Medresede Okutulan Dersler Nelerdir ?
11-ELFIYE
“Ibni Mâlik”(“Ibni Melek” dendigi de oluyordu) diye bilinen Muhammed b.Abdullah’in (1203-1273) nahive dair bin beyitlik meshur eseri.Ibni Malik burada nahiv kurallarini açiklarken örneklerini Kur’ân, hadisler ve meshur Arap siirlerinden seçmistir (Gene Ibni Malik’in nahve dair üçbin beyitlik “el-Kâfiyetü’s-Sâfiye” adli bir eseri yaninda “Teshil” gibi kitaplari da vardir).Murâdî, Ibni Nâzim gibi yüzlerce âlimin Elfiye Þerhleri vardir.Ibni Mu’tî’nin( -1265) nahve dair esas adi “ed-Dürretü’l-Elfiyye” olan bir eseri vardir.
12-SERH-IMISBAH
Nasir b.Abdüsseyyid Matrizî (-1212) tarafindan yazilan nahve dair “Misbah” kitabinin serhidir.
12-IMTIHANÜ\’L-EZKI YA
Kadi Beydâvî’nin Kâfiye özeti olan “Lübâbü’l-Elbâb fî Ilmi’l-I’râb” adli eserinin Birgivî Muhammet Efendi tarafindan “Imtihâni’l-Ezkiya Þerhu’l-Lübbî mine’l-Nahv” adiyla serhedilmis halidir. Ayrica bunun da birçok serh ve hâsiyeleri vardir.
13-BELAGAT
Bilim olarak düzgün ve yerinde konusma sanatinin kurallarini inceler. Kendi içinde Meânî, Beyân ve Bediî olarak üçe ayrilir. Esas amaci Kur’ân’in ifade mucizesini ortaya koymak, Islâm dininin anlatiminda konusmacilari iyi yetistirmek olan bu bilim, sik sik Arap edebiyati ile de karismistir.Belâgatin“me’ânî” kisminda haber ve dilek kipleri, emir, yasaklama, soru, temenni, ünlem seklindeki ifadeler, cümle içinde kelimelerin yeri, cümleleri birbirine baglama veya uzun cümleleri ayirma, sözü uzatma ve kisaltma gibi konular;
a-)BEYAN
Kisminda tesbih (benzetme), kelimeleri mecazî anlamda kullanma teknikleri, kinaye gibi konular;
b-)BEDII
Kisminda da kelimelerle ve anlamlarla ilgili süsleme sanatlari,güzel söz söyleme sanatlari anlatilmaktadi r.Belâgat alaninda en yaygin olarak okutulan kitaplar “Muhtasar Meani”,“Mutavvel”,“Izâh”,“Miftah”,Telhis”,“Isâm” ve Seyyid Þerif’in “Miftah Serhi”dir.Belâgat bilimlerinde okunan kitaplarin temelini Siraceddin Sekkâkî’nin( -1228) “Miftâhu’l-Ulûm” adli eser teskil eder.Bu eserin birinci bölümü sarf, ikinci bölümü nahiv ve son bölümü de meânî ve beyân bilimlerine ayrilmisti.Bu esere Hatib el-Kazvinî ( -1338)tarafindan yazilan “Telhisü’l-Miftâh fî’l-Me’ânî ve’l-Beyân” adli serh(veya Ibni Hâcib’in ayni esere yazdigi muhtasar) bazen “Telhîs” bazen “Miftâh” olarak söylenegelmistir.
Bu eser,gerek serh gerekse hâsiye olarak daha sonraki belâgat kitaplarinin esasini teskil etmistir (gene belâgat kitaplari arasinda yer alan “Izâh” da Kaz-vinî’nindir). Sadettin Teftazanî’nin hem “Miftahu’l-Ulûm” serhi hem de “Telhîs” serhi vardir.Bu serh »“Mutavvel” adini tasiyordu. Daha sonra bu serhi kisaltarak » “Muhtasar” adini vermistir.
Medreselerde “Þerh-i Miftâh” olarak okutulan serhler Seyyid Þerif’in, Sadettin Teftazânî’nin veya Þeyhülislâm Ibni Kemâl’inkidir.Fâtih zamaninda 30-35 akçe yevmiyeli medreselere,bu kademede okutulan kitabin adina izafeten “Miftah medreseleri” deniliyordu.
14-MISBAH
Sekkâkî’nin “Miftâhu’l-Ulûm” adli eserine Seyyid Serif Cürcânî tarafindan yapilan serh. Bu serhe Osmanli müderrisleri tarafindan birçok serh ve hâsiyeler hazirlanmis; eser,üzerinde yapilan çalismalarla beraber Osmanli medreselerinde en çok okunan kitaplar-dan biri olmustur.
