بِدَايَةٌ بِالْعِزِّى

 أَبْتَدِىُ أَعُوذُ بِاللهِ مِنَ الشَّيْطَانِ الرَّجِيمِ بِسْمِ اللهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيم. اَلْحَمْدُ لِلهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ وَ الصَّلاَةُ وَ السَّلاَمُ عَلَى رَسُلِنَا مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ اَجْمَعِينَ

أَبْتَدِىُ başlıyorum, أَعُوذُ ben sığınırım, بِاللهِ Allaha, مِنَ الشَّيْطَانِ şeytandan, (öyle şeytan ki), الرَّجِيمِ recm (taşlanmış) edilmiş. بِسْمِ اللهِ Allahın ismi ile, (öyle Allah ki); الرَّحْمَنِ rahman, الرَّحِيم ve rahimdir. اَلْحَمْدُ hamd, لِلهِ Allahadır. رَبِّ الْعَالَمِينَ Alemlerin rabbi olan Allahadır. وَ الصَّلاَةُ ve salat (destekleme), وَ السَّلاَمُ ve selam,  عَلَى رَسُلِنَا elçimiz üzerine, مُحَمَّدٍ Muhammed’in üzerine, وَ آلِهِ اَجْمَعِينَ ve onun (Muhammed’in) âl’inin (ailesinin) tamamının üzerine olsun.

Metnin Toplu Manası; Rahman ve Rahim olan Allahın adıyla, taşlanmış şeytandan yine Allaha sığınarak başlıyorum; Hamd, Alemlerin rabbi Allahadır. Ve salat ve selam elçimiz Muhammed resulullah’a ve onun âlinin cemisine olsun.

إِعْلَمْ أَنَّ التَّصْرِيفَ فِي اللُّغَةِ التَّغْيِيرُ وَ فِي الصِّنَاعَةِ تَحْوِيلُ الْأَصْلِ الْوَاحِدِ إِلَى أَمْثِلَةٍ مُخْتَلِفَةٍ، لِمَعَانٍ مَقْصُودَةٍ. لاَ تَحَصِلُ إِلاَّ بِهَا

إِعْلَمْ sen bil ki; أَنَّ التَّصْرِيفَ tasrifin olmasını, فِي اللُّغَةِ lugatta, yani lugat manada; التَّغْيِيرُ tağyir (bölme) manasında olduğunu bil. وَ فِي الصِّنَاعَةِ ve sınaatte ise; تَحْوِيلُ tahvil etmeyi, الْأَصْلِ الْوَاحِدِ aslı vahidi, yani masdarı tahvil etmektir, إِلَى أَمْثِلَةٍ مُخْتَلِفَةٍ muhtelif misallere, bu tahvil لِمَعَانٍ manalar içindir, مَقْصُودَةٍ kasd edilen manalar içindir. Bu manalar لاَ تَحَصِلُ hasıl olmaz, إِلاَّ بِهَا onsuz, yani emsilesiz.

Metnin Toplu Manası; Tasrifin (İlm-i Sarf’ın), lugatta “Tağyir” ve sınaatte ise “Aslı Vahidi (yani tek asılı, masdarı)” kastedilen manaları elde etmek için muhtelif misallere (mazi, muzari, hal, meful, ism-i fail vs) tahvil etmek olduğunu bil! Bu manalar (lugat ve sınaat) emsilesiz, yani sigalar olmaksızın hasıl olmaz.

Tağyir; Bir şeyi bölüştürmek demektir. Aslı vahid, genel anlamda sarfçıların örfünde “masdar” olarak kullanılır. Sarfın lugattaki manasına misal; كَانَ “oldu” ve إِمْكَانْ “oluşum” ve مُتَمَكِّنْ “mekanda var olan” gibi bir asıldan bir çok manalar türetiriz. İşte bu masdarı tağyir etmemiz anlamına gelir. Sınaatte ise; Her hangi bir sektördeki insanların, lugatta kullanıldığı manasına binaen kendi ehil oldukları konuda o kelimeyi kendi aralarındaki meşvere sonucunda diledikleri şeye vaz etmeleridir. Misal; Sahafta bir kitap görürsünüz ve o kitap çok eski ve yıpranmışsa, sahhaf size der ki bu kitap “yorgun” görüldüğü gibi cansız bir varlığa bir kelime vaz edildi. Eğer o kitap eski olmasına rağmen yinede bütünlüğünü yitirmediyse, sahhaf size der ki bu kitabın kondüsyonu iyi. Bu kelimeler her sahhaf tarafından kabul edilmiştir. Kısacası Teknik dil diyebiliriz.

ثُمَّ الْفِعْلُ؛ إِمَّا ثُلاَثِىٌّ وَ إِمَّا رُبَاعِىٌّ. وَ كُلُّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا إِمَّا مُجَرَّدٌ وَ إِمَّا مَزِيدٌ فِيهِ. وَ كُلُّ وَاحِدٍ مِنْها إِمَّا سَالِمٌ أَوْ غَيْرُ سَالِمٍ. وَ نَعْنِى بِالسَّالِمِ مَا سَلِمَتْ حُرُوفُهُ الْأَصْلِيَّةُ أَلَّتِى تُقَابَلُ بِالْفَاءِ وَ الْعَيْنِ وَ اللاَّمِ مِنْ حُرُوفِ الْعِلَّةِ وَ الْهَمْزَةِ وَ التَّضْعِيفِ.

