ARAPÇA KELİMELER (1. ÜNİTE)

EŞ ANLAMLI KELİMELER

1.رَاكِبٌ / مُمْتَطِيٌّ (bindi)
2.أَسْعَدَ / يَعْتَبِرُ (sayar)
3.يُجْبِرُ / يَضْطَرُّ (zorlamıyor)
4.غَنِيٌّ / ثَرِيٌّ (zengin)
5.أَصْدِقَاءُ / زُمَلاَءُ (arkadaşlar)
6.ُيُلْقٌ / يَرْمٌ (atar)
7.طِرَازٌ / طَرِيقٌ (yol)
8.فَضَّلٌ / رَجَّحَ (ferah etmek)
9.كَرَّسْتُ / نَذَرَ

ZIT ANLAMLI KELİMELER

1.رَاجِيٌّ X قَانِطٌ (ümitsizliğe kapılmak)
2.(mutlu) أَسْعَدٌ / أَشْقَي (mutsuz)
3. (harika, hoş) رَائِعَةٌ / مُجْتَنِبَةٌ (kötü)
4.(sonsuz) بَقَاءُ Xفَنَاءُ (sonlu)
5.(özgür bıraktı) أَحْرَارٌ X مَقْصُورِينَ
6.(unuttu) يَنْسَ X يَتَذَكَّرُ (hatırladı)
7.(övünür) خُورَةٌ Xخَامِدَةٌ
8.(gülen) مُبْتَسِمَةٌ Xعَبُوسٌ (somurtkan)
9 (itaatkar) .مُمْتَثِلَةٌ X مُسْتَحِيَةٌ (
10.(uzattı) أَطَالَ X قَصَّرَ (kısalttı)

TEKİL _ ÇOĞUL

1.حَقْلٌ ج حُقُولٌ (tarla)
2.تَغْدِيرٌ ج تَغَارِيدٌ (ses)
3.صَوْتٌ ج أَصْوَاتٌ (zaman)
4.وَرْدٌ ج وُرُودٌ (gül)
5.زَهْرَةٌ ج أَزْهَارٌ (çiçek)
6.رَائِحَةٌ ج رَوَائِحٌ (koku)
7.اَدِمٌ ج عَوَادِمٌ (egzoz)
8.اَبٌ ج آبَائٌ (baba)
9.وَلَدٌ ج أَوْلاَدٌ (çocuk)
10.حُرٌّ ج أَحْرَارٌ (sıcak)
11.فَرْدٌ ج أَفْرَادٌ (kişi)
12.بَقَرَةٌ ج بَقَرَاتٌ (inek)
13.غَنَمٌ ج أَغْنَامٌ (koyun)
14.وَقْتٌ ج أَوْقَاتٌ (zaman)
15.حِمَارٌ ج أَحْمَارٌ (eşek)
16.نَفْسٌ ج أَنْفُوسٌ (mal)
17.مَكَانٌ ج أَمَاكِنٌ (mekan)
18.أُسْرَةٌ ج اُسَرٌ (aile)
19.زَوْجَةٌ ج أَزْوَاجٌ (eş)
20.بِنْتٌ ج بَنَاتٌ (kız)
21.مِهْنَةٌ ج مِهَنٌ (meslek)
22.أُسْلُوبٌ ج اَسَالِبٌ (uslup)
23.شَقَّةٌ ج شُقَقٌ
24.مَالٌ ج أَمْوَالٌ (mal)
25.أَهْلٌ ج أَهَالٌ (akraba)
26.أَرْضٌ ج أَرَاضٍ (yeryüzü)

TERCÜME

1.وَ كَانَ يَعْتَبِرُ نَفْسَهُ أَسْعَدَ النَّاسِ لِأَنَّهُ يَقُومُ بِعَمَلٍ يَرْغَبُ فِيهِ

A.Sevdiği bir işle uğraştığından kendini insanların en mutlusu sayıyordu.
B.Sevilen bir işle meşgul olmak insanı en mutlu kılar.
C.O insanların en mutlusu, çünkü sevdiği işi yapıyor.
D.Sevdiğin işi yapıyorsan insanların en mutlusu sensin.
E.Sevilen bir işle meşgul olduğu için insanların en bahtiyarı idi. 

(CEVAP C)

2.لاَ يُبَالِي بِالْحَيَاةِ الرَّئِعَاةِ فِي الْمَدِينَةِ ، وَيُفَضِّلُ تَغَارِدَ الطُّيُورِ عَلَى أَصْوَاتِ الْمُنَبَّهِ ، وَضَوْضَاءِ السَّيَّارَاتِ

A.Şehrin parlak yaşantısında kanmadı, kuş seslerini korna seslerine ve taşıtların gürültüsüne tercih etti.
B.Şehrin parlak yaşantısına aldırmaz, kuş cıvıltılarını korna seslerine ve taşıtların gürültüsüne yeğ tutar.
C.Şehirdeki parlak yaşantı onu ilgilendirmez, kuş cıvıltılarına korna sesleri ve taşıt gürültülerine de.
D.Şehirdeki parlak yaşantı onu ilgilendirmez, kuş cıvıltılarına korna sesleri ve taşıt gürültülerini tercih eder.
E.Şehirdeki şaşaalı hayata aldırmaz, kuş cıvıltıları ile gönlünü avutur, korna sesleri ve taşıt gürültüsünden uzak durur. 

(CEVAP C)

Eş -Zıt Anlamlı Tekil-Çoğul Kelimeler 1. Sınıf 2. Dönem 1-10. Ünite Açıköğretim Arapça yazısı ilk önce Fasih Arapça üzerinde ortaya çıktı.

Türkçeye “İşâret İsimleri” olarak çevirdiğimiz “İsmi İşâretler”, aslında Türkçe gramerindeki “İşâret Sıfatları” veya “İşâret Zamirleri” yerinde kullanılırlar. Ne var ki, Arapça öğrencisinin zihninde ‘sıfat’ veya ‘zamir’ kavramı nahiv bakımından başka bazı çağrışımlar yaptığından, biz bu ünitede “İşâret SıfatlarıZamirleri” tabiri yerine Arapça lafza da bağlı kalarak “İşâret İsimleri” ifadesini kullanacağız.

Türkçede ve Arapçada sıfat ve isim tamlamalarındaki öğe dizilimi birbirinin tam tersi bir durum arz ederken, Arapça “İşâret İsimleri” ile Türkçe “İşâret SıfatlarıZamirleri” arasında tam bir uyumluluk göze çarpar. Bir başka ifade ile Türkçede de, Arapçada da kendisine işâret edilen sözcük, işâret ismi veya işâret sıfatı veya işaret zamiri adını verdiğimiz sözcükten sonra gelir.

(Bu kitap) هَذَا الْكِتَابُ

(O dergi) تِلْكَ الْمَجَلَّةُ

Arapçadaki “İşâret İsimleri” ile Türkçedeki “İşâret Sıfatları Zamirleri”nin, işâret eden kişi ile işâret edilen varlık arasındaki mesâfenin durumuna göre uzak ve yakın için ayrı ayrı kullanımları vardır. Ancak uzaklık ve yakınlık algılaması görece bir durum olup kişiden kişiye değişebileceğinden, bu ayırım iki dilde de çoğu zaman teoride kalır.

