Medresede Okutulan Dersler Nelerdir ?
Imam Ebu’l-Hüseyn Ahmet b.Muhammet el-Kudûrî el-Bagdadî’nin (-1036) Hanefi fikhina dair yazdigi “Muhta-saru’l- Kudûrî” adiyla taninan kitabi.Bunun birçok serhleri yapilmis ve eser Osmanli medreselerinde -özellikle 14.yüzyilda- “Kudûrî” adiyla okutulmustur.Medreselerde“Muhtasar” adiyla Kudûrî’nin eserinin yani sira Ibni Hâcib’in“Muhtasar”i ve buna Halil b.Ishak Cündî(-1374) tarafindan yapilan serh olan “Muhtasar-i Halil” adli fikih kitaplari da okutulmaktaydi .
56-UMDE
Sâfiî fakihi Ibni Dakîkü’l-Iyd(1228-1302)tarafin-dan yazilan “Ihkâmü’l-Ahkâm”adli eserin gene kendisi tarafindan yapilan “Umdetü’l-Ahkâm”adli serhinin adi idi.Islâm dünyasinda meshur “Hâvî”kitabinin muhtasari olan“Umde” adli bir kitap da vardir.
57-MINHAC
Özellikle 14-15. yüzyilin bütün âlimlerce ezber-lenen ve üzerinde serh ve hâsiye yazilan bir eserdir.Büyük Sâfiî âlimi Râfiî (-1226) tarafindan yazilan “Muharrer” adli eserin Sâfiî fikih bilgini Nevevî tarafindan kisaltilmisi (muhtasari) olan,Sâfiî fikhinin en büyük kitabi idi.Bu kitaba Celâleddin Mahallî(1389-1459)tarafindan yapilan serh de“Mahallî”adiyla medreselerde okutulu-yordu.Imam Beydâvî’nin de çokça okunan bir“Minhâc”i vardi.
58-TENBIH
Ebû Ishak Sirâzî’nin(1003-1083)Sâfiî fikhi üzerine hazirladigi,Seyh Mervezî’nin taliki ile beraber sâfiîler arasinda en çok okunan ders kitaplarindan biri olmustur. Fikih Usulü derslerinde de kullaniyordu.
59-ESBAH VE’N NEZAIR
Ibni Nüceym Misrî’nin(1519-1562)Hanefi fikhi kitabi.Osmanli medreselerinde okutulan yedi bölümlük bu kitap, daha sonra Osmanli ser’î hukukunun temel kitabi olan Mecelle’nin de esasi olmustur.Zeylâî’nin( -1342)“Kenzü’d-Dekâîk Þerhi”, “Merakü\’l-Felâh” ,Ibni Kudâme Muvaffaküddin Makdisî’nin (-1233)Hanbelî fikhi üzerine yazdigi “Muknî” adli eseri, Nesefî’nin “Kâfî” ve “Vâfî” kitaplari,Safiî fikhi üzerine “Nihayetü’l-muhtâc” kitaplari da fikih alaninda okutulmus olan kitaplardandi .
60-USUL-Ü FIKIH
Islâm Hukuk Felsefesi,Islâm Hukuk Meto-dolojisi diyebilecegimiz bu bilim dali,Islâmî bilgi kaynaklarindan ser’î hükümlerin nasil çikartilacaginin genel kurallarini incele-mektedir.Fikih usulü alaninin üç temel diregi Ebû Zeyd ed-Debûsî( -1038)(“Takvîmu’ l-Edille” adli eseriyle), “Fahru’l-Islâm” el-Pezdevî( -1089)(bunun metni Abdülaziz Buharî tarafindan “Kesfü’l-Esrâr” adiyla serhedilmis ve o meshur olmustur.Medreselerde “Usûl-ü Pezdevî” adiyla okutulmustur) ve Semsü’l-Eimme es-Serahsî (-1090) idiler.
61-TAVZIH ve TENKIH
Sadrüsseria’nin usul-ü fikih kitaplaridir ki,Tavzih, Tenkih’in serhidir.Tavzih,medreselerdeki temel fikih usulü kitabi idi.
