Arapça Öğretiminde İdeal Bir Okuma-Anlama Becerisi Üzerine

Özellikle Arapça öğretiminin yapıldığı İmam Hatip Liseleri ile İlahiyat Fakültelerinin hem
öğrenci hem de öğretmenlerinin büyük bir kısmında şu eğilim hâkimdir. Öğretmen “ben her şeyi
derste ve sınıf ortamında vermeliyim” anlayışıyla hareket edip her şeyi derste ve sınıf ortamında
vermeye kalkmaktadır. Yani bir anlamda öğrencinin derse ön hazırlık babından yapması gereken
şeylerle ders sonrası yapması gereken mütalaayı bizzat öğretmenlerin kendisi yapmakta, öğrencinin
sınırı ile kendi sınırlarını birbirine karıştırmaktadırlar. Böylece iyi öğretmen profili izlenimini
vermeye çalışmaktadırlar. Oysa öğretmen bir orkestra şefi gibi kendi sınırları ile kayıtlı kalmalı
ve yönetimi altındakileri, ödev ve sorumluluklarını eksiksiz yerine getirmeye yönelik komuta
etmelidir. Aksi takdirde bir eserin ortaya çıkması mümkün değildir. Zira bu durumda öğrenci de
her şeyin tamamen öğretmen tarafından kendisine verileceğini düşünmekte ve kendisini sadece
bilgiyi kaydeden bir konumda telakki etmektedir. Eserin icrasında kendine düşen vazifeyi bir
türlü yerine getirme atılımı yapmamaktadır.

seviyede anlamak için öğrenci metni okumadan önce internetten veya başka bir
kaynaktan metnin konusuyla ilgili Arapça ya da Türkçe olmak üzere bazı araştırmalar
yapabilir ve önemli olabilecek bazı anahtar ve teknik kelimeleri öğrenebilir.
Mesela “çevre” konulu bir metin okuması yapılacaksa, Arapça ya da Türkçe’de
bu konuyla ilgili kullanılan önemli kelime ve terimlere göz atabilir. Böyle
bir hazırlık öğrencinin yabancı dil öğretiminde metni algılamasını sağlayacak
kültürel altyapıya ( الخَ لفِ يّةالمَ عْ رِ فِ ية / background knowledge) sahip olmasını veokunacak
olan metnin bilgi boyutuna kolay bir şekilde nüfuz etmesini sağlayacaktır.