Arapça “İşâret İsimleri” ile Türkçe “İşâret SıfatlarıZamirleri”nin kullanımına ilişkin en temel farklılık tesniyelerde ve erildişil ayırımlarda kendisini gösterir. Türkçe işaret sıfatları ve işaret zamirlerinde erildişil ayrımı olmadığı gibi ikil de yoktur.

Son olarak, Türkçede işaret zamiriişaret sıfatı ayırımı yazı dilinde ‘virgül’ ve konuşma dilinde ‘vurgu’ ile ifade edilirken, Arapçada işaret isimlerinden sonra harfi tarifli bir kelimenin gelip gelmemesi kullanım farkının alametidir. Bu husus, Arapça öğrenenlerin uygulamada en çok hata yaptıkları ve zorlandıkları konulardan biridir. Dolayısıyla, aşağıdaki iki örnek cümle arasındaki temel farka Arapçada her zaman dikkat edilmelidir:

İşâret İsimleri

أَسمَْاءُ اْلإِشَارَةِ

(Onlar, yaralılardır ) أُولَئِكَ مُصَابُونَ

(O yaralılar) أُولَئِكَ الْمُصَابُونَ

Dilbilgisi  İşaret  İsimleri

Kişi, kavram ya da nesnelere işâret etmek üzere kullanılan isimlerdir. Bu isimler yakın, orta uzaklık ve uzak için kullanılmak üzere üç çeşittir. Ancak biz bunlardan en çok kullanılan yakın ve uzağı gösteren ismi işâretleri ele alacağız. İşaret isimleri işaret olunan varlığın cinsiyetine ve niceliğine göre de farklılık arz eder. Şimdi bunları aşağıdaki tablolarda inceleyelim:

Yukarıdaki tabloda görmekte olduğumuz ismi işâretler, yakınımızda bulunan nesne veya kavramlara işâret eder. Uzakta bulunan nesne veya kavramlara işâret etmek için ayrı bir ismi işâretler tablosu varsa da, günümüz Arapçasında artık tamamı kullanılmayan bu ismi işâretlerin hepsi gösterilmeyerek, sadece yaygın olarak kullanılanlar üzerinde durulacaktır

İşaret İsminden Sonra Harfi Tarifli Bir Kelimenin Bulunması

İşaret isminden sonra gelen harfi tarifli sözcüğe müşârun ileyh (işâret edilen) denir ve irâb yönünden ismi işârete uyar. Sözgelimi, ismi işâret fâil veya  mübteda konumunda ise müşârun ileyh de merfû, ismi işâret mefûl konumunda ise müşârun ileyh de mansûb, keza ismi işâret harfi cerle mecrûr veya muzâfun ileyh konumunda ise müşârun ileyh de mecrûr olur.

1. Müşârun İleyhe Sahip İşâret İsminin Mübteda Oluşu

Cümle başlarında kullanılan ismi işâretler isim cümlelerinin mübtedası olurlar. Bu işâret isimlerini takip eden harfi tarifli isimler de onların müşârun ileyhi olurlar ve onlarla aralarında hem irâb bakımından hem de cinsiyet ve sayı bakımından uyum söz konusudur.

Yakın İçin Kullanılan İşaret İsimlerinin Mübteda Oluşu

(Bu öğrenci çalışkandır) . هَذَا الطَّالِبُ مُجْتَهِدٌ

(Bu iki adam doktordur) . هَذَانِ الرَّجُلاَنِ طَبِيبَانِ

(Bu çocuklar dürüsttür) . هَؤُلاَءِ اْلأَوْلاَدُ مُخْلِصُونَ

(Bu kız öğrenci çalışkandır) . هَذِهِ الطَّالِبَةُ مُجْتَهِدَةٌ

(Bu iki otobüs yenidir) . هَاتَانِ الحَْافِلَتَانِ جَدِيدَتَانِ

(Bu bayan mühendisler eskidirler) . هَؤُلاَءِ الْمُهَنْدِسَاتُ قَدِيمَاتٌ

(Bu dergiler ucuzdur) . هَذِهِ الصُّحُفُ رَخِيصَةٌ

Uzak İçin Kullanılan İşâret İsimlerinin Mübteda Oluşu

( Şu öğrenci çalışkandır) . ذَلِكَ الطَّالِبُ مُجْتَهِدٌ

(Şu iki kapı kapalıdır) . ذَانِكَ الْبَابَانِ مُغْلَقَانِ

(Şu işçiler çalışkandır) . أُولَئِكَ الْعُمَّالُ نَشِيطُونَ

( Şu kedi güzeldir) . تِلْكَ الْقِطَّةُ جمَِيلَةٌ

(Şu iki genç kız yenidir) . تَانِكَ الْفَتَاتَانِ جَدِيدَتَانِ

(Şu bayan öğretmenler zengindir) . أُولَئِكَ الْمُدَرِّسَاتُ غَنِيَّاتٌ

(Şu bisikletler pahalıdır) . تِلْكَ الدَّرَّاجَاتُ غَالِيَةٌ

هَذَا الطّالِبُ مُجْتَهِدٌ cümlesinde هَذَا mübtedadır ve onu izleyen harfi tarifli isim olan müşârun ileyh mübtedaya nicelik, cinsiyet ve irâb bakımından uymuştur. مُجْتَهِدٌ sözcüğü de isim cümlesinin haberidir. Tesniyesi olan هَذَانِ الرَّجُلاَنِ طَبِيبَانِ cümlesinde هَذَانِ mübteda olup merfuluk alameti tesniye olduğu için eliftir. الرَّجُلاَنِ sözcüğü de müşârun ileyh olup mübtedaya uymuştur. طَبِيبَانِ
sözcüğü de haberdir ve merfuluk alameti tesniye olması sebebiyle eliftir.

Diğer tesniye örnekleri de aynı şekilde irâb yapılmalıdır. تِلْكَ الدَّرَّاجَاتُ غَالِيَةٌ cümlesinde ise تِلْكَ isim cümlesinin mübtedasıdır. Müşârun ileyh gayri âkil çoğul olduğu için müennes gelmiştir. غَالِيَةٌ sözcüğü de haberdir ve zamme ile merfudur.İşaret İsminden Sonra Harfi Tarifli Bir Kelimenin Bulunması İşaret isminden sonra gelen harfi tarifli sözcüğe müşârun ileyh (işâret edilen)
denir ve irâb yönünden ismi işârete uyar. Sözgelimi, ismi işâret fâil veyamübteda konumunda ise müşârun ileyh de merfû, ismi işâret mefûl konumunda ise müşârun ileyh de mansûb, keza ismi işâret harfi cerle mecrûr veya muzâfun ileyh konumunda ise müşârun ileyh de mecrûr olur.

1. Müşârun İleyhe Sahip İşâret İsminin Mübteda Oluşu Cümle başlarında kullanılan ismi işâretler isim cümlelerinin mübtedası olurlar. Bu işâret isimlerini takip eden harfi tarifli isimler de onların müşârun ileyhi olurlar ve onlarla aralarında hem irâb bakımından hem de cinsiyet ve  sayı bakımından uyum söz konusudur.

