Medresede Okutulan Dersler Nelerdir ?
– Ebu Abdullah Muhammed Buharî (810-870): el-Câmiu’s-Sahî h
– Ebu’l-Hüseyn Müslim Kuseyrî (817-874) : Sahih-i Müslim
-Ibni Mâce Kazvinî (834-889) : es-Sünen-i Ibni Mâce
-Ebu Dâvut Sicistânî (817-889) : es-Sünen-i Ebu Dâvud
-Ebu Isa Muhammed Tirmizî : el-Câmiu’s-Sahih
-Ebu Abdurrahman Ahmet Nesâî : el-Mectebâ(Sünen-i Sugrâ)Hadis alaninda okutulan kitaplar “Buharî”,“Ibni Melek” ve “Mesabih” adli kitaplar idi.Bunlarin yaninda Imam Malik’in “Muvatta”si, Imam-i Suyûtî’nin“Câmiu’s-Sagir” ve “Câmiu’l-Kebîr” adli kitaplari,Nevevî’nin“Riyâzü’s-Salihîn” gibi kitaplari da bazi kimseler tarafindan çesitli zamanlarda okutulmustur.
43-MESABIH
Imam Hüseyin b.Mesut Begavî’nin( -1126)“Mesabihu’s-Sünne” veya“Miskat”da denen “Miskati’l-Mesâbih”adli eseridir.Hadis alanindaki temel ögretim kitabi idi.Buhârî ve Müslim’den alinmis 4719 hadisi anlatiyordu.Bunun Yakup Avfî( -1736)
tarafindan“Mefâtih”adiyla serhi,Yakup b.Seyyid Ali( -1524) tarafindan da hâsiyesi yapilmistir.
44-MESARIK
Imam Radiyüddin Hasan b.Muhammed Sâgânî’nin(1181-1253)
“Mesâriku’l-Envâru’n-Nebeviyye min Sihâh-u’l-Ahbâri’
l-Mustafaviyye” adli kitabidir.Medreselerde orta seviyede okutulan hadis kitabi idi. Buhârî ve Müslim basta olmak üzere kütüb-ü sitteden seçilen 2246 hadisi ihtiva ediyordu. Bu eserin Türk-Islâm dünyasinda birçok serhleri vardi; ama en meshur serh “Ibni Melek” diye meshur olmus Tireli Izzettin Abdüllatif er-Rûmî’nin( -1398)“Mübâriku’l-Ezhâr fî Þerhi Mesâriku’l-Envâr” adli eseri idi ve medreselerde “Ibni Melek” diye okutuluyordu.
Medreselerde Kadi Iyâz(d)b.Mûsâ Yahsûbî’nin(1083-1150) “Kitabu’s-Sifa”si da yaygin olarak okutuluyordu.“Kadi Iyâd” veya“Sifâ-i Þerîf” adlariyla meshur olan bu eser dört bölümden olusu-yordu: Peygamberimizin övülmesi,mucizeleri; Peygamberin sünne-tine uymanin faziletleri; Peygamberimiz hakkinda câiz olan ve olmayan seyler; Peygamberimize dil uzatan kimseler hakkinda uygulanacak cezalar.Gene Kadi Iyâd’in“Mesâriku’l-Envâr alâ Sihâhi’l-Asâr” adli eseri ile Tebrizî’nin “Miskâtu’l-Mesabih” adli eserleri de medreselerde okutuluyordu.
45-BUHARI
Medreselerde üst düzeyde okutulan hadis kitabi,tartismasiz “Sahih-i Buhârî” idi.Hadis arastirmalarinda bir efsane olan ve yüzbinlerce hadisi ezberleyen Ebu Abdullah Muhammet Buhârî’nin(810-870)“el-Câmiu’s-Sahih” adli eseri yüzlerce yildan beri en çok okutulan ve üzerinde en çok çalisilan kitaplardan ve Kur’ân’dan sonra Islâm dininin en önemli dayanaklarindan biri olmustur. Medreselerimizde okutulan Buhârî Serhlerinin en meshuru da Sahabettin el-Kastalânî’nin (1448-1517)“Irsâdu’s-Sârî li Þerh Sahihil-Buhârî” adli çalismasi idi.
Medreselerde hadisle ilgili diger önemli bir ders olan “Usul-ü Hadis”dersinde hadis ögretiminin önemi ve sartlari, hadis rivayet edenlerin özgeçmis arastirmalari,muhaddisin özellikleri,hadis analizi,uydurma hadisler ve hadislerdeki teknik hatalari tanima,hadis çesitleri(11 çesit) gibi konular üzerinde durulmaktadir.Bu alanda Ibni Salah Þehrîzûrî’nin (-1245)“Ulûm-u Hadis”adli kitabi(“Ibni Salah Elfiyesi” diye bilinirdi),Ibni Hâcer Askalânî’nin“Nuhbe” diye taninan“Nuhbetü’l-Fiker” adli eseri,“Ibni Ferah Manzumesi” ve serhleri,Ibniu’l-Esîr’in (-1209)“Câmiu’l-Usûl”adli eseri ve Buharî’nin hocalarindan sayilan Abdullah “Ibni Mübarek”in(-797)eseri de okutulan ana kaynaklardandi .