ثُمَّ الْفِعْلُ sonra fiil, إِمَّا ثُلاَثِىٌّ ya sülasidir, وَ إِمَّا رُبَاعِىٌّ ve ya da rübaidir. وَ كُلُّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا o ikisinden (sülasi ve rübai olmaları) her biri; إِمَّا مُجَرَّدٌ ya mücerreddir, وَ إِمَّا مَزِيدٌ فِيهِ ve ya da mezidün fiyhtir. وَ كُلُّ وَاحِدٍ مِنْها ondan (yani sülasi mücerred, sülasi mezid, rübai mücerred, rübai mezid olan bu 4 kısımdan her biri) her biri; إِمَّا سَالِمٌ ya salimdir, أَوْ غَيْرُ سَالِمٍ veya gayrı salimdir. وَ نَعْنِى ve biz kasd ediyoruzki; بِالسَّالِمِ salim ile, yani salim fiil demekle; مَا öyle bir fiil kasdediyoruz ki; سَلِمَتْ salim oldu, حُرُوفُهُ onun (yani salim fiilin) harfleri, الْأَصْلِيَّةُ asıl olan harfleri. Yani salim fiilin asıl olan harflerinin salim olması demek, bu salim fiilin fa, ayn ve lamul fiiline aşağıda sayılacak olan özelliklerin  bu salim fiilin fa, ayn ve lamul fiiline gelmemesidir. أَلَّتِى o asıl harfler ki; تُقَابَلُ mukabildir, karşılar; بِالْفَاءِ fiilin faul fiil ile, وَ الْعَيْنِ ve fiilin aynul fiil ile, وَ اللاَّمِ ve fiilin lamul fiil ile, مِنْ حُرُوفِ الْعِلَّةِ illet (elif, vav, ya) harflerinden, وَ الْهَمْزَةِ ve hemzeden, وَ التَّضْعِيفِ ve tad’if (aynı harfin tekrar etmesi) harflerinden.

Metnin Toplu Manası: Sonra fiil; ya sülasidir, ya rübaidir. Fiilin sülasi ve rübai olmasının her biri ya mücerreddir, ya da meziddir. Yani fiil; Sülasi mücerred, Sülasi mezid, Rübai mücerred, Rübai meziddir. Bu sayılan 4 kısımdan her biri ise ya salimdir, ya da gayrı salimdir. Yani biz (Sarf âlimleri) salim fiil derken kasdediyoruz ki; Bu salim fiilin asli harflerine mukabil olan faul fiil, lamul fiil ve aynul fiilin, illet harflerinden, hemzeden ve tad’if (tekrarlanan harf, misal; شَقَّ) salim (beri) olmasıdır.

أَمَّا الثُّلاَثِىُّ الْمُجَرَّدِ فَإِنْ كَانَ مَاضِيهِ عَلَى فَعَلَ بِفَتْحِ الْعَيْنِ فَمُضَارِعُهُ يَفْعُلُ أَوْ يَفْعِلُ بِضَمِّ الْعَيْنِ أَوْ كَسْرِهَا، نَحْوُ؛ نَصَرَ يَنْصُرُ وَ ضَرَبَ يَضْرِبُ. وَ يَجِئُ مُضَارِعُهُ عَلَى وَزْنِ يَفْعَلُ بِفَتْحِ الْعَيْنِ إِذَا كَانَ عَيْنُ فِعْلِهِ أَوْ لاَمُهُ حَرْفًا مِنْ حُرُوفُ الْحَلْقِ، وَ هِيَ سِتَّةٌ؛ اَلْهَمزَةُ وَ الْهَاءُ وَ الْعَيْنُ وَ الْغَيْنُ وَ الْحَاءُ وَ الْخَاءُ. نَحْوُ؛ سَئَلَ يَسْئَلُ وَ مَنَعَ يَمْنَعُ وَ أَبَى يَأْبَى شَاذٌّ. وَ إِنْ كَانَ مَاضِيهِ عَلَى فَعِلَ بِكَسْرِ الْعَيْنِ، فَمُضارِعُهُ يَجِئُ عَلَى يَفْعَلُ بِفَتْحِ الْعَيْنِ، نَحْوُ؛ عَلِمَ يَعْلَمُ. إِلاَّ مَا شَاذَّ نَحْوُ؛ حَسِبَ يَحْسِبُ وَ أَخَوَاتِهِ مِثْلُ وَمِقَ يَمِقُ وَ وَرِثَ يَرِثُ. وَ إِنْ كَانَ مَاضِيهِ عَلَى فَعُلَ مَضْمُومَ الْعَيْنِ فَمُضَارِعُهُ عَلَى يَفْعُلُ بِضَمِّ الْعَيْنِ، نَحْوُ؛ حَسُنَ يَحْسُنُ وَ كَرُمَ يَكْرُمُ.