Yakın İçin Kullanılan İşaret İsimlerinin Mübteda Oluşu

(Bu öğrenci çalışkandır) . هَذَا الطَّالِبُ مُجْتَهِدٌ

(Bu iki adam doktordur) . هَذَانِ الرَّجُلاَنِ طَبِيبَانِ

(Bu çocuklar dürüsttür) . هَؤُلاَءِ اْلأَوْلاَدُ مُخْلِصُونَ

(Bu kız öğrenci çalışkandır) . هَذِهِ الطَّالِبَةُ مُجْتَهِدَةٌ

(Bu iki otobüs yenidir) . هَاتَانِ الحَْافِلَتَانِ جَدِيدَتَانِ

(Bu bayan mühendisler eskidirler) . هَؤُلاَءِ الْمُهَنْدِسَاتُ قَدِيمَاتٌ

(Bu dergiler ucuzdur) . هَذِهِ الصُّحُفُ رَخِيصَةٌ

Uzak İçin Kullanılan İşâret İsimlerinin Mübteda Oluşu

( Şu öğrenci çalışkandır) . ذَلِكَ الطَّالِبُ مُجْتَهِدٌ

(Şu iki kapı kapalıdır) . ذَانِكَ الْبَابَانِ مُغْلَقَانِ

(Şu işçiler çalışkandır) . أُولَئِكَ الْعُمَّالُ نَشِيطُونَ

( Şu kedi güzeldir) . تِلْكَ الْقِطَّةُ جمَِيلَةٌ

(Şu iki genç kız yenidir) . تَانِكَ الْفَتَاتَانِ جَدِيدَتَانِ

(Şu bayan öğretmenler zengindir) . أُولَئِكَ الْمُدَرِّسَاتُ غَنِيَّاتٌ

(Şu bisikletler pahalıdır) . تِلْكَ الدَّرَّاجَاتُ غَالِيَةٌ

هَذَا الطّالِبُ مُجْتَهِدٌ cümlesinde هَذَا mübtedadır ve onu izleyen harfi tarifli isim olan müşârun ileyh mübtedaya nicelik, cinsiyet ve irâb bakımından uymuştur. مُجْتَهِدٌ sözcüğü de isim cümlesinin haberidir. Tesniyesi olan هَذَانِ الرَّجُلاَنِ طَبِيبَانِ cümlesinde هَذَانِ mübteda olup merfuluk alameti tesniye olduğu için eliftir. الرَّجُلاَنِ sözcüğü de müşârun ileyh olup mübtedaya uymuştur. طَبِيبَانِ
sözcüğü de haberdir ve merfuluk alameti tesniye olması sebebiyle eliftir.

Diğer tesniye örnekleri de aynı

İşaret  İsimlerinin  Cümlede Kullanımı

Gerek isim cümlelerinde gerekse fiil cümlelerinde işâret isminin iki çeşit kullanımı vardır. Bunlardan biri işâret isminden sonra harfi tarifli bir ismin kullanılması diğeri de kullanılmamasıdır. Eğer işâret isminden sonra harfi tarifli bir isim kullanılmıyorsa bu işaret ismi tek başına cümlenin bir ögesi olur. Tersi olduğu durumlarda yani işaret isminden sonra harfi tarifli bir ismin gelmesi söz konusu ise işaret ismi yine cümlenin bir öğesidir. Peşinden gelen harfi tarifli isim de irâb bakımından işâret ismine uyar.

İşâret İsminin Tek Başına Kullanılması

1. İşâret İsminin Mübteda Oluşu İsmi işâret cümle başında gelip onu takip eden sözcük de nekre veya özel isim veyahutta isim tamlaması şeklinde gelirse bu durumda işâret ismi mübteda ve kendisini takibeden sözcük de haber olur.

a. İşâret isminin haberinin nekre bir isim olması:

Yakın İçin Kullanılan İşâret İsimleri

(Bu bir kız öğrencidir). هَذِهِ طَالِبَةٌ (Bu bir öğrencidir). هَذَا طَالِبٌ

(Bu ikisi kız çocuğudur) . هَاتَانِ طِفْلَتَانِ (Bu ikisi çocuktur) . هَذَانِ طِفْلاَنِ

(Bunlar kadınlardır) . هَؤُلاَءِ نِسَاءٌ (Bunlar adamlardır) . هَؤُلاَءِ رِجَالٌ

Uzak İçin Kullanılan İşâret İsimleri

(Şu bir kız öğrencidir). تِلْكَ طَالِبَةٌ (Şu bir öğrencidir). ذَلِكَ طَالِبٌ

(Şu ikisi dergidir) . تَانِكَ مَجَلَّتَانِ (Şu ikisi kitaptır) . ذَانِكَ كِتَابَانِ

(Şunlar müslümanlardır) . أُولَئِكَ مُسْلِمُونَ. /أُولَئِكَ مُسْلِمَاتٌ

Yukarıdaki örneklerin hepsinde başta bulunan ismi işâretler isim cümlesinin ilk ögesi olması bakımından mübteda ve onu izleyen nekre isimler de haberdir. İsmi işâretler mebnîdir. Yani cümlenin hangi ögesi olurlarsa olsunlar sonları hiç değişmez. İşaret isimlerinin ikilleri tesniyenin irâbına tabidirler. Merfuluk alametleri elif, mansûbluk ve mecrûrluk alametleri de yâ harfidir.

(Bu ikisi Hatice’dir) . هَاتَانِ خَدِيجَتَانِ (Bu ikisi Muhammet’tir) . هَذَانِ مُحَمَّدَانِ

(Bunlar Zeyneplerdir) . هَؤُلاَءِ زَيْنَبَاتٌ (Bunlar Halitlerdir) . هَؤُلاَءِ خَالِدُونَ

Yukarıdaki örneklerde başta bulunan ismi işâret isim cümlesinin ilk ögesi olması bakımından mübteda ve onu izleyen özel isim de haberdir. Tesniyelerdeki هَذَانِ sözcüğü mübteda merfuluk alameti de elif harfidir. Ondan sonra gelen مُحَمَّدَانِ sözcüğü de haberdir, tesniye olduğu için merfuluk alameti elif harfidir.

c. İşâret isminin haberinin isim tamlaması olması:

(Bu, Ali’nin arkadaşıdır) . هَذَا صَدِيقُ عَلِيٍّ

(Bu ikisi, Ali’nin oğullarıdır) . هَذَانِ ابْنَا عَلِيٍّ

(Bunlar, Ali’nin arkadaşlarıdır) . هَؤُلاَءِ زُمَلاَءُ عَلِيٍّ

(Bu, kız öğrencinin arkadaşıdır) . هَذِهِ صَدِيقَةُ الطَّالِبَةِ

(Bu ikisi, kız öğrencinin arabalarıdır) . هَاتَانِ سَيَّارَتَا الطَّالِبَةِ

(Bunlar, kız öğrencinin arkadaşlarıdır) . هَؤُلاَءِ صَدِيقَاتُ الطَّالِبَةِ

Yukarıdaki örneklerde başta bulunan ismi işâret isim cümlesinin ilk ögesi olması bakımından mübteda ve onu izleyen muzaf durumdaki isim de haberdir. İsim tamlaması konusunda, tesniye isimler başka bir sözcüğe muzaf olduklarında sonlarındaki nun harfinin düşmesi gerektiği vurgulanmıştı. Bu hususa özellikle dikkat edilmelidir.