cc. Öğrencinin ideal bir okuma anlama seviyesini sağlamak amacıyla yabancı
dil materyallerinde “anlam haritalama” (Semantic Mapping Strategy) denilen bir
metottan da yararlanmak mümkündür.27 Bu metot sayesinde anahtar kavramların
dikkat çekildiği bir anlam haritası çıkarılıp ilişkili kavramlar, ok ve çizgiler
aracılığıyla birbirlerine bağlanabilir.28 Mesela üretim, arz, satış ve tüketim süreçlerinden
bahsedilen bir konu içerisinde:
إنتاج ← عَرْض← بَيْع← استهلاك şeklinde bir haritalama söz konusu kelimelerin
çok rahat bir şekilde zihinde canlanmasını sağlayacaktır.
Kelime ve kavramların kolay bir şekilde ilişkilendirilmesini sağlamak üzere
öğrenciler bu ve benzeri yollarla öbekleştirme ve anlama yönelik haritalar çıkarma
işlemi yapabilirler. Bu strateji, hem belleği hem de yeni ifadelerin anlaşılmasını
geliştirmede, sözcüklerin anlamlandırmalarına ve hatırlamalarına yardımcı
olmada faydalı olabilir.29
Anlam haritalamanın, sözcük dağarcığı gelişiminde etkin olmasının yanında,
geleneksel okuma öncesi ve okuma sonrası etkinliklerde de iyi bir alternatif
olduğu ispatlanmıştır. Bu bağlamda, anlam haritalaması, okunacak parçadaki
anahtar sözcükleri tanıtmakla kalmayıp öğretmenin, öğrencinin konu ile ilgili ön
hazırlıklarının ne düzeyde gerçekleştiğini veya belli bir konu etrafında şema
yapma kabiliyetini değerlendirmesini sağlar.
dd. Okuma eyleminde anlamı yakalamaya yardım eden stratejilerden biri de
altını çizme işlemidir. Altını çizme, birkaç nedenden dolayı çok yararlıdır. Öncelikle,
altını çizme okuyucuyu daha dikkatli olmaya zorlaması ve okumada önemli
bir unsur olan yoğunlaşmaya yardım etmesi bakımından önemlidir. Diğer
taraftan, altını çizme işlemi, öğrenci açısından, anlamına ulaşılması gereken
önemli kelimelerin hangileri olduğuna karar vermede önemli bir ipucu niteliğindedir.
Bir anlamda öğrencinin metin karşısındaki önceliklerini tespitte önemli bir
parametredir. Dolayısıyla metni daha iyi anlamasını sağlayacak ve okuduğunu
dikkatle değerlendirme etkinliğini gerçekleştirme imkânı verecektir. Diğer
taraftan altını çizme işlemi yüksek düzeyde yoğunlaşma, düşünme ve değerlendirme
imkanı verdiğinden hatırlamaya yardımcı olur. Altını çizme, iyi uygulandığında,
okuyucunun mütalaa esnasında sadece en önemli bilgileri karşısında
bulmasına yardımcı olur ve böylece metni tümüyle tekrar yeniden okumasına
ihtiyaç bırakmaz.32 Okuma sırasında bilinmeyen kelimelerin altının çizilmesinin
bir diğer faydası da okuma bittikten ve konu tamamen işlendikten sonra mütalaa
esnasında okuyucuya zaman kazandırmasıdır, aksi takdirde okuyucu metne
tekrar göz gezdirmek ya da okumak zorunda kalır ki bu da ona zaman kaybettirir
ve de metne yoğunlaşmasını azaltır.
ee. Öğrencilerin, metin okumaları esnasında ta ilk kurlardan itibaren alışkanlık
haline getirmeleri gereken bir husus da Arapça-Arapça sözlük kullanmadır.
Bu konuda öğretmene düşen, eğitim öğretimin başında öğrenciye bir Arapça-
Arapça sözlük tavsiye etmek ve onu edinmesini temin etmektir. Çok zaman ve
büyük emek harcanacak olan bir maratonda Arapça-Arapça sözlüğün gereği ve
önemi anlatılmalıdır. Öğrencilere öğrenilen dilin, orijinal sözlük kullanılmadan
öğrenilmesinin mümkün olmadığı anlatılmalıdır. Bunu sağlamak üzere ilk kurlarda
egzersiz olması açısından anlamı bilinen kelimelerden hareketle sözlük alıştırması
yapmakta fayda vardır. Mesela daha ilk derslerde duyduğu ve kavradığı كتب
ve قرأ gibi fiillerin anlamlarına bakılmak suretiyle bir alışma evresi uygulanabilir.
Dil öğretiminde eğer öğrencimize balık yedirmekten ziyade balık tutmasını öğretmek
istiyorsak sözlük alışkanlığını mutlaka kazandırmamız gerekmektedir. Her
ne kadar modern dil öğretiminde kelimenin bağlamdan hareketle tahmini esas
alınmakta ve her kelimeye sözlükten bakılması tavsiye edilmemektedir. Zira
hiçbir dilin kelimelerini bütünüyle kavramanın mümkün ve de gerekli olmadığı
ifade edilmektedir. Ancak bağlamdan (siyak sibak) hareketle anlamına ulaşılamayan
kelimeler için sözlüğe bakmak gerekmektedir.

