bir defa okumak ya da duymak suretiyle kelimenin
kavranması büyük bir avantajdır. Bu yüzden Türkçe konuşanların Arapça öğreniminde
diğerlerine nazaran şanslı olduklarını düşünüyoruz. Mesela فتَح يفتَح فَتْح
/açmak kelimesini öğretirken Türkçede kullanılan “fetih, fethetmek, fatih”
kelimelerine dikkat çekilmesi, ذبَح يذبَح ذَبْح /boğazlamak kelimesini öğretirken de
“mezbaha” kelimesiyle çağrışım yapılmasını çok önemsemek gerekir. Zira bu
çağrıştırma yoluyla Türkçe bilen öğrenci açısından kelimeyi bir defa duymak
yeterli olacak ve kelimeyi kavramak zevkli ve keyifli hale gelecektir.
Okuma sürecinde dikkat edilmesi gereken hususlardan biri de sözcüklerle birlikte
cümle yapılarının kalıcı bir şekilde öğrenilmesini temin maksadıyla kalıpsal
ifadeler üzerinde özellikle durulması ve buna yönelik bol alıştırma ve uygulamaların
yapılmasıdır. Zira artık modern dil öğretiminde kalıp ifadelerle dil öğretme
eğilimi ağırlık kazanmış bulunmaktadır. Bu bağlamda göz ardı edilmeyecek
hususlardan biri de dilin kalıp ve üslup özellikleri sezdirilirken tanım ve kurallara
gidilmemesidir. Bu tür kalıp eksenli çalışmalarda dil mantığının kavratılmaya
çalışılması hedeflenmelidir.
Metin okumalarında dikkat edilecek hususlardan biri de ele alınan okuma
parçalarının dil bilgisi boyutuna vurgu yapılmasıdır. Teorik bir tabiata sahip olan
sarf ve nahiv bilgilerinin pekişme ve bir meleke haline gelme yeri metin okumalarıdır.
Metin okumaları ile pekişmemiş sarf ve nahiv bilgisi kuru bir bilgi olmaktan
öteye geçemez. Her kurda metnin seviyesine paralel bir şekilde gramatik izahlara
yer verilmesinde fayda vardır.43 Ancak bunun dozajının çok iyi bir şekilde ayarlanması
gerekir. Ele alınan metnin bütün gramatik izahlarına ayrıntılı bir şekilde
girmek yerine her metin okumasında belli bir noktaya dikkat çekmek daha
sağlıklı bir yol olacaktır. Öğrencinin içinde bulunduğu seviye ve uygulama yapması
gereken konunun tayin ve tespitinde öğretmenin mehareti önemli bir
husustur. Neyin, nerede, nasıl ve hangi dozajda verileceğini belirleyecek olan
öğretmenin kendisidir.

Kaynakça
Carell, P.L. and Eisterhold J.C. “Schemata Theory and ESL Reading Pedagogy”,
TESOL Quarterly, s. 553-573.
Çebi, Belgin, Sokratesçi Öğretme Yaklaşımının İlköğretim Türkçe Eğitim Programına
Yansıması ve Uygulamadaki Durum, Basılmamış Yüksek Lisans Tezi (Ondokuz
Mayıs Üniv. Sosyal Bilimler Enst).
Davud Abduh, Nahve ta’limi’l-lugati’l-Arabiyye vazîfiyyen, Kuveyt 1979.
Demirel, Özcan, Yabancı Dil Öğretimi, Ankara 1993.
Er, Abdullah, “Yabancı Dil Öğretiminde Okuma”, Atatürk Üniversitesi Kazım Karabekir
Eğitim Fakültesi Dergisi (KKEFD), Erzurum 2005, s. 208-218.
Gömleksiz, Mehmet Nuri, “Yabancı Dil Öğretiminde Kullanılan Yöntemler ve
Yöntem Sorunu”, Fırat Üniv. İlahiyat Fak. Dergisi, V (2000), s. 253-264.
Greenwood, Scott-Flanigan, Kevin, “Overlapping Vocabulary and Comprehension:
Context Clues Complement Semantic Gradients”, The Reading Teacher,sy. 61(3)
(2007), s.249-254
Grellet, F., Developing Reading Skills, Cambridge University Press 1981.
Güler, İsmail, “Dil Öğretimi, Dilbilgisi ve Arapça”, Uludağ Üniversitesi İlahiyat Fakültesi
Dergisi, XVIII/2 (2004), s. 169-182.
Hassân, Temmâm, el-Luğatu’l-Arabiyye: Ma’nâhâ ve Mebnâhâ, ts.
Little, David, “Words and Their Properties, Perspectives on Pedogogical Grammar”,
Cambridge University Press 1994.
M. Saran – G. Seferoğlu, “Yabancı Dil Sözcük Öğreniminin Çoklu Ortam Cep
Telefonu İleteliri İle Desteklenmesi”, Hacettepe Üniv. Eğitim Fakültesi Dergisi, sy.
38 (2010), 252-266.
Nation, I.S.P., Learning Vocabulary in Another Language, Cambridge 2001.
Oxford, R. L., Language Learning Strategies: What Every Teacher Should Know, Boston
1990.
Özer Turgut, Yabancı Dil Dersinde Pedagojik Uygulama Açısından Sözcük Öğretimi ve
Sözcük Dağarcığını Geliştirme Yöntem ve Tekniklerinin Değerlendirilmesi, Yüksek Lisans
Tezi, Fırat Üniv. Sosyal Bil. Enst. 2006.
Pirozzi, R., Strategies for Reading and Study Skills, Chicago 1995.
Polat, Tülin, “Almanca Öğretiminde Amaç”, Dilbilim, İstanbul 1990.
Sari, Emine, Yabancı Dil Okumada Strateji Eğitimi, Yüksek Lisans Tezi, Yıldız Teknik
Üniv. Sosyal Bil. Enst. İstanbul 2006.
Sînî, Mahmud İsmail, “Yabancı Dil Öğretim Metotları Hakkında Bir Araştırma” (trc.
Dr. Hüseyin Elmalı), Dokuz Eylül Üniv. İlahiyat Fak. Dergisi, sy. V (1989), s. 449-
476.
Vural, M., İlköğretim Programları, Erzurum 2003.
Wallace, Michael J., Training Foreign Language Teacher, Cambridge 1991.
Yaman, Havva–Akkaya, Derya, “Dil Biliminin Kelime Öğretimine Açılan Kapısı:
Bağlam Türleri”, Turkish Studies – International Periodical For The Languages, Literature
and History of Turkish Volume 7/3, Summer 2012, s. 2599-2610.