Bunlar babamın kitaplarıdır) . هَذِهِ كُتُبُ أَبِي

(Şunlar dekanın arabalarıdır) . تِلْكَ سَيَّارَاتُ الْعَمِيدِ

2. İşâret İsminin Mübteda Dışında Başka Bir Öge Oluşu

Kendisinden sonra gelen isimde harfi tarif olmadığında ismi işâret cümlenin mübteda dışında başka bir ögesi de olabilir. Örneğin: جَاءَ هَذَا مِنْ سُورِيَا (Bu, Suriye’den geldi) cümlesinde işâret ismi fâildir. رَأَيْتُ هَذَا فِي السُّوقِ (Bunu çarşıda gördüm) cümlesinde ise işâret ismi, mef’ûlün bihdir. قُلْتُ لِهَذَا (Buna söyledim) cümlesinde ise mecrûr konumundadır. سَيَّارَةُ هَذَا جمَِيلَةٌ (Bunun arabası güzel) cümlesinde de işâret ismi muzâfun ileyh olduğu için mecrûrdur.

İşaret İsimleri- Açıköğretim İlahiyat Arapça Dersleri yazısı ilk önce Fasih Arapça üzerinde ortaya çıktı.

“İnne ve Benzerleri”nin Tanımı ve Görevleri

İnne ve Benzerleri

Arap dilinde harflerin (edatların) kendi başlarına anlamları olmamakla birlikte cümle içinde çok aktif görev icra ederler. Kelimelerin birbirlerine  bağlanmasını sağlarlar. Bazı harfler, önüne geldikleri kelimelerin irâblarında değişiklik meydana getirirler. Bu irâb değişikliği ile birlikte cümleye yeni anlamlar da katarlar. Bu yüzden harflerin birkaç istisnası hariç büyük bir
ekseriyeti “âmil: etki eden” adıyla anılmışlardır.

“İnne ve ehavâtuhâ: İnne ve benzerleri” “amil” olan harflerdendir. Kendi başlarına anlamları olmamakla birlikte isim cümlesinin başına gelirler, mübtedayı kendilerine isim olarak alır nasb eder, haberi de haberleri olarak alır ref‘ ederler. İsim cümlesine her biri ayrı bir anlam kazandırır.

“İnne ve benzerleri” Arapçada “elhurûfulmüşebbehe bil fiil: fiile benzeyen harfler” adıyla da anılmaktadır. Çünkü bunlar fiil gibi üç ve daha fazla harflidirler ve fetha üzerine mebnîdirler. Anlam yönünden cümle içinde fiile benzer anlamlar taşırlar. Pekiştirme, kesinlik, mastara dönüştürme, benzetme, düzeltmedoğrultma, olması mümkün olan şeyi veya olması mümkün olmayan şeyi isteme gibi anlamları ifade ederler.

Bu harflere, isim cümlesinin başına gelerek mübtedayı kendilerine isim alarak nasb etmeleri, haberi de haber olarak almaları ve merfu‘ yapmaları sebebiyle “nevâsih: hükmü kaldıranlar/değiştirenler” de denir.

“İnne ve benzerleri” tüm diğer harfler gibi Arap dilinde “mebnî” dediğimiz, hiçbir surette yapısı ve harekesi değişmeyen kelime grubu içinde yer alırlar. Bunların müzekkerlikmüenneslik, müfred, tesniye ve cemi olma durumları yoktur.

Dilbilgisi İnne ve  Benzerleri

“İnne ve Benzerleri”nin Tanımı ve Görevleri

Arapçada isim cümlesinin başına gelerek onun yapısını ve anlamını değiştiren “kâne ve ehevâtuhâ” gibi nâkıs fiiller ve bir takım harfler vardır. “İnne ve ehevâtuhâ/İnne ve benzerleri” adı verilen harfler isim cümlesinin başına gelerek yapısını değiştiren harflerdendir. “İnne ve ehêvâtuha”, “elhurûful müşebbehe bil fiil”, “elhurûfunnevâsih” adı verilen bu harfler şunlardır:

(إنَّ ، أنَّ ، كَأَنَّ ، لكِنَّ ، لَيْتَ ، لَعَلَّ)
Bu harfler isim cümlesinin başına gelerek mübtedayı kendilerine isim olarak alır nasb eder, haberi de haberleri olarak alır ref ederler. ( (العِلْمُ نُورٌ “İlim ışıktır” anlamındaki bu isim cümlesi mübteda olan ( العلمُ ) kelimesi ile haber olan ( نُورٌ ) kelimelerinden oluşmaktadır. Bu cümlenin başına bu harflerden ( إنّ )yi getirdiğimiz zaman cümle şu şekle dönüşmektedir: ( إنّ العِلْمَ
نُورٌ ) “Muhakkak ilim nurdur”. Bu durumda ( العلمُ ) kelimesi ( إنّ ) nin ismi olarak mansûb olmakta, ( نُورٌ ) kelimesi de haberi olarak merfû olmaktadır.

Şu örnekleri inceleyiniz:

1. اللهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ إنّ اللهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ.

2. الخَبَرُ صَحيحٌ ليتَ الخَبَرَ صَحيحٌ.

3. الربِيعُ قادِمٌ يَسُرُّنِي أنَّ الرَّبِيعَ قادمٌ.

İnne ve Benzerlerinin Cümleye Kazandırdıkları Anlamlar إِنَّ) ): Tekit ve pekiştirme (tahkîk ve tekîd) edatıdır. İsim cümlesinin anlamını tekit eder ve pekiştirir. Cümlenin anlamına “muhakkak, kesinlikle, şüphesiz, gerçekten, elbette” gibi anlamlar katar. Genellikle bu harf muhatabın o konuda şüphe içinde olması, kafasının karışık olması durumunda veya olayın önemini vurgulamak için kullanılır.

Bu harf ile cümleye doğrudan başlanılır. Meselâ, ( الجَمَلُ صَبُورٌ ) “Deve sabırlıdır” anlamındaki isim cümlesinin başına ( إنَّ ) harfini getirdiğimiz zaman cümle ( إنّ الجَمَلَ صَبُورٌ ) “Kesinlikle deve sabırlıdır” şekline dönüşmektedir. Mübtedayı kendisine isim olarak alıp nasb etmekte, haberi de haber olarak alıp ref etmektedir. Şu örneklerin yapı ve anlamlarına dikkat ediniz.Muhammet elbette öğrencidir. .

 1. مُحَمَّدٌ طالِبٌ. إنّ مُحَمداً طالِبٌ

Muhakkak edep gereklidir

. . 2. الأدَبُ واجِبٌ. إنَّ الأدَبَ واجِبٌ

Kesinlikle cadde geniştir. . 3. الشارِعُ واسِعٌ. إنَّ الشارِعَ واسِعٌ
أَن

َّ) ): Bu harf de ( إِنَّ ) gibi tekit ve pekiştirme harfıdir. Ancak bu harf ( (إِنَّ harfinden farklı olarak başına geldiği isim cümlesinin anlamını mastara çevirir, onu anlam yönünden cümle olmaktan çıkarır. Bu sebeple bu harf bir anlam ifade eden cümlenin başında bulunmaz, ismi ve haberiyle birlikte başka bir cümlenin unsuru haline dönüşür. ( أَنَّ ) isim cümlesinin anlamını
başka cümleye bağlarken “dığı, dığını, eceği” gibi bağlaç görevi görür. ( (أَنَّ nin isim ve haberinden oluşan cümleye “masdarı müevvel, tevilli mastar” denir.