62-MENAR ve IBNI MELEK
Ebu’l-Berekât Hafizüddin en-Nesefî’nin( -1310)Hanefi fikih usulü üzerine yazdigi “Menârü’l-Envâr” adli kitabi.Ibni Melek’in( -1480) bu esere yaptigi serh(“Serhu Menâri’l-Envâr”)Osmanli medreselerinde yüzlerce yil ders kitabi olarak okutulmus ve“Ibni Melek”adiyla taninmistir. Birçok sârihi arasinda Abdülhalim Efendi(-1678) de “Sârihu’l-Menâr” unvaniyla taniniyordu.
63-MIR’AT
Molla Hüsrev’in( -1480) Hanefî ve Safiî fikih usullerini birlestirerek hazirladigi ve Osmanli medreselerinde uzun yillar ders kitabi olarak kabul edilen,üzerinde serh ve hâsiyeler yapilan eseridir.“Mir’ât Hâsiyesi”taninmis bir ders kitabi idi ve hâsiyeler arasinda özellikle Izmirli Muhammed Ibni Veli Efendi’ninki (-1751) matbu oldugu için yaygindi.
64-ELVIH
Ileri düzeyde Usul-ü Fikih kitabi.Imam Teftazânî’nin
(-1389),Sadrüsserîa’nin“Tenkîhu’l-Usûl” adli kitabina gene kendisi tarafindan yapilan “Tavhîd” adli serhe yaptigi serhtir.Eserdesik sik Sadrüsserîa’nin eseri tenkid de edilmektedir. (Bazi
kaynaklar,bu eserin Serafeddin Ahmet(-1369)tarafindan yazilan“Tenkîh el-Ahdâs fî Ref’ el-Teyemmüm el-Ahdâs” adli kitaba Teftâzânî’nin yaptigi “el-Telvîh fî Kesf Hakâik el-Tenkîh” adli serh oldugunu belirtiyorlar.)Bu serh sonradan o kadar tutuldu ki,herkes bu serh üzerine serh ve hâsiyeler yazmaya basladilar.
65-CEM’UL CEVAMI
Takiyüddin Subkî’nin(-1355)Sâfiî fikih usulüne dair,14-15. yüzyillarda çok okutulan ve ezberlenen bir kitabi. Cok ezberlenen bir kitap oldugu için Ibni Recep et-Tûhî (-1488) tarafindan siirlestirilmis.Ayrica Celâleddin Ömer el-Habbâzî’nin(-1272)“el-Mugni” adli eseri,“Halebî”, “Hüsamî”gibi eserler de usul-ü fikih alaninda okutulmaktaydi .
66-FERAIZ
Genelde miras meselesini isleyen bu bilimin içine giren konulardan bazilari sunlardi: ölenin borçlarinin ödenmesi, vasiyyet, terekenin kimlere düsüp kimlere düsmedigi, kimlere ne kadar miras düsecegi v.s.Genelde fikihin ana konularindan biri olan Ferâiz,zaman içinde ayri bir bilim dali haline gelmistir.Bu alanda medreselerde Hanefî fikih âlimi Sirâceddin Muhammed b.Mahmut el-Secâvendî(-1200) tarafindan yazilan“Ferâizü’s-Secâvendî” (veya “Ferâiz-i Sirâciye”, “es-Sirâciye fî’l-Ferâiz”)adli eser ve serhleri meshur idi. “Serh-i Feraiz” diye bilinen Seyyid Þerif Cürcanî’nin serhi “Þerhu’s-Sirâciyye”adini tasiyordu ve yaygin olarak okutuluyordu.“Rubhiye” adli feraiz manzumesi de meshur idi ve birçok serhleri yapilmisti.Bu alanda okutuldugu belirlenen bir diger kitap da “Nefhâtü’l-Kudsiye” idi.
67-ISLAMI BILIMLERE YARDIMCI BILIMKER
Þurasi muhakkak ki,medrese programlarinda her zaman astronomi,matematik,fizik,tip gibi dersler yer almiyordu. Ama özellikle ilk zamanlarda müderrislerden bu alanlarda bilgi sahibi olan ve dolayisiyla bu alanda yazilmis kitaplari okutanlar da vardi.