أَمَّا الثُّلاَثِىُّ الْمُجَرَّدِ sülasi mücerrede gelince; فَإِنْ şayet, كَانَ مَاضِيهِ onun (sülasi mücerredin) mazisi olur ise; عَلَى فَعَلَ fe’ale vezni üzere. Bu fe’ale بِفَتْحِ الْعَيْنِ aynul fiili fetha üzeredir. Mazisi فَعَلَ vezninde olan sülasi mücerredin; فَمُضَارِعُهُ onun (sülasi mücerredin) muzarisine gelince; يَفْعُلُ yef’alu veznindedir, أَوْ veya, يَفْعِلُ yef’ilu veznindedir. Yef’ilu babı بِضَمِّ الْعَيْنِ aynul fiilin dammesiyle, Yef’alu babı ise أَوْ كَسْرِهَا aynul fiilin kesresiyledir. Yani mazisi فَعَلَ olan bir sülasi mücerredin muzarisi يَفْعُلُ veya يَفْعِلُ olarak gelir. Mazisi فَعَلَ ve muzarisi يَفْعُلُ ‘ya misal; mazi نَصَرَ ve muzari يَنْصُرُ ‘dur. Mazisi فَعَلَ ve muzarisi يَفْعِلُ ‘ya misal; Mazi ضَرَبَ ve muzari يَضْرِبُ ‘dur. وَ يَجِئُ ve gelebilir, (ne gelebilir); مُضَارِعُهُ onun (sülasi mücerredin) muzarisi; عَلَى وَزْنِ يَفْعَلُ yef’alu vezni üzere gelebilir. بِفَتْحِ الْعَيْنِ bu yef’alu muzarisinin aynul fiilinin fethasıyla gelebilir. Bu yef’alu muzarisinin gelmesi; إِذَا كَانَ olduğunda, عَيْنُ فِعْلِهِ sülasi mücerred olan فَعَلَ mazi fiilinin muzarisi olan يَفْعَلُ vezninin aynul fiilinin, أَوْ لاَمُهُ veya lamul fiilinin, حَرْفًا bir harf olmasıdır ki, o harf; مِنْ حُرُوفُ الْحَلْقِ halk (boğaz) harflerinden biri olmasıdır. وَ هِيَ ve o boğaz harfleri; سِتَّةٌ altı tanedir; اَلْهَمزَةُ hemze, وَ الْهَاءُ ve he, وَ الْعَيْنُ ve ayn, وَ الْغَيْنُ ve ğayn, وَ الْحَاءُ ve ha, وَ الْخَاءُ ve ha. نَحْوُ gibidir;  سَئَلَ يَسْئَلُ mazi muzarisi ve وَ مَنَعَ يَمْنَعُ mazi muzarisi. Ve وَ أَبَى يَأْبَى mazi muzarisi ise; شَاذٌّ şazz yani kural dışıdır. وَ إِنْ كَانَ eğer olursa, مَاضِيهِ onun (sülasi mücerred fiilin) mazisi; عَلَى فَعِلَ fe’ile vezni üzere, بِكَسْرِ الْعَيْنِ bu fe’ile vezninin aynul fiilinin kesresiyle. فَمُضارِعُهُ böylece فَعِلَ mazi fiilinin muzarisi; عَلَى يَفْعَلُ yef’alu vezni üzeredir, بِفَتْحِ الْعَيْنِ aynul fiilin fethasıyla. نَحْوُ gibidir; عَلِمَ يَعْلَمُ mazi muzarisi gibi. إِلاَّ ancak müstesnadır yani mazisi فَعِلَ olan fiilin muzarisi يَفْعَلُ vezninde gelmez; مَا شَاذَّ o fiil ki şazzdır; نَحْوُ gibidir; حَسِبَ يَحْسِبُ mazi muzarisi gibi. وَ أَخَوَاتِهِ ve onun yani حَسِبَ يَحْسِبُ mazi muzarisinin kardeşleridir. Bu fiiller sahih fiil olarak azdık, çoğunlukla mutel fiillerde olur; مِثْلُ misli gibidir; وَمِقَ يَمِقُ mazi muzarisi gibi ve وَ وَرِثَ يَرِثُ mazi muzarisi gibi. وَ إِنْ كَانَ eğer olursa, مَاضِيهِ sülasi mücerred fiilin mazi fiili; عَلَى فَعُلَ fe’ule vezni üzere olursa; مَضْمُومَ الْعَيْنِ aynul fiilin madmum (dammeli) olmasıyla, فَمُضَارِعُهُ ve فَعُلَ mazi fiilinin muzarisinin de, عَلَى يَفْعُلُ yef’ulu babı üzere olması, بِضَمِّ الْعَيْنِ aynul fiilin dammelenmesiyle. نَحْوُ gibidir; حَسُنَ يَحْسُنُ mazi muzarisi gibi, ve وَ كَرُمَ يَكْرُمُ mazi muzarisi gibidir.