Hadis alaninda medreselerde okutulan bir baska eser Þâfiî âlimi Imam Muhyiddin Nevevî’nin(1233-1277)“Kitâbu’l-Erbeîn” adli “Kirk Hadis”kitabidir.Gene medreselerde hadisin yan alanlarindan“sîret”üzerinde Seyh Halebî’nin “Sîret’n-Nebeviyye”si ve“Semâîl” alaninda da Imam Muhammet Tirmizî’nin“Semâil-i Serif”adli eserleri okutuluyordu.Sâfiî âlimi Seyh Ali b.Ibrahim Halebî’nin(1567-1634) “Insânü’l-Uyûn fî
Sîreti’l-Emîni’l-Me’mûn”adli eseri “Siyer-i Halebî” veya sadece“Halebî” adiyla meshur olmustu.
Üç ciltlik bu eser birçok kez serhedildi ve defalarca Türkçeye çevrildi.Ebubekir Beyhekî’nin“Delâiü’n-Nübüvve” adli eseri de bu alanda okutulan eserlerdendi.Islâm egitiminde üzerinde en çok çalisilan ve ezberlenen eserlerden biri olan Imam Busayrî’nin(-1295)“Kaside-i Bürde”(Hirka Kasidesi)adli eserini de,genelde Peygamberimize övgülerle dolu oldugu için burada zikretmelidir.
46-FIKIH VE USUL-Ü FIKIH
Fikih: Genel olarak Islâm hukukuna“fikih”denilmektedir.Hem dinî ibadetler hem de sosyal hayatin aile, miras,ticaret v.s.gibi alanlarinda(muamelât)verilecek hükümleri dinin ana kaynaklari olan Kur’ân ve hadisin yanisira kiyas ve icma yoluyla incelemeye çalisir.Bu kaynaklarda hukukî konulari inceleyen bilim “furu”diye de adlandiriliyordu.Bu
kaynaklardan hüküm çikarma tekniklerini de “usul-ü fikih” denilen bilim
inceler.Medreselerin büyük çogunlugunda fikih dersi vardi.Fikih en serefli ve en üstün bilim olarak görülüyordu; çünkü helâl ve haramin hükümlerinin verildigi bilimdi.
Fikih bilginleri yedi tabaka veya derece olarak siralaniyordu:
1. Mutlak Müctehit(Dört sünnî mezhep imami),
2. Mezhepte Müçtehit(Ebû Yusuf, Imam Muhammed Sey-bânî)
3. Meselelerde Müçtehit(Hassaf,Tahâvî,Kerhî,Halvânî, Sarahsî,Pezdevî,Kadî Hân)
4. Eshâb-i Tahrîc(Ebû Bekr Ahmet Râzî)
5. Eshâb-i Tercîh(Kudûrî,Burhanettin Merginânî)
6. Eshâb-i Temyîz (“Kenz”,“Muhtâr”,“Ihtiyâr” ve “Vikâye” kitaplarinin yazarlari)
7. Mukallid(“Tahtavî”,“Dürrü’l-Muhtâr”,“Ibni Âbidin” ki-taplarinin yazarlari)Fikih alaninda Osmanli medreselerinde okutulan ana kitaplar sunlardi:
47-HIDAYE
Burhanettin Merginânî’nin (1117-1197)Hanefi fikhi üzerine yazdigi “Bidâyetü’l-Mübtedî” adli eserine kendi yazdigi hâsiyeye “Hidâye” adini vermisti.Fikih âlimlerinin altinci tabaka-sindan bu büyük insan es-Þeybânî’nin “el-Câmiu’s-Sagî r” ve Kudûrî’-nin“Muhtasar”adli eserlerini bir araya getirerek “Bidâyetü’l-Mübtedî”yi meydana getirmisti.Hidaye kitabinin 13 yilda ve hep oruç tutularak yazildigi söylenir. Içinde kullanilan hadislerin saglamligi ile dikkati çeken kitap ve serhleri yüzyillarca Osmanli medreselerinde ileri düzeyde temel ders kitabi olarak okutuldu ve Ingilizceye, Rusçaya çevrildi.Bayburtlu(el-Babertî)Muhammed Ekmeleddin’in ( -1348)Hidaye serhi olan“el-Inâye”si de medreselerde “Ekmel” adiyla okutuluyordu(Bayburtlu Ekmeleddin,Tûsî’nin “Tecrîdü’l-Itikâd”ini da serhetmisti).