 Bilindiği üzere Arapça çoğunlukla sülâsi (üçlü) ve az miktarda da rubâi (dörtlü) kök türetme
sistemine dayandığı ve genellikle sözlüklerde sıralama kelimenin söz konusu köke indirgenmiş
esasına gerçekleştiği için, kökleri, köklere ilave edilen ekleri ve buna dair şablonları işleyen
‘binâ’yı çok iyi bir şekilde kavratmak gerekmektedir.
Arapça Öğretiminde İdeal Bir Okuma-Anlama Becerisi Üzerine 179
Şurası da bir gerçektir ki Arapça öğretiminde öğrencilerimize sözlüğü kullanmanın
önemli olduğunu anlatma konusunda genel olarak sıkıntılarımız bulunmaktadır.
İlk aşamalarda zor ve sıkıcı gibi görünen bu faaliyetin yabancı dilin
inceliklerine nüfuz etme ve kavramada çok yetiştirici olduğu muhakkaktır. Bir
kelimenin anlamını yakalamaya çalışırken birkaç kelime daha öğrenme şansı
veriyor ki Türkçe’deki ‘bir taşla iki kuş vurma’ deyimi bunu çok güzel ifade
etmektedir. Arapça Türkçe sözlüklerin kullanıldığı durumlarda söz konusu fayda
sağlanmış olmamaktadır.
Yeni öğrenmeye başlayanlar, tek dilli sözlükteki çeşitli tanımlar karşısında
zorlanabilirler. Belleklerindeki az kelimeye mukabil çok sayıda bilinmeyen kelimenin
olması böyle bir sonucu doğurabilir. Fakat zamanla belleklerindeki kelime
sayısının artmasıyla tek dilli bir sözlüğü çok rahat kullanabileceklerdir. Bunu
kazanmanın tek yolu bıkmadan mümarese etmektir. Yukarıda işaret edildiği
üzere hiçbir beceri mümarese olmadan elde edilemez.
g. Anlamı tahmin etmede etkin olan başka bir strateji de metindeki ‘araçlar’dan
yararlanmaktır. Bunlar, metni özetleyen giriş bölümleri, metnin sonunda
ve metin içerisinde yer alan sözcüklerin anlamlarını pekiştirmeyi amaçlayan
alıştırmalar, metindeki resim ve çizimler, noktalamaişaretleri ve anlamı etkileyen
bağlaçlardır. Yabancı dilde okutulması hedeflenen metinlerin yukarıda
sayılan araçları başarılı bir şekilde uygulaması büyük önem arz etmektedir. Metin
başlarında bulunan özet giriş cümleleri özenle hazırlanmış, metin içerisinde yer
alan kelime ve kullanımları başarılı bir şekilde pekiştirmiş, resim ve çizimleri,
anlamın zihinde canlanmasına katkıda bulunmuş, noktalama işaretleri ve bağlaçları
özenle yerleştirilmiş metinlerin okuma becerisine katkısı tahmin edildiğinden
çok daha fazladır.
Aynı şekilde cümlelerin gramatik işlevlerinin bilinmesi, olumlu ya da olumsuz
anlamlar içerip içermediğinin anlaşılması, öne sürülen ana fikir üzerinde odaklanılması…
gibi faaliyetler de etkin bir okuma anlama sürecine katkı verir.
Bunların yanı sıra okuyucunun metne rahat bir şekilde nüfuz etmesini sağlayacak
kültürel altyapı da ( الخلفية الفكرية /background knowledge) göz ardı edilmemesi
gereken hususlardandır.

V. Okuma Türleri
Okuma sesli ve sessiz olmak üzereye ikiye ayrılır. Okuma türlerinin başında
sesli okuma gelir. Sessiz okuma ileri düzeyde okumayı temsil ettiği için yabancı
Arapça’dan Türkçe’ye tercüme denemelerinin yapıldığı çalışmalarda kelimenin Türkçe karşılığının
tam yansıtılmaya çalışıldığı durumlarda Arapça-Türkçe sözlük kullanılabilir. Ama öğrenme
sürecinde çokça başvurulmaması gerekir.