Metnin Toplu Manası: Sülasi mücerred fiile gelince; Eğer sülasi mücerred fiilin mazisi  فَعَلَ (aynul fiilin fethasıyla mültebistir) vezni üzere olursa ve bu فَعَلَ mazi fiilin muzarisi يَفْعُلُ (aynul fiilin dammesiyle mültebistir) veya يَفْعِلُ (aynul fiilin kesresiyle mültebistir) vezinlerinden biri üzere olur. فَعَلَ يَفْعُلُ ‘ya misal; نَصَرَ يَنْصُرُ gibidir. فَعَلَ يَفْعِلُ ‘ya misal; ضَرَبَ يَضْرِبُ gibidir. Ve bu فَعَلَ vezninde olan fiili mazinin muzarisi; fiilinin aynul fiili veya lamul fiili boğaz harflerinden (Huruf ul-Halk) bir harf olduğu zaman يَفْعَلُ (aynul fiilin fethasıyla mültebistir) vezni üzere de gelir. Boğaz harfleri 6 tanedir; ء hemze, هـ he, ع ‘ayn, غ ğayn, ح ha, خ kha. Aynul fiili boğaz harflerinden olan ve فَعَلَ يَفْعَلُ vezinlerine girmiş mazi muzari fiil سَئَلَ يَسْئَلُ gibidir, Lamul fiili boğaz harflerinden olan ve فَعَلَ يَفْعَلُ vezinlerine girmiş mazi muzari fiil مَنَعَ يَمْنَعُ gibidir. Yalnız أَبَى يَأْبَى mazi ve muzarisi فَعَلَ يَفْعَلُ mazi muzarisine dahil olmasına rağmen, aynul ve lamul fiilleri boğaz harflerinden olmadığı için kural dışı (şazz) olarak kabul edilmiştir. Eğer sülasi mücerred fiilin mazisi  فَعِلَ (aynul fiilin kesresiyle mültebistir) vezni üzere olduğu zaman bu فَعِلَ mazi fiilin muzarisi يَفْعَلُ (aynul fiilin fethasıyla mültebistir) vezni üzere gelir. فَعِلَ يَفْعَلُ mazi ve muzarisine misal; عَلِمَ يَعْلَمُ gibidir. Ancak şazz olan fiiller müstesnadır. Yani mazisi فَعِلَ iken muzarisi يَفْعَلُ üzere gelmeyen fiilin misali; حَسِبَ يَحْسِبُ mazi ve muzarisi ve bu حَسِبَ يَحْسِبُ mazi muzarisinin kardeşleri (benzerleri) gibi. Yani mazisi فَعِلَ iken muzarisi يَفْعَلُ vezni üzere gelmesi gerekirken يَفْعِلُ vezni üzere gelen fiiller gibi. Bu şekilde mevcut olan fiiler genellikle mutel fiillerdir. وَمِقَ يَمِقُ mazi muzarisi ve وَرِثَ يَرِثُ mazi muzarisi gibi. Eğer sülasi mücerred fiilin mazisi  فَعُلَ (aynul fiilin dammesiyle mültebistir) vezni üzere olursa, فَعُلَ mazi fiilinin muzarisi ise يَفْعُلُ (aynul fiilin dammesiyle mültebistir) üzere gelir.  حَسُنَ يَحْسُنُ mazi ve muzarisi, كَرُمَ يَكْرُمُ mazi ve muzarisi gibi.

وَ أَمَّا الرُّبَاعِىُّ الْمُجَرَّدُ؛ فَلَهُ بِنَاءٌ وَاحِدٌ. فَهُوَ فَعْلَلَ يُفَعْلِلُ فَعْلَلَةً وَ فِعْلاَلاً؛ كَـدَحْرَجَ يُدَحْرِجُ دَحْرَجَةً وَ دِحْرَاجًا.

وَ أَمَّا الرُّبَاعِىُّ الْمُجَرَّدُ ve rübai mücerrede gelince; فَلَهُ ona (rübai mücerrede) vardır; بِنَاءٌ وَاحِدٌ tek bir bina, yani tek bir bab, tek bir siga vardır, فَهُوَ o bab ise; mazisi فَعْلَلَ ve muzarisi  يُفَعْلِلُ ve birinci masdarı  فَعْلَلَةً ve ikinci masdarı فِعْلاَلاً ‘dir. Bu vezinlere giren mevzunlar; mazisi دَحْرَجَ ve muzarisi يُدَحْرِجُ ve birinci masdarı  دَحْرَجَةً ve ikinci masdarı دِحْرَاجًا ‘dir.

Metnin Toplu Manası: Rübai mücerredlere gelince: Rübai mücerred tek bir babtır. Rübai mücerredin vezinleri; mazisi فَعْلَلَ ve muzarisi  يُفَعْلِلُ ve birinci masdarı  فَعْلَلَةً ve ikinci masdarı فِعْلاَلاً gibidir. Rübai mücerred babın mevzunları; mazisi دَحْرَجَ ve muzarisi يُدَحْرِجُ ve birinci masdarı  دَحْرَجَةً ve ikinci masdarı دِحْرَاجًا gibidir.

وَ أَمَّا الثُّلاَثِىُّ الْمَزِيدُ فِيهِ؛ فَهُوَ عَلَى ثَلاَثَةِ أَقْسَامٍ. اَلْأَوَّلُ؛ مَا كَانَ مَاضِيهِ عَلَى أَرْبَعَةِ أَحْرُوفٍ. كَـأَفْعَلَ، نَحْوُ؛ أَكْرَمَ يُكْرِمُ إِكْرَمًا وَ فَعَّلَ، نَحْوُ؛ فَرَّحَ يُفَرِّحُ تَفْرِيحًا وَ فَاعَلَ، نَحْوُ؛ قَاتَلَ يُقَاتِلُ مُقَاتَلَةً وَ قِتَالاً وَ قِيتَالاً. وَ الثَّانِى؛ مَا كَانَ مَاضَيهِ عَلَى خَمْسَةِ أَحْرُوفٍ إِمَّا أَوَّلُهُ التَّاءُ. مِثْلُ تَفَعَّلَ، تَكَسَّرَ يَتَكَسَّرُ تَكَسُّرًا وَ تَفَاعَلَ، نَحْوُ؛ تَبَاعَدَ يَتَبَاعَدُ تَبَاعُدًا. وَ إِمَّا أَوَّلُهُ الْهَمْزَةُ. مِثْلُ إِنْفَعَلَ، نَحْوُ؛ إِنْقَطَعَ يَنْقَطِعُ إِنْقِطَاعًا وَ إِفْتَعَلَ، نَحْوُ؛ إِجْتَمَعَ يَجْتَمِعُ إِجْتِمَاعًا وَ إِفْعَلَّ، نَحْوُ؛ إِحْمَرَّ يَحْمَرُّ إِحْمِرَارًا. وَ الثَّالِثُ؛ مَا كَانَ مَاضِيهِ عَلَى سِتَّةُ أَحْروفٍ مِثْلُ إِسْتَفْعَلَ، نَحْوُ؛ إِسْتَخْرَجَ يَسْتَحْرِجُ إِسْتِخْرَاجًا وَ إِفْعَالَّ، نَحْوُ؛ إِحْمَارَّ يَحْمَارُّ إِحْمِيرَارًا وَ إِفْعَوَّلَ، نَحْوُ؛ إِجْلَوَّذَ يَجْلَوِّذُ إِجْلِوَّاذًا وَ إِفْعَوْعَلَ، نَحْوُ؛ إِعْشَوْشَبَ يَعْشَوْشِبُ إِعْشِيشَابًا وَ إِفْعَنْلَلَ، نَحْوُ؛ إِقْعَنْسَسَ يَقْعَنْسِسُ إِقْعِنْسَاسًا وَ إِفْعَنْلَى، نَحْوُ؛ إِسْلَنْقَى يَسْلَنْقِى إِسْلِنْقَاءً.