49-SADRÜSSERIA
Islâmî bilim çevrelerinde“Sadrüsserîa”unva-niyla bilinen iki âlim
vardir.Birinci“Sadrüsserîa”(Sadrüsserîatü’l-evvel) Ubeydullah b.Ibrahim el-Mahbubî’dir.Bunun oglu,“Vikâye” kitabinin yazari,“Burhânüsserîa” adiyla da meshur olan Mahmut b.Ahmet b.Sadrüsserîatü’l-evvel Ubeydullah b.Ibrahim el-Mahbubî el-Hanefi’dir( -1274).Bu âlim,kizinin oglu olan ikinci Sadrüsserîa Ubeydullah b.Mesut için,“Hidaye” kitabindan önemli gördügü yerleri alarak “Vikâye”(“Vikâye er-Rivâye fî Mesâili’l-Hidâye”)adli kitabi hazirlamis; “Sadrüsserîatü’s-sânî” denilen torun da bu kitabi
“Muhtasar-i Vikâye”veya“Nikâye” adiyla serhetti.Bu serh,“Sadrüsserîa Serhi” adiyla meshur oldu ve yüzyillarca medreselerde“Sadrüsserîa”adiyla orta seviyede bir fikih kitabi olarak okutuldu.Bunun meshur hâsiyeleri arasinda Ahi Celebi,Hasan Celebi, Bayram-zâde Zekeriya Efendi ve Imam Birgivî hâsiyeleri bulunmaktadir.Ama özellikle Molla Sinaneddin Yusuf’un yazdigi hâsiye talebeler arasinda çok tutulmakta idi.
50-DÜRRÜ’L MUHTAR
Hanefi fikih kitabi olan »Tenvîru’-Ebsar kitabinin serhi. Alâüddin-i Haskefî( -1676) tarafindan“ed-Dürrü’l-Muhtâr fî Þerhi Tenvîrü’l-Ebsâr” adiyla serhedilmis.Bu serhe Ibni Abidin tarafindan “Reddü’l-Muhtâr ale’d-Dürrü’l-Muhtâr” adiyla bir hâsiye yazilmisti,ki bu hâsiye “Ibni Abidin” adiyla medreselerde uzun süre okutulmustu.Seyyid Ahmet Tahtavî tarafindan “Hâsiye ale’d-Dürrü’l-Muhtar Þerhu Tenvîru’-Ebsar” adiyla 4 cilt olarak genisletilmis.Bu hâsiye Ayntabli Abdürrahim Efendi tarafindan Türkçeye çevrilmis. Dürrü’l-Muhtar’in bir hâsiyesi de Ibrahim Halebî tarafindan “Tuhfetu’l-Ahyâ r ale’d-Dürrü’l-Muhtar”adiyla yapilmis. Molla Miskin Þerhi de vardir.
51-TENVIRÜ’L EBSAR
Seyhülislâm Muhammed b.Abdullah Timurtâsî( -1595) tarafindan Hanefi fikhi üzerine yazilmisti.“Dürrü’l-Muhtar”,“Reddü’l-Muhtâr”ve Ibni Âbidin”in ana metnini olusturuyordu. En meshur serhi » Dürr-ü Muhtar idi.
52-IBNI ABIDIN
Asil adi”Reddü’l-Muhtar” dir.Hanefi fikih kitabidir.“Ibni Abidin” adiyla söhret bulmus Seyyid Muhammed Emin b.Ömer (1784-1836) tarafindan “Dürrü’l-Muhtâr” kitabina yapilan bes ciltlik bir serh idi.Hanefi fikhi alaninda o zamana kadar yazilmis fikih kitaplarinin degerlendirdigi bir eser idi. Eser bugün bile Hanefi fikhinin temel kitabidir.
53-DÜRER
Osmanli âlimlerinden Molla Hüsrev’in( -1480)Hanefi fikhina dair yazdigi “Dûreru’l-Hukkâm fî Serh-i Ðureri’l-Ahkâm” adli eseri.Kendisinin “Gurer” adli kitabina gene kendisinin yaptigi serhtir.Bu hem Osmanli hukukunun ana kaynaklarindan biri olmus hem de uzun yüzyillar,serhleriyle beraber Osmanli medrese-lerinde ders kitabi olarak okutulmustur.
54-MÜLTEKA VEYA HALEBI SAGIR
Arap memleketlerinde yetisen ama Istanbul’da ders veren Ibrahim b.Muhammet Halebî(1459-1549)tarafindan “Mültekâ’l-Ebhûr”(Denizlerin Kavsagi)adiyla Hanefi fikhi üzerine yazilan kitaptir.Osmanli medreselerinde bu kitap ve özellikle Muhammet Mevkufâtî(-1654)tarafindan yapilan serhi (“Mevkûfât” diye biliniyordu)uzun süre temel fikih kitabi olarak okutuldu.Kitabin ana konulari tahâret,gusl ve
teyemmüm,ezan,namaz,zekat,oruç,hacc,nikâh,bosama,zina,yemin,alis-veris,riba,hirsizlik,yeme-içme,diyet,kisas, feraiz v.s.idi.
55-KUDÜRI