1. Hey’et(Astronomi)Astronomi bilimleri içinde yildiz hareketlerinin izlendigi zîcler ve vakit hesaplamasi (mikat) ana konulari olusturuyordu.Burada ders kitabi olarak Ulug Bey, Mirim Celebi, Usturlab ve Rubaiye gibi kitaplar okutuluyordu.
2. Cagminî Câmii’l-Mahmûd b.Muhammed el-Harezmî el-Cagminî’nin( -1221)“el-Mülehhas fî’l-Hey’e”adli eseri. Ulvî ve süflî varliklardan bahseder. Kadizâde-i Rûmî’nin buna yaptigi serh “Serh-i Cagminî” adiyla okutulmaktaydi .Bu kitaba yapilan birçok serh arasinda “Molla Kara Sinan” denen Sinaneddin Yusuf’un serhi, Fethullah Þirvânî (-1453) ile Yenisehirli Cârullah Veliyüddin Efendi’nin (-1738) hâsiyeleri de meshurdu.
3. Mirim Celebi Taninmis Osmanli bilginlerinden Ali Kusçu’nun yegeni ve Kadizâde-i Rûmî’nin torunu olan ve “Mirim Celebi” diye taninan Mahmut b.Muhammed’in( -1525) Ulug Bey ve Ali Kusçu bilgileri üzerine kurdugu eseri.
68- HIKMET (FIZIK)
Hikmet alaninda “Kadimir”,“Seyyid Mirzacan”,“Hikmetu’l-ayn” ve “Serh-i Cagminî” kitaplari okutuluyordu.
69-KADIMIR
el-Ebherî’nin “Hidâyetü’l-Hikme” adli eserinin Kadi Mîr Hüseyin b.Mu’inüddin el-Meybûdî el-Hüseynî(-1265) tara-findan yapilan serhi.Bu“Hidaye”üzerine Hocazâde Muslihiddin’in serhi de meshur idi.Mantik,tabiiyat ve ilâhiyat konularini isliyordu. itap farkli konulardan bahsettigi için bazen akaid kitaplari arasinda da sayilabiliyordu.
70-HESAB VE HENDESE
Hesap alanidaki kitaplar“Lemâî”,“Behaddin”(“Risale-i Bahâiye”),“Ramazan b.Celî”,“Abdürrahim” ve “Necmeddin” adlariyla taninan kitaplardi.
71-BEHADDIN
Bagdadli Imadeddin b.Abdullah’in “el-Fevâ-idü’l-Behaiyye” adli eseri.1486’da bunu Kemaleddin Hasan el-Farsî serhetmis ve “Esâsü’l-Kavâid fî Serh-i Usûli’l-Fevâid” adini vermistir.Bu arada Kadizâde-i Rûmî’nin Fâtih Sultan Mehmet’e takdim ettigi “Muhammediye”,hendeseden allâme Semsettin Semerkandî’nin( -1209)“Eskâlü’t-Te’sis”adli eseri ve Kadizâde’nin buna yaptigi serh de okutuluyordu.
72-TIB
el-Mu’cez fi’t-Tib: Ibni Nefis’in( -1288)kisaca“Mucez” diye bilinen bu kitabi,tip alaninda en çok okutulan ve üzerinde çalisma yapilan eserlerden biri idi.Bu eser Osmanli âlimlerinden Ahi Celebi( -1524)veya babasi tarafindan Türkçeye tercüme edilmisti.
73-ISLAMI SANATLAR
74-HAT SANATI
Arap harflerinin yazim tekniklerinin ögretildigi dersler idi. “Aklâm-i Sitte” denilen alti meshur yazi kalibi en çok kullanilani idi: sülüs,nesih,muhakkak,reyhanî,tevkî,rik’a. Medreselerde hat dersi için ayri bir müderrisin yaygin olarak görev yapmadigi açiktir.Bu ders daha ziyade tatil günlerinde özel hocalardan aliniyordu.Ama hat sanatina yetenekli ve merakli olanlar hattatlardan özel dersler alarak bu yeteneklerini gelistiriyorlardi.1915’de açilan “Medresetü’l-Hattatîn” de ise yazi çesitleri bir sanat olarak talim ettirildigi gibi cilt ve minyatür gibi diger sanatlar da ögretiliyordu.
Derleyen: Nezaket Bolat