وَ أَمَّا الثُّلاَثِىُّ الْمَزِيدُ فِيهِ sülasi mezidün fiyh’e (kendisinde ziyade olan sülasi) gelince; فَهُوَ o mezid olan sülasi ki; عَلَى ثَلاَثَةِ أَقْسَامٍ üç kısım üzeredir. اَلْأَوَّلُ sülasi mezidin birinci kısmı; مَا öyle bir sülasi mezid fiil ki; كَانَ مَاضِيهِ o sülasi mezidin mazisi olur; عَلَى أَرْبَعَةِ أَحْرُوفٍ dört haf üzere olur. Yani, sülasi mezidin 1. Kısmı, mazisi dört harf üzere olandır. (Sülasi fiil üç harflidir, yani sülasi mezidin 1. Kısmının da mazisi 4 harf üzere ise, sülasi mezidin 1. Kısmı demek sülasi fiile 1 harf eklemek demektir. Zaten sülasi mezidler 3 nevdir. 1. Nev; sülasi mezid fiile bir harf eklemekle olur, bu da 3 babtır) كَـأَفْعَلَ yani mazisi أَفْعَلَ babı gibidir. Misal; أَكْرَمَ يُكْرِمُ إِكْرَمًا mazi, muzari ve masdarı gibidir. Ve sülasi mezidin 2. Kısmı olan وَ فَعَّلَ babına gelince; Bu da فَرَّحَ يُفَرِّحُ تَفْرِيحًا mazi, muzari ve masdarı gibidir. Ve sülasi mezidin 3. Kısmı olan وَ فَاعَلَ babına gelince; Bu da قَاتَلَ يُقَاتِلُ مُقَاتَلَةً وَ قِتَالاً وَ قِيتَالاً mazi, muzari ve masdarları gibidir. Bu sayılan 3 bab (أَفْعَلَ ve فَعَّلَ ve فَاعَلَ) sülasi mücerred üzerine bir harf eklenerek oluşturulmuş bablardır ve mazileri 4 harf üzeredir, dolayısıyla kısaca sülasi mezidün fiyh yani sülasi mezid rübai diyebiliriz. وَ الثَّانِى sülasi mezidin 2. Kısmı ise; مَا öyle fiillerdir ki; عَلَى خَمْسَةِ أَحْرُوفٍ beş harf üzere olmasıdır. Mazisi 5 harf üzer olan fiiller إِمَّا أَوَّلُهُ التَّاءُ ya evvellerinde ta (تاء) harfi olur, misal; مِثْلُ تَفَعَّلَ Tefe’âle babı gibidir; تَكَسَّرَ يَتَكَسَّرُ تَكَسُّرًا mazi, muzari ve masdarı gibi. Görüldüğü üzere mazi olan تَكَسَّرَ fiilinin başında ta (تاء) harfi var. Daha وَ تَفَاعَلَ Tefa’âle babı gibidir; تَبَاعَدَ يَتَبَاعَدُ تَبَاعُدًا mazi, muzari ve masdarı gibidir. Ya da bu sülasi mezid fiillerin başında وَ إِمَّا أَوَّلُهُ الْهَمْزَةُ hemze olur; مِثْلُ إِنْفَعَلَ İnfe’âle gibi; إِنْقَطَعَ يَنْقَطِعُ إِنْقِطَاعًا mazi, muzari ve masdarı gibi. Daha إِفْتَعَلَ İfte’âle babı gibidir; إِجْتَمَعَ يَجْتَمِعُ إِجْتِمَاعًا mazi, muzari ve masdarı gibidir. Daha وَ إِفْعَلَّ İf’âlle babı gibidir; إِحْمَرَّ يَحْمَرُّ إِحْمِرَارًا mazi, muzari ve masdarı gibi. وَ الثَّالِثُ sülasi mezidlerin 3. Kısmına gelince; مَا bu sülasi mezidin 3. Kısmında olan fiiller öyle fillerdir ki; كَانَ مَاضِيهِ onun (sülasi mezidin) mazisi olur; عَلَى سِتَّةُ أَحْروفٍ mazisinin 6 harf üzere olmasıdır. مِثْلُ إِسْتَفْعَلَ İstef’âle babı gibidir;إِسْتَخْرَجَ يَسْتَحْرِجُ إِسْتِخْرَاجًا mazi, muzari ve masdarı gibidir. Daha وَ إِفْعَالَّ İf’âlle babı gibidir; إِحْمَارَّ يَحْمَارُّ إِحْمِيرَارًا mazi, muzari ve masdarı gibidir. Daha وَ إِفْعَوَّلَ ve İf’âvvele babı gibidir. إِجْلَوَّذَ يَجْلَوِّذُ إِجْلِوَّاذًا mazi, muzari ve masdarı gibidir. Daha وَ إِفْعَوْعَلَ ve İf’âv’âle babı gibidir;إِعْشَوْشَبَ يَعْشَوْشِبُ إِعْشِيشَابًا mazi, muzari ve masdarı gibi. Daha وَ إِفْعَنْلَلَ İf’ânlele babı gibidir. إِقْعَنْسَسَ يَقْعَنْسِسُ إِقْعِنْسَاسًا mazi, muzari ve masdarı gibidir. Daha وَ إِفْعَنْلَى İf’ânlâ babı gibidir. إِسْلَنْقَى يَسْلَنْقِى إِسْلِنْقَاءً mazi, muzari ve masdarı gibidir.