Bu yapı Arap dilinde cümlelerin anlamına derinlik ve genişlik kazandıran, kullanımı çok yaygın olan bir yapıdır. Meselâ, ( (علِيٌّ ذاهِبٌ إلى السُّوقِ “Ali çarşıya gidiyor” cümlesinin başına ( أَنَّ ) yi getirdiğimiz zaman bu cümle أنّ علِيّاً ذاهِبٌ إلى السّوقِ) ) “Alinin çarşıya gitmesi” şeklinde mastara dönüşür ve tek başına bir anlam ifade etmez. Başka bir ana cümleye bağlamamız gerekir
ve şöyle deriz:, ( رأيتُ أنّ عليّاً ذاهِبٌ إلى السُّوقِ ) “Alinin çarşıya gittiğini gördüm.”

Şu cümleleri inceleyiniz:

Yazın sıcaklık şiddetlidir. . 1. الحَرُّ شَدِيدٌ في الصَّيفِ

Yazın sıcağın şiddetli olduğunu hissettim. . شَعَرتُ أنّ الحَرَّ شَدِيدٌ في الصّيفِ

Kız hastadır. . 2. البِنْتُ مَرِيضَةٌ

Kızın hasta olması bana acı veriyor. . يُؤْلِمُنِي أنّ البِنْتَ مَرِيضَةٌ

Çalışkanlar daima başarılıdırlar. . 3. المجُْتَهِدُون ناجِحُون دائماً

Çalışkanların daima başarılı olduklarını bil. . إعْلَمْ أنّ المجُْتَهِدِين ناجِحُون دائِماً
كَأَنَّ) ): Teşbih (benzetme) edatıdır, cümleye “güya, sanki, mış gibi”

anlamlar kazandırırır. İsmini haberine benzetme görevi görür. Meselâ ( الجُنْدِيُّ أسَدٌ ) “Asker aslandır” anlamındaki bu cümlenin başına ( كَأَنَّ ) edatını getirdiğimiz zaman cümle ( كَأَنّ الجُنْدِيَّ أسَدٌ ) “Asker sanki aslandır” anlamına bürünmektedir.

Şu örnekleri inceleyiniz.

Kitap sanki arkadaştır. . 1. الكِتابُ رَفِيقٌ. كأَنَّ الكِتابَ رَفِيقٌ

Ay sanki kandildir. . 2. القَمَرُ مِصْبَاحٌ. كأَنَّ القَمرَ مِصْبَاحٌ

Otomobil sanki füzedir. . 3. السّيّارَةُ صارُوخٌ. كأنَّ السّيّارَةَ صارُوخٌ لكِنَّ) ): Bu harf istidrak (hatayı düzeltmek, telafi etmek) içindir, “lakin, ancak, fakat” anlamlarını ifade eder. Birbirine ters olan iki hüküm arasında yer alır, önceki cümlenin ifade ettiği anlamın yanlış anlaşılmasını önlemek için o hükmü düzeltir. Bu sebepten dolayı doğrudan cümleye bu harf ile başlanılmaz.

 Meselâ, (. حَضَرَ الطلابُ. سَلِيمٌ غائِبٌ ) “Öğrenciler geldi. Selim yoktur.” cümlelerini ( لكنّ ) ile birleştirdiğimiz zaman şu şekle dönüşmektedirler: (. حضَرَ الطلابُ لَكِنَّ سَلِيماً غائِبٌ ) “Öğrenciler geldiler ancak Selim yok.” Birinci cümlede anlatılan durum ikinci cümle ile düzeltilmiştir.

 Şu cümleleri inceleyiniz.
1. الجَوُّ مُمْطِرٌ.الشمسُ مُشْرِقَةٌ. الجوُّ مُمْطِرٌ لكنّ الشمسَ مُشْرِقَةٌ.

Hava yağışlıdır, ancak güneş ışık saçıyor.

2. الحَدِيقَةُ واسِعَةٌ. الأشْجارُ قَلِيلَةٌ. الحَدِيقَةُ واسِعَةٌ لكنّ الأشجارَ قَلِيلةٌ.

Bahçe geniştir, ancak ağaçlar azdır.

3. مبنَى الكُلّيّةِ كَبِيرٌ. الطلابُ قلِيلُون. مَبْنَى الكُلِّيّةِ كَبِيرٌ لكنّ الطلابَ قلِيلُون.

Fakültenin binası büyüktür, ancak öğrenciler azdır.
لَيْتَ) ): Temenni içindir, “keşke” anlamını içerir. Bu harf olması mümkün olmayan veya olması çok zor olan şeyleri temenni etmek için kullanılır.

Meselâ ihtiyar biri gençliğinin geri gelmesini dilediğinde şöyle der: ( لَيْتَ الشَّبَابَ يَعُودُ يَوْماً ) “Keşke bir gün gençlik geri dönse.” Şu örnekleri inceleyiniz:
Keşke meyve olgun olsa. . 1. الفاكِهَةُ ناضِجَةٌ. ليتَ الفاكِهَةَ ناضِجَةٌ

Keşke ay bu gece doğsa. . 2. القمَرُ طالِعٌ الليلَ. لَيْتَ القَمَرَ طالِعٌ الليلَ
ا.  ا. لَيْتَ لِي أجْنِحَةً أطِيرُ ِ  3. لِي أجْنِحَةٌ أطِيرُ ِ

Keşke kendisiyle uçacacağım kanatlarım olsa. لَعَلَّ) ): Terecci (ümit etme) veya işfak (acıma, şefkat gösterme) için kullanılır. Sevilen işlerin yapılmasını istemeyi, çirkin, zor işlere bulaşmaktan sakındırmayı ifade eder.

Meselâ, ( المرَِيض نائِمٌ ) “Hasta uyuyor” cümlesinin başına bu harfi getirirsek( لَعَلّ المرَِيضَ نائِمٌ ) “Umulur ki hasta uyuyor” şekline dönüşür.

Şu örnekleri inceleyiniz.

Umulur ki ev caddeye yakındır. 1. المنَْزِلُ قَرِيبٌ مِنْ الشارعِ. لَعَلّ المنَْزِلَ قَرِيبٌ مِنْ الشارعِ

Umulur ki hoca odasındadır. . 2. الأستاذُ في غرفَتِهِ. لعَلَّ الأستاذَ في غُرْفَتِهِ

Umulur ki tacir kâr eder. . 3. التّاجِرُ رابِحٌ في تِجارَتِهِ. لعلّ التاجرَ رابحٌ في تجارَتِهِ

“İnne ve Benzerleri”nin İsimlerinin Haberlerinden Önce Gelmesi

“İnne ve benzerleri”nin ismi kendilerinden önce gelemez (tekaddüm edemez). Ancak inne ve benzerlerinin haberi isimlerinden önce gelebilir.