dil öğretiminde sesli okumaya sessiz okumadan daha çok başvurulur. Özellikle ilk
kurlarda sesli okumaya sessiz okumadan daha çok zaman ayrılması dil öğretiminde
daha çok önerilen bir durumdur. Bu seviyelerde okuma ile birlikte anlamanın
eşzamanlı götürülmesi esas hedef olmalıdır. Bu hedefin daha kısa mesafede
gerçekleşmesi için de okutulan materyalin tedrici/aşamalı olarak yükseltilmesi ve
araç dile mümkün olduğunca başvurulmaması gerekir. Çünkü bu sayede öğrenci
kendi seviyesindeki cümle ve yapıları, öğrenmekte olduğu hedef dilin mantığıyla
düşünme imkanı bulacak ve metni tercümeye endeksli olarak değil, hedef dildeki
örgüsüyle düşünmeye ve anlamlandırmaya çalışacaktır. Bu anlayış yabancı dil
öğrencisine ne kadar erken zamanda verilirse, dil ediniminde takip edilen yol o
derecede kısalacak ve okuma eylemi çok erken bir dönemde zevkli bir eylem
haline gelecektir. Öğrenci okuma eylemini zevkli bir eyleme dönüştürdüğü an ise
dilin şifresi büyük oranda çözülmüş olacak ve önündeki engelleri birer birer
aşacaktır. Onun için bu aşamadan başlayarak öğrencileri okuma ile birlikte
anlama etkinliğine yöneltmek gerekir.
Anlama yeteneğinin kazandırılmasında ve geliştirilmesinde öğretmenin başarılı
sesli okuma örnekleri büyük önem taşır. Bir anlamda öğretmen okunacak
metinlerin örnek seslendirilmelerini yapan kimsedir. Sesli okuma sürecinde,
öğretmen, rolünü çok iyi oynayan bir aktör gibi olmalıdır. Öğrencilerin okunanı
gözleriyle izlemesinin önemli olmasının yanı sıra, okumanın anlamaya dönüşmesini
kısa zamanda sağlamak için, birkaç defa okuma tekrarı yapılan metnin en az
birisinde metni sadece kulak yoluyla izlemeleri faydalı olacaktır. Zira metni kitap
üzerinden izleme çabası, hele hele hareke koyma38 telâşı öğrenciyi anlama eyleminden
uzaklaştıracaktır.

 Hareke koyma veya harekeleme dediğimiz şey, kelimeleri seslendirme anlamına gelmektedir.
Zira Arapçada harfler sessizdir. Sesler kelimelerin üstüne ve altına olmak üzere sonradan eklenir;
bunlar da وَعَدََ kelimesinde olduğu gibi “e, a”, عمِل örneğinde olduğu gibi “i” ve حسُن kelimesinde
görüldüğü şekilde “u” şeklindedir. Her ne kadar kelimenin son sesinin nasıl verileceği
“nahiv/gramer”, diğer harflerinin seslendirilmesinin de “sarf/morfoloji” bilgisiyle sağlansa da bunun
bir meleke haline gelmesi epey bir mümâreseyi gerektirmektedir. Dolayısıyla Arapçada harekelenmeyen
metnin okunma problemi söz konusudur. Onun için yabancılara Arapça öğretimi
ekseninde hazırlanan yeni serilerde söz konusu problemi aşmak üzere kelimelerin tamamına yakınının
harekelendiği görülmektedir. Zira onlar Arapçanın da diğer diller gibi sesli harfleri ile
birlikte yazılması ve bu yolla okuma sorununun çözülmesi gerektiğini düşünmektedirler. Doğrusu
bu düşünce sahiplerinin kısmen haklılık payları vardır, ancak geçmişte olduğu gibi bugün de
Arapça yazan hiçbir kimse seslendirme anlamına gelen harekeleme işini yapmamaktadır; ne kitaplarda
ne de gazetelerde böyle bir uygulama söz konusu değildir. Zira harekeleme işi ek bir
iştir, yani kelimeyi ikinci defa yazmak gibi bir şeydir. İster elle ister bilgisayarla uygulanmaya çalışıldığında
kelimenin yazılımı için harcanan vakit kadar vakit almaktadır. Türkçe yazarken
noktaları koymak için tek tek uğraşmamız gibi bir şeye benzemektedir; “ü” harfinin üzerine tek
tek nokta koymak yerine bir çizgi çekip devam ettiğimiz gibi. Kısacası getirdiği külfetten dolayı
fiilen hareke koyulmamaktadır. Onun için öğrencilerin kendilerini bazı öğretim setlerinde uygulandığı
gibi harekeli metne şartlamamaları, sarf ve nahiv derslerinde gördükleri bilgileri metne
uygulama noktasında mümârese kesbetmeye gayret etmeleri gerekir.

Öğretmenin çeşitli okuma ve diksiyon kusurları olması durumunda ya da rahatsız
olması halinde okuma parçalarının ses dosyalarından dinletilmesi de
mümkündür. Öğretmenin ilgili metni sesli okumasının bir diğer faydası da,
metnin öğrenciler tarafından dikkatle dinlenmesini sağlamak ve metne ilgi
uyandırmaktır.