Metnin Toplu Manası: Sülasi mezid Bablar 3 kısımdır. 1. Kısmın mazisi 4 harf üzeredir (ve 3 babtır). Birincisi; أَفْعَلَ gibidir, mevzunları; أَكْرَمَ يُكْرِمُ إِكْرَمًا gibidir. İkincisi; فَعَّلَ gibidir, mevzunları; فَرَّحَ يُفَرِّحُ تَفْرِيحًا gibidir. Üçüncüsü; فَاعَلَ gibidir, mevzunları; قَاتَلَ يُقَاتِلُ مُقَاتَلَةً وَ قِتَالاً وَ قِيتَالاً gibidir. Sülasi mezid babların 2. Kısmının mazisi 5 harf üzeredir. Sülasi mezid babların ikinci kısmı olan ve mazisi 5 harf üzere olan fiillerin başında ya ta (تاء) harfi olur; تَفَعَّلَ Tefe’âle gibidir, mevzunları تَكَسَّرَ يَتَكَسَّرُ تَكَسُّرًا gibidir. Daha تَفَاعَلَ Tefa’âle gibidir, mevzunları تَبَاعَدَ يَتَبَاعَدُ تَبَاعُدًا gibidir. Sülasi mezid babların ikinci kısmı olan ve mazisi 5 harf üzere olan fiillerin başında ya da hemze (ء) harfi olur; Misal: إِنْفَعَلَ İnfe’âle gibidir, mevzunları إِنْقَطَعَ يَنْقَطِعُ إِنْقِطَاعًا gibidir. Daha إِفْتَعَلَ İfte’âle gibidir, mevzunları إِجْتَمَعَ يَجْتَمِعُ إِجْتِمَاعًا gibidir. Daha إِفْعَلَّ İf’âlle gibidir, mevzunları إِحْمَرَّ يَحْمَرُّ إِحْمِرَارًا gibidir. Sülasi mezid babların 3. Kısmının mazisi 6 harf üzeredir. Misal; إِسْتَفْعَلَ İstef’âle gibidir, mevzunları إِسْتَخْرَجَ يَسْتَحْرِجُ إِسْتِخْرَاجًا gibidir. Daha إِفْعَالَّ İf’âlle gibidir, إِحْمَارَّ يَحْمَارُّ إِحْمِيرَارًا gibidir. Daha إِفْعَوَّلَ İf’âvvele gibidir, إِجْلَوَّذَ يَجْلَوِّذُ إِجْلِوَّاذًا gibidir. Daha إِفْعَوْعَلَ İf’âv’âle gibidir, إِعْشَوْشَبَ يَعْشَوْشِبُ إِعْشِيشَابًا gibidir. Daha إِفْعَنْلَلَ İf’ânlele gibidir, إِقْعَنْسَسَ يَقْعَنْسِسُ إِقْعِنْسَاسًا gibidir. Daha إِفْعَنْلَى İf’ânlâ gibidir, إِسْلَنْقَى يَسْلَنْقِى إِسْلِنْقَاءً gibidir.

وَ أَمَّا الرُّبَاعِىُّ الْمَزِيدُ فِيهِ؛ فَأَمْثِلَتُهُ، تَفَعْلَلَ كَـتَدَحْرَجَ يَتَدَحْرَجُ تَدَحْرُجًا. وَ إِفْعَنْلَلَ، نَحْوُ؛ إِحْرَنْجَمَ يَحْرَنْجِمُ إِحْرِنْجَامًا. وَ إِفْعَلَلَّ، نَحْوُ؛ إِقْشَعَرَّ يَقْشَعِرُّ إِقْشِعْرَارًا.

وَ أَمَّا الرُّبَاعِىُّ الْمَزِيدُ فِيهِ Rübai Mezidün Fiyh’e (rübai mücerrede ziyade olanlar) gelince; فَأَمْثِلَتُهُ onun misalleri ise şöyledir; Mazisi تَفَعْلَلَ babından, تَدَحْرَجَ gibidir, muzari ve masdarı ise; يَتَدَحْرَجُ تَدَحْرُجًا gibidir. Daha, mazisi وَ إِفْعَنْلَلَ babından, إِحْرَنْجَمَ gibidir, muzari ve masdarı ise; يَحْرَنْجِمُ إِحْرِنْجَامًا gibidir. Daha, mazisi وَ إِفْعَلَلَّ babından, إِقْشَعَرَّ gibidir, muzari ve masdarı ise; يَقْشَعِرُّ إِقْشِعْرَارًا gibidir.

Metnin Toplu Manası: Rübai Mezidün Fiyh’e (rübai mücerrede ziyade olanlar) gelince, onun misalleri تَفَعْلَلَ babından تَدَحْرَجَ يَتَدَحْرَجُ تَدَحْرُجًا mazi, muzari ve masdarı gibidir. Daha, إِفْعَنْلَلَ babından إِحْرَنْجَمَ يَحْرَنْجِمُ إِحْرِنْجَامًا mazi, muzari ve masdarı gibidir. Daha, إِفْعَلَلَّ babından إِقْشَعَرَّ يَقْشَعِرُّ إِقْشِعْرَارًا mazi, muzari ve masdarı gibidir.