1. “İnne ve benzerleri”nin haberi cârmecrûr veya zarf olur, ismi de marife olursa, haberinin isminden önce gelmesi caizdir (isminden sonra gelmesi de mümkündür). Meselâ ( إنّ في التّأنيِّ السّلاَمَةَ ) cümlesinin haberi konumundaki ( في التّأنِي ) ismi olan ( السّلامةَ ) den önce gelmiştir. Bu cümleyi şu şekilde söylemek de caizdir: ( .(إنّ السلامَةَ في التّأنيِّ

2. a. “İnne ve benzerleri”nin haberi cârmecrûr veya zarf olur ismi de nekre olursa haberinin isminden önce gelmesi vaciptir. ( (إنّ فَوْقَ الشجَرَةِ عُصْفُوراً örneğinde ( إنّ )nin ismi olan ( عُصْفُوراً ) kelimesi nekre olduğu, haberi ( (فوقَ الشجَرَةِ de zarf olduğu için haberinden sonra gelmiştir. ( إنّ في البيتِ رَجُلاً ) örneği de bunun gibidir.

b. “İnne ve benzerlerinin isminde haberine dönen bir zamir bulunursa isminin haberinden sonra gelmesi vaciptir. (  إنّ في المحَْكَمَةِ قُضاَ ) “Elbette mahkemede hâkimleri vardır” cümlesinde (  قُضاَ ) kelimesi ( إنّ ) nin ismidir, haberi ( في المحَْكَمَةِ ) kelimesine dönen ( ها ) zamirini taşıdığı için isminin haberinden sonra gelmesi vaciptir. ( (لَعَلّ حَولَ المدَْرَسَةِ حارِسَها)، (إنّ في البَيْتِ صاحِبَهُ örneklerinde de ( إنّ )nin isminde haberine dönen zamir olduğu için haberinden sonra gelmiştir.

انّ) ) nin Hemzesinin Kesra ve Fetha Okunduğu Yerler

انّ) ) nin hemzesi şu durumlarda kesra okunur:

انّ) . 1 ) tek başına anlam ifade eden bir cümlenin (sözün) başında yer aldığı zaman. ( إنّ الكِتابَ مُفِيدٌ)، (إنّ العَدلَ أساسُ الملُْكِ)، (إنّ الحَياءَ مِنْ الإيمانِ ) örneklerinde olduğu gibi.

قول) . 2 ) kelimesi ve bundan türemiş olan fiil ve isimlerden sonra gelirse. قُلْ إنّ الحَقّ واضِحٌ) ) “De ki, hak açıktır” cümlesinde ( انّ ) harfi ( قُلْ ) emir fiilinden sonra gelmiştir.

 Şu örnekleri inceleyiniz:

قُلْ إنّ الحَقَّ وَاضِحٌ. يَقُولُ الأستاذُ إنّ السّعادَةَ في القَناعَةِ. قال الطبِيبُ إنّ الرياضةَ نافِعَةٌ لِلْجِسْمِ.

3. Sıla cümlesinin başında yer alırsa. ( (جاء الذي إنّهُ يحْمِلُ الأخبارَ السارّةِ

“Sevindirici haberler getiren kişi geldi” cümlesinde ( انّ ) harfi ( الذي ) ismi mevsûlünün sılası olan ( يَحمِلُ الأخبارَ السارّة ) cümlesinin başında yer aldığı için kesra okunmuştur.

Şu örnekleri inceleyiniz:

م يعملُون بِنشاطٍ.  جاء الذي إنّهُ مُجْتَهِدٌ. رأيتُ الطالِبَ الذي إن أباهُ كاتِبٌ. سَلّمْتُ على الرجالِ الذينِ إ

4. Kasemin (yemin) cevap cümlesinin başında yer alırsa. ( (واللهِ إنّ الإيمانَ قُوَّةٌ “Vallahi iman güçtür” cümlesinde ( انّ ) harfi yeminden sonra yeminin cevabı olan ( الإيمانُ قُوّةٌ ) cümlesinin başında yer aldığı için hemzesi kesra okunmuştur.( واللهِ إنّ مَحْمُوداً يَجْلِسُ مَعَ المدُِير الآن ) “Vallahi Mahmut şimdi müdürle birlikte oturuyor” cümlesi de bu örnek gibidir.
انّ) . 5 ) harfi hal cümlesinin başında yer alırsa. ( أدرَكْتُهُ وإنّهُ يَرْكَبُ الطائرَةَ ) “Ona uçağa binerken yetiştim” cümlesinde ( وهو يَرْكَبُ الطائرةَ ) cümlesi hal cümlesidir, bunun başına ( انّ ) harfi geldiği için kesra okunmuştur. ( رَأيْتُ الطلابَ وإنَّهُم يُناقِشون هذا الأمرَ ) “Öğrencileri bu konuyu tartışırlarken gördüm” cümlesi de birinci örnek gibidir.

انّ) . 6 ) harfi ( حَيْثُ ، ألا الاسْتِفْتاحِية ، إذ ) kelimelerinden sonra gelirse. (لا تَجْلِس حَيْثُ إنّ الهوَاءَ بارِدٌ ) “Havanın soğuk olduğu yere oturma” cümlesinde ( انّ ) harfi حَيثُ) ) zarfından sonra gelmiştir. ( ألا إنّ الإسلامَ لَنُورٌ ) “İyi bilin ki İslâm ışıktır” cümlesinde ( انّ ) harfi cümle başında tenbih ve konuya dikkat çekmek için kullanılan ( ألا ) harfinden sonra gelmiştir. ( تُبْ إذ إنّ اللهَ رَحِيمٌ ) “Tövbe et, zira Allah çok merhametlidir” cümlesinde ( إذْ ) edatından sonra gelmiştir.

انّ) . 7 ) harfi sıfat cümlesinin başına gelirse. ( زُرْتُ رَجُلاً إنّهُ فاضِلٌ ) cümlesinde انّ) ) harfi sıfat cümlesi olan ( هو فاضِلٌ ) cümlesinin başına gelmiştir. ( اشْتَرَيْتُ كِتاباً إنّ نَفْعَهُ عَظِيمٌ ) “Kesinlikle yararı büyük olan bir kitap satın aldım” cümlesi de birinci örnek gibidir.

Sepette olan meyveyi yedim. . ا في السّلَةِ

“İnne ve Benzerleri”nin Amel Etmemesi

“İnne ve benzerleri”ne ( ما الكافّة ) “mâi kâffe” veya diğer adıyla “mâi zâide” bitiştiği zaman onları amel etmekten alıkoyar. İsimlerini nasb edip haberlerini ref edemezler. Bu durumda harfler isim cümlelerinin başına gelme özelliğini de yitirir, fiil cümlelerinin başına da gelirler. ( إنما الحَياةُ طَيّبَةٌ ) cümlesinde ( (إنّ harfine ( ما ) bitiştiği için onu amel etmekten alıkoymuştur, bu yüzden kendisinden sonra gelen ( الحياةُ ) kelimesi onun ismi değil mübtedadır ve merfûdur, ( طَيِّبَةٌ ) kelimesi de haber ve merfûdur. ( (إنما يَنْجَحُ المجُْتَهِدُون cümlesinde ( إنّ ) harfine ( ما الكافة ) bitiştiği için ( يَنْجَحَ المجُْتَهِدُونَ ) fiil cümlesinin başına gelmiştir.

