Medresede Okutulan Dersler Nelerdir ?
MEDRESE DERSLERININ SINIFLANDIRILMASI
DERSLER IKIYE AYRILIR
1. Gurup: ULUM-U ALIYE (alet ilimler)
2. Gurup: ULUM-U CÜZ’IYE ile ULUM-U ALIYE (yüksek bilimler)
Bu durumda sarf,nahiv,lûgat,hesap,hendese,mantik,belâgat, tarih,cografya, felsefe v.s. birinci gruba; Kur’ân, hadis, fikih ve bunlarla ilgili diger bilimler de ikinci grubagiriyordu.Bu yaygin anlayisin disinda,bazi alimlerin farkli bilim siniflandirmalari da vardi.Farabî kendi çagindaki bilimleri sayan bir eser yazmistir (Ihsâu’l-ulûm).Burada bilimleri önce teorik ve pratik olarak ikiye ayirmakta; daha sonra da bunlari bes kategori içinde incelemektedir: dil bilimleri,mantik bilimi,matematik(burada geometri,optik, astronomi,müzik,mekanik ve makine bilimleri sayilmaktadir) ,
Fizik-metafizik bilimi ile idare,siyaset,fikih ve kelam bilimleri.Farabi hangi bilimlerin özellikle ögretilmesi üzerinde çok israrci degildir.Ibni Sina ise sadece aklî bilimleri tasnif etmistir.Ebu Abdullah Muhammed bin Yusuf Harezmî de “Mefâ-tihu’l-Ulû m”(Bilimlerin Anahtarlari)adli eserinde bilimleri iki grupta ele almistir
1) Islâm ve Arapça bilimleri: Fikih,Kelâm,Nahiv,Idare,Siir ve Aruz bilimleriyle Tarih bilimi ..
2) Yabancilarin(Arap olmayanlarin) bilimi: Felsefe,Mantik, Tip,Aritmetik,Geometri,Astronomi,Müzik,Mekanik ve Kimya bilimleri bulunmaktadir.Ibni Haldun bilimleri; yardimci bilimler(Arapça, mantik, aritmetik gibi)ve aslî bilimler (tefsir,hadis,fikih,kelam gibi)olarak ikiye ayiriyordu. Gazâlî,din yönünden hangi bilimlerin ögrenilme-sinin daha gerekli ve farz oldugunu anlatabilmek için bilimleri siniflandiriyordu.Gazâlî’de bilimler önce ser’î ve ser’î olmayan diye ikiye ayriliyor; ser’î bilimler de kendi içinde dörde bölünüyordu
a) Asil bilimler(Kur’ân,Sünnet,Icma)
b) Furû bilimler (Fikih ve Ahlâk)
c) Yardimci(mukaddime)bilimler(Sarf,Nahiv,Yazi)
d) Tamamlayici bilimler(Tefsir,Tecvid,Hadis).
SER-I OLMAYAN ILIMLER
a) Övülen bilimler (Tip, Hesap, Ziraat, Terzilik, Siyaset)
b) Yerilen bilimler (Kimya, Astroloji, Tilsim, Büyü gibi)
c) Mubah (ugrasilmasina izin verilebilir) bilimler (Þiir, Tarih gibi).Osmanlilarda en meshur olan bilimler siniflandirmasi da Tasköprülüzâde’nin “Miftahu’s-Saade” adli eserinde görülmektedir.Burada bilimler alti ana bölüme ayrilmistir.
1. Yazi ile ilgili
2. Sözle ilgili(sarf,lugat,nahiv,belagat,tarih v.s.)
3. Mantikla ilgili bilimler
4. Felsefe(metafizik,ilâhiyat,fizik,tabiat bilimleri, astroloji,kimya v.s.)
5. Pratik felsefe (ahlâk,ev idaresi,siyaset)
6. Dinî bilimler (Kur’ân,Hadis,Tefsir,Fikih).Bu siniflandirmalar içinde özellikle dinî bilimler merkezde olmak üzere,ona hazirlayici ve yardimci bilimlerin ögretilmesi tavsiye edilir.
AKADEMI VE ICAZETLER
Hadis nakilleri sirasinda, bir kisiden duyulan veya yazilan hadislerin baskalarina nakil izni olarak ortaya çikan icazetname, daha sonra medreselerde ve tekke-dergahlarda birer diploma yerine kullanilmaya baslanmistir. Bazi icazetnamelerde, müderrisler kendi hocalar silsilesini uzun uzun saymislardir.
Icazetler bazen belli dersler ve kitaplar hakkinda oluyordu. Bazen müderrislerin kitaplarinin bir kösesine, bazen de ayri bir kitapçik veya belge seklinde icazet düzenleniyordu.
Müderris, icazetini aldigi dersleri ve kitaplari okuttugu için, medreselerin ders programlarinin belirlenmesinde akademik gelenek (ulemâ silsilesi) ve icazetler yol gösterici oluyordu.