{تَنْبِيهٌ} اَلْفِعْلُ؛ إِمَّا مُتُعَدٍّ وَ هُوَ أَلَّذِى يَتَعَدَّى إِلَى الْمَفْعُولِ بِهِ، كَقَوْلِكَ؛ “ضَرَبْتُ زَيْدًا” وَ يُسَمَّى أَيْضًا وَاقِعًا وَ مُتَجَاوِزًا. وَ إِمَّا غَيْرُ مُتَعَدٍّ وَ هُوَ أَلَّذِى لَمْ يَتَجَاوَزِ الْفَاعِلِ، كَقَوْلِكَ؛ “حَسُنَ زَيْدٌ” وَ يُسَمَّى لاَزِمًا. وَ غَيْرَ وَاقِعٍ. وَ تَعْدِيَتُهُ فِي الثُّلاَثِىُّ الْمُجَرَّدِ بِتَضْعِيفِ الْعَيْنِ أَوْ بِزِيَادَةِ الْهَمْزَةِ، كَقَوْلِكَ؛ “فَرَّحْتُ زَيْدًا” وَ “أَجْلَسْتُهُ” وَ بِحَرْفِ الْجَرِّ فِي الْكُلِّ، نَحْوُ؛ “ذَهَبْتُ بِزَيْدٍ” وَ “إِنْطَلَقْتُ بِهِ”

{تَنْبِيهٌ} Dikkat! Tenbih kelimesi tef’il babından masdardır. نَبَّهَ يُنَبِّهُ تَنْبِيهٌ şeklinde çekimi yapılır. Lugat manası; uyarma ve ikaz’dır. Istılahi manası ise; önceden söylenen şey hakkında bir uyarı vermek ve önceden söylenen şeye dikkat etmemiz gerektiğini bize vurgular. ثُمَّ الْفِعْلُ ibaresiyle Musannıf bizlere fiilin kısımlarını anlattı ya, işte orada kısımlarından bahsettiğimiz fiile dikkat çekerek bize tenbihte bulunmuştur. اَلْفِعْلُ Fiil: إِمَّا مُتُعَدٍّ ya müteaddi (geçişli) bir filldir; وَ هُوَ أَلَّذِى ve o müteaddi olan fiil ki, يَتَعَدَّى geçer, إِلَى الْمَفْعُولِ mefule geçer, بِهِ onunla, yani failin fiilinin kendisiyle. Bu duruma misal كَقَوْلِكَ senin şu sözün gibidir; ضَرَبْتُ زَيْدًا “Zeyd’e vurdum” cümlesindeki gibidir. وَ يُسَمَّى ve isimlendirilir (hadesi mefule tecavüz eden (geçen) fiiller), أَيْضًا aynı şekilde müteaddi olarak isimlenir ve وَاقِعًا vakı’ diye isimlendirilir. Vakı’ diye isimlendirmenin nedeni şudur; Failin fiilindeki hades, mefulü bihe geçip onda vaki’ olduğundandır. وَ مُتَجَاوِزًا ve bunlara ek olarak mütecaviz yani geçişken diye de isimlendirilir. وَ إِمَّا غَيْرُ مُتَعَدٍّ ve müteaddi (geçişli) olmayan fiillere gelince; وَ هُوَ أَلَّذِى ve o geçişli olmayan fiil ki, لَمْ يَتَجَاوَزِ geçmez, tecavüz etmez, الْفَاعِلِ fail, yani failin fiili. Geçişli olmayan fiilin misali; كَقَوْلِكَ senin şu sözün gibidir; حَسُنَ زَيْدٌ “Zeyd güzel oldu” gibidir. وَ يُسَمَّى ve geçişli olmayan fiil isimlendirilir; لاَزِمًا lazım fiil diye. Ve geçişli olmayan fiilوَ غَيْرَ وَاقِعٍ gayr-ı vaki’ diye de isimlendirilir. Gayr-ı Vaki’ diye isimlendirilmesinin sebebi; Failin fiilinin hadesi mefulü bihe geçmez, bilakis o failin kendi nefsinde vaki olur. Mefulde vaki olmadığından gayr-ı vaki denilir. وَ تَعْدِيَتُهُ ve onun (lazım fiil – geçişli olmayan fiil) ta’diyeti yani geçişli olması, onu geçişli yapmak; فِي الثُّلاَثِىُّ الْمُجَرَّدِ sülasi mücerredlerde lazım olan bir fiili müteaddi yapmak; o lazım olan fiilin mazisinin بِتَضْعِيفِ الْعَيْنِ aynul fiilinin tad’if olması yani tekrarlanması (şeddeli olması) ile olur, yani tef’il babına nakletmekle olur. أَوْ veya; lazım fiilin evveline  بِزِيَادَةِ الْهَمْزَةِ hemze ziyade etmekle olur. Bu duruma misal; كَقَوْلِكَ senin şu sözün gibidir; فَرَّحْتُ زَيْدًا “Zeyd’i sevindirdim” gibi ve وَ أَجْلَسْتُهُ “Onu oturttum” gibi. Bu iki misai incelersek فَرِحَ (sevindi) lazım fiilinin tef’il babına girdikten sonra müteaddi olduğunu görmekteyiz. Fiil lazım iken misal şöyle idi; فَرِحَ زَيْدٌ “Zeyd sevindi” ama فَرِحَ fiili tef’il babının mazisi olmakla aynul fiilini şeddeledi ve فَرَّحَ oldu ve lazım olan fiil müteaddi oldu. İkinci misalde ise جَلَسَ زَيْدٌ “Zeyd oturdu” dediğimizde جَلَسَ fiilinin lazım olduğunu görüyoruz. Burada ise جَلَسَ fiili if’al babının mazisi olarak أَجْلَسَ olmuş ve lazım iken müteaddi olmuştur. Lazım fiili müteaddi yapmanın ikinci yolu ise; وَ بِحَرْفِ الْجَرّ isimlerin başına harfi cerr gelmesidir, فِي الْكُلِّ isimlerin başına harfi cerr gelince her fiil lazım fiil müteaddi olur. Bu duruma misal; نَحْوُ gibidir; ذَهَبْتُ بِزَيْدٍ “Zeyd’e gittim” terkibindeki ذَهَبَ fiili lazım iken زَيْدْ lafzının başına harfi cerr gelmesiyle müteaddi olmuştur. وَ ve daha; إِنْطَلَقْتُ بِهِ “Ona gittim” terkibindeki إِنْطَلَقَ fiili lazım fiil iken, هـِ zamirinin başına harfi cerr gelmesiyle müteaddi olmuştur.