15-MUTAVEL
Eserleri yüzyillarca Anadolu medreselerinde ders kitabi olarak okutulan Sa’deddin Mes’ûd b.Ömer Teftazânî’nin (1312-1390),Hatib Dimiskî’nin “Telhîsü’l-Miftâh” kitabina yazdigi serh olan “el-Mutavvel ale’t-Telhîs” adli eseri (Teftazânî’nin “el-Mutavvel ale’l-Miftâh” adli eseri de var).Kur’ân’in ifadelerinin güzelligini en iyi açiklayan eser olarak bilinir. Bunun Seyyid Þerif Cürcânî ( -1413), Ebu’l-Kâsim el-Leysî es-Semerkandî (1483) ve Siyâlkûtî (-1656)tarafindan yapilan hâsiyeleri ve Hasan Celebi ( -1481)tarafindan yapilan serhi de meshurdur.Abdünnafi Izzet Efendi(-1890) tarafindan tercüme edildi.
16-MUHTASAR
Sa’deddin Mes’ûd b.Ömer Teftazânî’nin belâ-gat bilimine dair eseri.Bu da medreselerde yaygin olarak okutulu-yordu.
17-TELHIS
“Telhîs fi’l-Belaga”.Sa’dettin Teftazanî’nin Arap Edebiyati konusundaki eseri. Kadi Celaleddin Kazvinî’nin de gene meani ve beyan üzerine “Telhîs”i vardir.
18-MANTIK
Mantik alaninda medreselerde okutulan ders kitaplari sun-lardi: “Isagoci”,“Kavli Ahmet”,“Fenarî”,“Kara Davut”, Isfehanî’nin“Serh-i Tevâli”si,“Seyyid Imad”,“Tehzib”, Mirzacan Hâsiyeleri,“Kutbuddin”,“Semsiye”.Hüsam”, Serhi’l-Usâm
19-ISAGUCI
Porphyrios’un “Eisagoge” adli eserinin Islâm dünyasinda taninmis sekli.Mîr Isagûcî Esîrüddin el-Ebherî’nin ( -1266) mantik üzerine yazdigi “er-Risâletü’l-Esiriyye fi’l-Mantik” adli ve mantigin tüm konularini kapsayan, medreselerde okutulan 8-10 sayfalik kitabi. Birçok serh ve hâsiyeleri vardir. Molla Fenarî’nin “Serh-i Isagoci”si “Fenarî” diye söhret bulmustur.
20-FENARI
“Molla Fenarî” diye bilinen Mevlâna Þemsettin Fenarî’nin (1315-1431) Isagûcî üzerine bir günde yazdigi serhtir. Genellikle kiyas konusunu isler. Bunun birçok serhi ve hâsiyesi yapildigi gibi,Osmanli medreselerinde uzun süre ders kitabi olarak da okutulmustur.
21-SERH’U METALI
Selçuklu müderrisi Kadi Siraceddin Mahmut Urmevî’nin (1198-1283) “Metâliü’l-Envâr” adli eserin serhi.Bu esere Þemsettin Isfehanî(-1289),Kadi Beydâvî,Seyyid Þerif Cürcânî, Þemsettin Sivasî(-1597),Kutbuddin Muhammed Râzî(-1364), Haci Pasa ve Yanyali Esat Efendi’nin serhleri ile Kara Dâvûd b.Kemal’in(-1541) hâsiyeleri meshurdur.Bunun da hâsiyeleri vardir: “Hâsiye alâ Kara Davud min el-Mantik”.Osmanli medreselerinde okutulan Seyyid Serif’in serhi ve Kara Davûd’un hâsiyesi idi.
22-SERHU’S-SEMSI YYE
Nasrettin Tûsî devrinde yasayan ve “Kâtibî” diye bilinen Necmeddin Ömer Kazvinî’nin(-1293) mantiga dair yazdigi ve Hoca Þemsettin Muhammed için yazildigindan dolayi onun adi verilen, çok sistematik “Semsiyye” adli kitabin Mevlana Kutbüddin Sirâzî(-1364) tarafindan yapilan serhi (bu kitap ayni zamanda“Kutbuddin”veya“Serh-i Kutub” diye de biliniyordu).Bu konuda Seyyid Serif Cürcânî ve Teftazânî serhleri de meshurdu.Mantigin “tasavvurat” ve “tasdikat” konularina ait olan esere Bursali Ahmet Sitki Efendi’nin (-1894)Serhi basilmistir.
23-KAVL’I AHMET
Fenârî’nin mantik kitabi. Ayrica büyük Osmanli âlimlerinden Tasköprüzâde Ahmet Efendi’nin(-1528) mantiga dair “el-Câmi fî’l-Mantik” adli eseri de olabilir.