Şu örnekleri inceleyiniz:

Ameller ancak niyetlere göredir. . إنّما الأعْمالُ بِالنّيّاتِ

Ancak hırsız cezalandırılır. . إنّما يُعاقَبُ اللصُّ

وَجَدْتُ أنّما صداقَةُ الجاهِلِ تَعَبٌ.

Cahilin dostluğunun ancak yorgunluk olduğunu gördüm.

Saray sanki dağdır. . كَأنّما القَصْرُ جَبَلٌ

Adam cimridir ancak oğlu cömerttir. . الرجُلُ بَخِيلُ ولكنما ابنُهُ جَوادٌ

Arkadaşlar çoktur ancak vefalılılar azdır. . الأصدِقاءُ كَثِيرون ولكنما الأوفِياءُ قَلِيلونَ

Ancak ( لَيْتَ ) ye ( ما الكافّة ) bitiştiği zaman amel etmesi de etmemesi de caizdir. Amel ettiği zaman başına geldiği isim cümlesinde ismini nasb haberini ref eder, amel etmediği zaman başına geldiği isim cümlesinde bir değişiklik olmaz, cümlenin ögeleri mübteda ve haber olarak merfû olurlar.

Keşke barış bayrağı dalgalansa. . لَيْتَما أعلامَ السَّلاَمِ مُرَفْرِفَةٌ. لَيْتَما أعلامُ السَّلاَمِ مُرَفْرِفَةٌ

Keşke sevinç sürekli olsa. . ليْتَما السُّرورَ دائِمٌ. لَيْتَما السّرُورُ دائمٌ

İnne Ve Kardeşleri – Açıköğretim İlahiyat Arapça Dersleri yazısı ilk önce Fasih Arapça üzerinde ortaya çıktı.

İsim cümleleri isimle başlayan cümlelerdir. Mübteda (özne) ve haber (yüklem) adıyla anılan iki unsurdan oluşmaktadır. İrab yönünden mübteda ve haberin her ikisi de merfudurlar. İsim cümlesi temel cümle birimlerinden biri olmakla birlikte bu yapının başına bazı fiiller ve harfler gelerek isim cümlesinin yapısını değiştirmekte, temel yapısına yeni anlamlar kazandırmaktadır. İsim cümlesinin başına gelerek onun yapısını değiştiren fiil grubundan birisi “nâkıs fiiller” olarak isimlendirilen “Kâne ve ehevâtuha: Kâne ve benzerleri”dir.

Kâne ve benzerleri kelime türleri içinde fiil grubunda yer alır ve fiilin yapı özelliklerini gösterirler. Zaman yönünden mâzi (geçmiş zaman), muzâri (şimdiki/geniş/gelecek zaman) ve emir kipleri ve şahıslara göre çekimleri bulunmaktadır. Cümle içinde işlevleri açısından iki tür yapı özelliği göstermektedirler.

Bu fiillerin anlamları merfuları (fâil: özne) ile tamam oluyor ve mansûb bir isme ihtiyaç duymuyorlarsa bu durumda “tam fiil” olarak değerlendirilmektedirler. Tam fiil oldukları zaman fâil alıp ref ederler. Tam fiiller iş oluşa (hades), zamana ve fiil ile fâil arasında gerçekleşen isnada delalet ederler. Şayet bu fiillerin anlamları fâilleri (özne) ile tamam olmayıp mutlaka mansûb bir isme ihtiyaç duyuyorlarsa bu durumda “nâkıs” fiil olarak görev yapmaktadırlar.

Nâkıs fiiller isimleri ile  haberleri arasındaki isnada ve bu isnadın zamanına delalet etmekte, işoluşa delalet etmemektedirler. Kâne ve benzerleri nâkıs fiil olarak görev yaptıkları zaman isim cümlesinin başına gelir, isim cümlesinin yapısını değiştirirler. Mübtedayı kendilerine isim olarak alır ref eder, mübtedanın haberini de haber olarak alır nasb ederler.

İsim cümlesinin yapısını bu şekilde değiştirmeleri sebebiyle “nevâsih: hükmü giderenler/değiştirenler” adıyla da anılmaktadırlar.

Dilbilgisi  Kane ve  Benzerleri

Kâne ve benzerleri şu fiillerden oluşmaktadır:

كَانَ، صَارَ، أَصْبَحَ، أَضْحَى، أمْسَى، ظَلَّ، باتَ، لَيْسَ، مازَالَ، مَا بَرِحَ، ما فَتِئَ، ما انفَكَّ، مادَامَ.

Kâne ve benzerlerinin iki türlü kullanımları söz konusudur:

 a. Tam fiil  olarak, b. Nâkıs fiil olarak:

a. Tam Fiil Olarak Kullanılmaları: Eğer “kâne ve benzerleri”nin anlamları habere ihtiyaç duyulmaksızın fâilleri ile tamam olursa bu durumda tam fiil kabul edilirler. Tam fiiller iş oluş (hades) ve zamana delâlet ederler. Kâne ve benzerlerinden olan ( مادام، مابَرِحَ، باتَ، ظَلّ، أمْسَى، أضْحَى، أصْبَحَ، صَارَ، كاَنَ ) fiilleri tam fiil olarak da görev yaparlar. Ancak ( ما فَتِئَ، مازَالَ، لَيْسَ ) fiilleri tam fiil olmaz, daima nâkıs fiil olurlar.

Kâne ve benzerleri tam fiil oldukları zaman anlamları nâkıs fiil olarak kullanıldıklarındaki anlamlarından farklı olur ve şu anlamları ifade ederler:

(Bulundu, meydana geldi) . كانَ: وُجِدَ، حَصَلَ

(Döndü, bir halden başka hâle geçti) . صارَ: رَجَعَ ، انتقل من حال إلى آخرَ

(Sabah vaktine erişti, sabahladı) . أصْبَحَ: دخَلَ في الصباحِ

(Kuşluk vaktine girdi, kuşluğa erişti) . أضْحَى:دَخَلَ في الضُّحى

(Akşam vaktine girdi, akşamladı) . أمْسَى:دَخَلَ في المسَاءِ

(Kaldı, sürdürdü, devam etti) . ظَلَّ: بَقِيَ، دامَ، اسْتَمَرّ

(Geceledi, geceye girdi) . بَاتَ:دخَلَ في الليلِ

(Kaldı, sürdü) . دَامَ: بَقِيَ، استَمَرّ

(Çözüldü, ayrıldı, bitti) . انْفَكَّ: انْحَلّ، انْفَصَلَ وانْتَهَى

(Gitti, ayrıldı) . بَرِحَ: ذَهَبَ وفارَقَ

Bu fiillerin tam fiil olarak kullanılmaları ile ilgili aşağıdaki örnekleri inceleyiniz:

قال النَّبِيُّ عليه السلامُ: اللَّهم بكَ أصْبَحْنَا وبكَ أمْسَيْنَا وبكَ نَحْيَا وبكَ نَمُوتُ وإليكَ الْمَصيرُ.