MEDRESELERDE OKUTULAN DERSLER
Cok degisik sekilde siniflandirmalar olmasina ragmen,biz medreselerde okutulan dersleri hazirlik dersleri,Islâmî bilimler,Islâmî bilimlere yardimci dersler ve Islâmî sanatlar olarak siniflanir.Burada sayilan dersler ve ders kitaplari her medresede okunmadigi gibi,bazi medreselerde burada sayilmayan ders konulari ve kitaplari da okutulmus olabilir.Burada anlatilan genele mahsustur.Ders kitabi olarak ilk baslarda bazi müderris ve âlimlerin orijinal kitaplari okutulurken,daha sonra bu kitaplar üzerinde yapilan serh,hâsiye,ta’likat,ihtisar,telhîs vs.seklindeki çalismalar okutulmaya baslanmistir.Bu kavramlardan
1. SERH:
Bir eserin ana metnini esas alarak bunun üzerinde açiklama ve genisletmeler yapma;
2. HASIYE:
Bir eserin anlasilamayan kavram ve konularini berraklastirmak için kenarina veya altina açiklamalar ekleme;
3. IHTISAR:
Bir kitaptaki bazi gereksiz ayrintilarin çikartilarak sadelestirilmesi (“muhtasar”);
4.TA’LIKAT:
Bir kitabin açiklanmasi gereken yerler için kenarina notlar koymak veya ayri bir kitap yazmak;
5.TELHIS:
oldukça genis olarak hazirlanan eserleri halkin veya ögrencinin daha iyi anlamasi için özetlemek demekti. Bu çalismalar kitap sayfalari üzerinde yapilabildigi gibi ayri eserler halinde de hazirlanabiliyordu.
ISLAMI BLIMLERE HAZIRLIK DERSLERI
Islâmî bilimlerin temel derslerine hazirlayici veya yardimci olan Sarf,Nahiv,Belâgat,Hesap,Hendese gibi derslere “Muhtasarat” deniyordu.Ancak bunlarda temel egitim alindiktan sonra diger derslerin egitimine baslanabiliyordu.
1-SARF
Kelime türemeleri ve fiil çekimleri konularini isleyen temel Arapça gramer biliminin adi.Sarf dersi içinde okutulan kitaplardan en meshur olanlari “Emsile”“Binâ”, “Maksûd”, “Izzî”,“Merah” ve “Kâfiye”dir.
1. EMSILE:
Yazari bilinmeyen, ama medreselerde yüzlerce yildir ezberletilen, üzerinde yüzlerce serh yapilmis temel gramer kitabi.Fiil ve isimlerin çekimlerini örneklerle açiklamaya çalisan küçük bir risale idi.
2.BINA:
Gene yazari bilinmeyen ve kelimeden kelime türet-meye (“tasrîf”) yarayan 35 kurali anlatan bir kitaptir.Kitap medreselerin baslangiç kitaplarindandi ve ögretim metodolojisi açisindan oldukça zayif bir kitap oldugu için, medrese ögrencileri yillarca bu kurallari ezberlemeye çalisirdi.Halk arasinda söylenegelen “Benim oglum Binâ okur, Döner döner gene okur” deyisi de bu kitaba isaret etmektedir.
3. MAKSUT:
Gene yazari bilinmeyen ve Arapça fiil çekim kurallarini anlatan bir ders kitabi idi.Yüzlerce serhi arasinda Imam Birgivî’nin serhi meshurdu.
4.IZZI:
Izzeddin Abdülvahhab bin Ibrahim ez-Zincânî’nin( -1257) sarf,nahiv ve lügat konularini isleyen meshur eseri.Birçok serhi yapilmistir.“Izzî Serhi Sadettin Hâsiyesi”,Dede Cengî Efendi(-1567) tarafindan hazirlanmis ve medrese talebeleri arasinda çok tutulan bir eser idi..
5. MERAH:
Ahmet b.Ali b.Mesut’un sarf ve nahiv konularin-dan bahseden eseri.Buna Kemalpasazâde’nin yaptigi serh “Felâh” adini tasiyordu.Bursali Ahmet Efendi’nin Merah Serhi talebeler arasinda meshur idi.Yahya Necmü’l-Eimme’nin “Takrîb“, Ibni-i Hâcib’in “Sâfiye” (Seyyid Abdullah Carperdî serhi) adli kitaplari da sarf alaninda bazi yerlerde okutulan kitaplardandi .
6-NAHIV
Arapça dilbilgisinin ikinci kademesi olan “cümle yapisi ve kurulusu” ile ilgili konularin anlatildigi bir derstir.