Metnin Toplu Manası: Dikkat! Fiil ya müteaddidir, yani failin fiili mefulü bihe geçer. Misal; ضَرَبْتُ زَيْدًا “Zeyd’e vurdum” terkibindeki ضَرَبَ fiili gibi. Failin fiilinin hadesi mefule geçerse bu fiile “müteaddi” fiil, vaki’ fiil ve mütecaviz (geçen) fiil denilir. Fiil ya da gayr-ı müteaddidir, yani failin fiili mefulü bihe geçmez. Misal; حَسُنَ زَيْدٌ “Zeyd güzel oldu” terkibindeki حَسُنَ fiili gibi. Failin fiilinin hadesi mefulü bihe geçmezse bu fiile “lazım” fiil ve gayr-ı vaki’ fiil denilir. Lazım olan sülasi mücerred bir fiili müteaddi yapma için, onun mazisinin aynul harfinin tad’if (şeddeli) olması (tef’il babından mazi olması) veya başına hemze ziyade edilmesi (if’al babından mazi olması) lazımdır. Lazım olan sülasi mücerred mazi fiilin aynul fiilinin tad’if (şeddeli) olmasına misal; فَرَّحْتُ زَيْدًا “Zeyd’i sevindirdim” terkibindeki فَرَّحَ fiili, daha önce lazım fiil olan فَرِحَ fiiliydi ama tef’il babının mazisi olmakla aynul fiilini şeddeledi ve فَرَّحَ olarak müteaddi bir fiil oldu. Lazım olan sülasi mücerred mazi fiilin evveline hemze ziyade edilmesine misal;  أَجْلَسْتُهُ “Onu oturttum” terkibindeki أَجْلَسَ fiili, daha önce lazım fiil olan جَلَسَ fiiliydi ama if’al babının mazisi olarak başına bir elif ziyade edilince أَجْلَسَ olarak müteaddi bir fiil oldu. Lazım olan sülasi mücerred bir fiili müteaddi yapmanın ikinci yolu ise, isimlerin başına harfi cerr gelmesidir, o halde tüm fiiller müteaddi olur. Misal; ذَهَبْتُ بِزَيْدٍ “Zeyd’e gittim” terkibindeki ذَهَبَ fiili, lazım fiil olmasına rağmen harfi cerr vasıtasıyla mefule geçtiği için müteaddi fiil olmuştur. İkinci misal; إِنْطَلَقْتُ بِهِ “Ona gittim” terkibindeki إِنْطَلَقَ fiili, lazım fiil olmasına rağmen harfi cerr vasıtasıyla mefule geçtiği için müteaddi fiil olmuştur.

{فَصْلٌ} فِي أَمْثِلَةِ تَصْرِيفِ هَذِهِ الأَفْعَالِ. أَمَّا الْمَاضِى؛ فَهُوَ أَلَّذِى عَلَى مَعْنًى وُجِدَ فِي الزَّمَانِ الْمَاضِى

{فَصْلٌ} bir fasıl, فِي أَمْثِلَةِ تَصْرِيفِ emsilenin (muhtelif sigaların) çekimi hakkında, هَذِهِ الأَفْعَالِ şu fiillerin. Yani buradan sonra bahsedilecek olan (mazi,muzari,emir ilaahirihi…) fiillerin muhtelif sigalardaki çekimleri ve hususiyetleri hakkında bir bölümdür. أَمَّا الْمَاضِى؛ Mazi fiile gelince; فَهُوَ أَلَّذِى o mazi fiil öyle fiil ki; عَلَى مَعْنًى bir mana üzerine delalet eden fiildir, وُجِدَ o mana mevcut olmuştur; فِي الزَّمَانِ الْمَاضِى geçmiş zamanda. Yani fiil-i mazi; Geçmiş zamanda mevcut olan bir mana üzerine delalet eden fiildir.

Metnin Toplu Manası: Buradan itibaren gelecek kısımlar, bahsedilecek olan fiillerin muhtelif sigalardaki çekimleri hakkında bir fasıldır. Bu fasılın ilki olan Fiil-i Mazi’ye gelince; O fiil-i mazi ki; Geçmiş zamanda mevcut olan bir mana üzerine delalet eden fiildir. Bununla ilgili misaller tabloda verilmiştir. Dersler ilerledikçe detayla netleşecektir.