24-HÜSEYNIYE
Amasyali Hüseyin Sah Celebi(-1512) tarafin-dan hazirlanan ve münazara adabindan bahseden bir eser idi.Bunun hâsiyeleri de yaygindi.Gene mantiga bagli bir dal olarak gelisen âdâb (tartisma usulü)konusunda da Kara Hâsiye-i Mesud,Mîr
Ebu’l-Feth gibi kitap-lar okutuluyordu.Mantik alaninda okutulan diger kitaplara da “Seyyid Imad”,“Serh-i Yusufiyye” (Kiyas konusunu isleyen manzum mantik),manti-gin ayri ayri konularinda yazilmis “Tasavvurat”, “Tasdikat” ve “Tehzib” örnek verilebilir.
A- Islâmî bilimler
B- Kur’ân-i Kerim
C- Kiraat ve Tecvid
Arapçada kelime üzerinde med,kasr,hareke,sukûn,nokta ve irab bakimindan olan degisiklige“kiraât” denmektedir.Kur’ân’in okunmasinda yukaridaki özellikler farkli farkli yorumlandigi için, Kur’ân’in farkli kiraâtlari ortaya çikmistir.Islâm dünyasinda meshur olan yedi kiraâtin (kiraât-i seba) “imam”lari sunlardir:
-Ebû Abdurrahman Nâfi’ b.Ebû Nuaym
-Abdullah b.Kesir el-Mekkî
-Ebû Amr b. el-Alâ el-Basrî
-Abdullah b. Âmir ed-Dimaskî
-Ebûbekr Âsim b.Ebi’n-Necûd el-Kûfî
-Ebû Ammâre Hamza b.Habib ez-Zeyyât el-Kûfî
-Ali b.Hamza Ebû’l-Hasen el-Kisâî
Bunlara daha sonra üç okunus daha eklenerek meshur okunus biçimi 10’a çikmistir. Sonradan eklenen bu üç okunusun imamlari da sunlardi:
1. Halef b.Hisam el-Bezzâr
2. Ebû Ca’fer Yezid b.el-Ka’ka el-Mahzûmî el-Medenî
3. Ebû Muhammed Ya’kub b.Ishak el-Hadremî el-Basrî
Yukaridaki on çesit kiraâtin bugün 3 tanesi kullanilmakta; digerleri bir bilim konusu olarak incelenmektedir.Yaygin kullanilan üç kiraâttan da Ebû Amr kiraati Sudan’in bir kisminda,Nâfî kiraâti Misir hariç Kuzey Afrika’da Âsim kiraâti(Hafs rivayeti)ise Islâm dünyasinin diger kisimlarinda kullanilmaktadir.Dolayisiyla bizim kültür çevremizde kiraât ögretiminde Âsim kiraatinin Hafs rivayeti ögretilmekteydi.
Asagida anlatilanlarin disinda kiraat ve tecvîd alaninda “Cezûlî”,“Ecrûmiyye”,“Ibni Fâsih”,“Ca’berî”,“Rahbiye”, “Meyda-niye”,“Sünûsiyye” (Kuzey Afrika’da),Kilisli Abdullah Efendi’nin kiraat-i seba ve asere kitabi olan “Zübde” gibi kitaplar okutulu-yordu.
25-CEZERIYYE
Samli Sâfiî âlimi ve Islâm tarihinin en büyük kiraat ustasi Ibni Cezerî’nin (1350-1429) eseri.Ibni Cezerî “kirâat-i asere”,“isnâ-i asere” ve “selâs-i asere” konularinda iyi bir egitim almis,Sam ve Kahire’deki medreselerde kiraat müderrisliginde bulunmus ve kiraat üzerinde çogu manzum birçok eser yazmistir.En meshur eseri “Kitabü’n-Nesr fî’l-Kirâati’l-Asr” ve “Tayyibe” idi.Onun kitaplari yüzyillarca ezberlendi ve serhedildi.Kurt Muhammed Efendi (-1587) tarafindan Türkçeye çevrildi.
26-SATIBIYYE
Endülüslü ama âlim ve bütün kiraat âlimlerinin hocasi Kasim b.Fîrruh Sâtibî’nin(1143-1194)eseri.Kiraat ustasi Imam Cezerî’nin de hocasi olan Þâtibî’nin Kahire’de müderrislik yaparken yazdigi “Kaside-i Lâmiyye”ve“Hirzü’l-Emânî ve Vechü’l-Tehânî” adli nazimlar,yedi kiraat üzerine yazilmis en meshur eser idi.Islâmî bilimlere baslamak isteyenler, hemen hemen Islâm dünyasinin her tarafinda bu siirleri ezberleyerek hocalarina arzediyorlardi .“Sâtibiye” veya “Sâtbî” kiraat ilminin âdeta ana kitabi idi(Sâtibî’nin “Kaside-i Râiyye”si de hem kiraat hem de belâgat alaninda ezberlenen bir kitap idi).“Kaside-i Sâtibiyye”,Manisali Ahmet(-1591) tarafin-dan Türkçeye çevrilmisti.