Nahiv dersinde en yaygin olarak okutulan kitaplar;
1. Birgivî Muhammed Efendi’nin “Avâmil”,“Izhar” adli kitaplari,
2. Ibni Hâcib’in “Kâfiye” adli kitabi,
3. Ibni Hisâm’in “Mugni’l-Lebib” ve “Kavaidü’l-I’rab” adli eserleri,
4. Ibni Mu’tî’nin “ed-Dürretü’l-Elfiyye” adli eseri,
5. “Molla Câmi” diye bilinen “Kâfiye” serhi,ve bunlarin disinda “Isam”,“Abdülgafur”,“Imtihani’l-Ezkiya”,Cürcânî’nin “Avâmil”i,Zemahserî’nin “Mufassal”i,“Serh-i Kesfü’l-Esrar”, “Dibâce” ve “Serh-i Misbah” (“Dâvü’l-Misbah”in serhi) gibi kitaplardir.Nahiv kurallarinin kolayca ezberlenmesi için, bu alandaki bazi kitaplar manzum hale getirilmis veya manzum eserler yazilmistir.
7- AVAMIL
Aslen Balikesirli olan, ama Birgi’de kendisi için yaptirilan büyük medresede uzun yillar ders verdigi için “Birgivî” diye bilinen Muhammed Efendi’nin( -1573) hazirladigi bir eserdir. “Avâmil”,âmiller demektir.Âmil,Arapça gramerde kelimelerin sonuna tesir eden edat gibi kelimeler, ismin halleri denen “cerr” harfleri; “için”,“gibi”,“-den beri”,“eger”,“niçin” gibi kelimelerin kullanislari,temenni,ümit,mutlaklik, istisna, nedensellik v.s. gibi durumlari bildiren harflerin kullanislari üzerinde durur.25 sayfalik bu küçücük kitapçik genelde Arapça cümlelerde çok önemli olan kelime sonlarindaki degismeler(i’rab) üzerinde durur.Bastan sona kural ve örneklerle dolu olan bu kitabin,ögrenciler tarafindan daha iyi anlasilmasi için birçok serhleri yapilmistir.
8-IZHAR
Asil adi “”Izhâru’l-Esrâr fi’n-Nahv(Nahivdeki Sirla-rin Açiklanmasi)olan bu kitap da Birgivî Muhammet Efendi’nindir. Genelde Avâmil kitabindaki konularin daha derinlemesine islendigi bu kitap da kelime sonlarindaki degisiklikleri âmil,ma’mûl ve amel (i’rab) düzeni ile inceler.Arapça gramer kurallarini anlatmak için yazilmis bu eserler de Arapça yazildigi için,çesitli isimlerle serhedilmis,“Mevhum-u Izhâr” adiyla Osmanlilar zamaninda Türkçeye çevrilmistir. Özellikle “Adali” diye bilinen serh,ögrenciler arasinda yaygin olarak kullani-liyordu. Kitaplarin Arapça orijinalleri ve Türkçeleri günümüzde de yayinlanmistir.
9-KAFIYE
Sarf ve nahiv ilimlerinde üstad olan ve “Ibni Hâcib” unvaniyla taninan Osman b.Ömer( -1174) tarafindan yazilmisti (ayni yazarin“Fer’i”ve“Müdevvene” adli nahiv kitaplari da vardir).Nahiv alaninda ileri düzeyde okutulan,sadece örneklerle ögretmeyi amaçla-mayip konularin felsefesine de giren bir kitap idi.Muhammed Bahsî(veya Halebî)(1628-1687) tarafindan “es-Sâfiye fî Nazmi’l-Kâfiye” adiyla nazim haline getirilmisti.Aslinda Kâfiye serhi olan ve asil adi “el-Fevâidü’z-Ziyâiyye fî Serhi’l-Kâfiye”oldugu halde Molla Câmî(1414-1492)tarafindan hazirlandigi için“Molla Câmî” adiyla bilinen nahiv kitabini da Kurt Muhammed Efendi(-1587) Türkçeye çevirmistir.Vassaf Abdullah Efendi de “Irsâd-i Ezkiyâ”adiyla man-zum olarak tercüme ve serh etmistir.“Serhu Kâfiye”adiyla Alâaddin Ali Fenarî’nin (-1497) de bir eseri vardir.
10-MUGNI’L-LEBI B
“Ibni Hisam” diye bilinen ve Arapçanin incelikleri hakkinda mükemmel bir bilgiye sahip olan Abdullah b.Yusuf’un (1309-1360)Arapçadaki edatlar ve harflerle ilgili kitabi idi.Iznikli Vahyizâde Muhammed Efendi tarafindan yapilan serh çok meshur idi(Arap âlimleri de buradan alinti yapiyordu).Ibni Hisam’in nahve dair bir baska kitabi olan “Kavaidü’l-I’rab” da Osmanli medreselerinde okutulan bir eser idi ve birçok hâsiyeleri vardi. Gene Ibni Hisâm’in bu alanda, Irâkî’nin “Tenkih”i üzerinde yaptigi serh olan “Tavhîd” kitabi da bazi yerlerde okutuluyordu.