(Hz. Peygamber (s.a.) şöyle buyurmuştur: Allahım, senin sayende sabahlıyor, senin sayende akşamlıyor, senin sayende diriliyor, senin sayende ölüyoruz, dönüşümüz sanadır.)
Hz. Peygamber’in bu duasında geçen ( أصْبَحْنا،أمْسَيْنا ) fiilleri tam fiil anlamında işoluşa ve zamana delâlet etmiştir. Şu örneklerde de kâne ve benzerleri tam fiil olarak kullanılmışlardır:
(Kuşlar yuvalarına sığınır ve geceyi geçirir.) . تأوِي الطيورُ إلى أعْشَاشِهَا فَتَبِيتُ Bu cümlede geçen ( تَبِيتُ ) fiili “kâne ve benzerleri”nden olup tam fiildir,fâili ile anlamı tamam olmuştur.

وهَكَذا كانَتْ أيامُنا، إذا أصْبَحْنَا لم نَتَوَقَّعْ أن نُضْحِيَ، وإذا أضْحَيْنَا لم نَتَوَقَّعْ أن نمُْسِي، ولكنَّ اللهَ كانَ لطيفًا

بِنَا .

(Günlerimiz işte bu şekilde geçti, sabahladığımız zaman kuşluk vaktine ulaşmayı ummuyorduk, kuşluk vaktine eriştiğimiz zaman akşama ereceğimizi ummuyorduk, ancak Allah bize karşı lütufkârdı.) Bu cümlede geçen( كانَتْ أيّامُنا ) fiil ve fâilden oluşmuş “günlerimiz geçti” anlamındadır. Aynı şekilde أصْبَحْنَا, نُضْحِيَ, أضْحَيْنَا, نُمْسِي fiilleri fâilleri ile birlikte gelmiş ve fâilleri ile
anlamları tamam olmuştur, işoluşa ve zamana delâlet etmişlerdir.

(Akşama her eriştiğimde kendimi hesaba çekerim.). كُلَّما أمْسَيتُ حاسَبْتُ نَفْسِي Bu cümlede yer alan أمسيتُ fiili “kâne ve benzerleri”ndendir, tam fiildir, fâille anlamı tamam olmuştur.

b. Nâkıs Fiil Olarak Kullanılmaları: “Kâne ve benzerleri” isim cümlesinin başına geldikleri zaman nâkıs fiil kabul edilmektedir. Çünkü bunlar yukarıda da belirttiğimiz gibi bu durumda işoluşa delâlet etmezler; isimleri (merfu‘ları) ile anlamları tamam olmadığı için habere ihtiyaç duyarlar.

Bu durumda isim cümlesinin yapısını da değiştirirler. Mübtedayı kendilerine isim olarak alır ref‘ eder, haberi de kendilerine haber olarak alır nasbederler. الزِّحامُ شَدِيدٌ) ) “Kalabalık çoktur” anlamındaki cümle mübteda konumunda olan الزِّحامُ) ) ve haber olan ( شَدِيدٌ ) kelimelerinden oluşmuş bir isim cümlesidir. Bu cümlenin başına nâkıs fiillerden olan ( كانَ ) getirildiği zaman ( (كانَ الزِّحامُ شَدِيدا şeklinde irâb ve anlam yönünden değişikliğe uğramaktadır.

Mübteda olan الزِّحامُ) ) kelimesi ( كانَ ) fiilinin ismi olarak zamme ile merfu‘ olmakta, haber  konumunda olan ( شَدِيداً ) kelimesi ise bu fiilin haberine dönüşerek mansûb olmaktadır. Anlamı ise “Kalabalık çoktu” şekline dönüşmektedir. Aşağıdaki isim cümlelerini ve başlarına “kâne ve benzerleri” geldikten sonraki durumlarını inceleyiniz:

(Sıcak şiddetli idi.) . كانَ الحَرُّ شَدِيداً  (Sıcak şiddetlidir.) . 1. الحَرُّ شَدِيدٌ

(Meyve olgunlaştı.) . صَارَ الثَّمَرُ نَاضِجاً (Meyve olgundur.) . 2. الثَّمَرُ نَاضِجٌ

(Işık parıldadı.) . ظَلَّ النُّورُ ساطِعاً (Işık parıldar.) . 3. النُّورُ سَاطِعٌ

(Gökyüzü bulutsuzdur.) . 4. السَّماءُ صافِيَةٌ

(Gökyüzü bulutsuz oldu.) . أصْبَحَ السَّماءُ صافِيَةً

(Ali hasta oldu.) . أضْحَى علِيٌّ مَرِيضاً (Ali hastadır.) . 5. عَلِيٌّ مَرِيضٌ

(Rüzgârlar şiddetlidir.) . 6. الرِّياحُ شَدِيدَةٌ

(Rüzgârlar şiddetli değildir.) . لَيْسَتْ الرِّياحُ شَدِيدَةً

(Hasta acı çekti.) . باتَ المرَِيضُ مُتَألِّماً (Hasta acı çekiyor.) . 7. المرَِيضُ مُتَألِّمٌ

(İşçi yorgun oldu.) . أمسَى العامِلُ مُتْعَبَاً (İşçi yorgundur.) . 8. العامِلُ مُتْعَ

Kâne ve Benzerlerinin İsimlerine Uyumu

Kâne ve benzerleri, diğer fiillerin fâillerine olan uyumları gibi müzekkerlik ve müenneslik yönünden isimlerine uyum gösterirler. Meselâ ( الوردُ في الحَدِيقةِ مُتَفَتِّحٌ ) “Bahçedeki çiçek açmıştır” anlamındaki bu isim cümlesinin başına أضْحَى) ) yı getirdiğimiz zaman cümlede mübteda konumunda yer alan ( (الوَرْدُ kelimesi ( أضْحَى ) fiilinin ismi haline gelmektedir. Kelime müzekker olduğu için ( أضْحَى ) fiili de ona uyarak müzekker siygasında gelmektedir: .( أضحى الوَرْدُ  (في الحَدِيقةِ مُتَفَتِّحاً الفاكِهَةُ ناضِجَةٌ) ) isim cümlesinin başına ( صَارَ ) fiilini getirdiğimiz zaman bu fiilin ismi konumuna geçen ( الفاكِهَةُ ) müennes olduğu için ( صَارَ ) fiili de müennes olarak gelir ve cümle şu şekle dönüşür:.( (صارَت الفاكِهَةُ ناضِجَةً Fiil fâil uyumunda olduğu gibi, kâne ve benzerleri de isimleri müfredtesniye veya cemî gelse bile sürekli olarak müfred müzekker veya müfred müennes olarak gelirlerler. Meselâ ( الحارسانِ مُسْتَيْقِظَانِ ) isim cümlesinde mübteda ve haber birbirlerine uyumlu olarak tesniye müzekker (ikil eril) hallerinde gelmiştir.

Bu cümlenin başına( أصْبَحَ ) fiilini getirdiğimiz zaman ismi konumuna geçen mübteda tesniye olmasına rağmen fiil müfred müzekker olarak gelir, cümle şu şekle dönüşür: ( أصْبَحَ الحارسان مُسْتَيْقِظَيْنِ ). Aynı şekilde ( الممَُرِّضاتُ واقِفاتٌ أمامَ المسُْتَشْفي ) “Hemşireler hastanenin önünde duruyorlar” anlamındaki isim cümlesinin başına ( أمسَى ) fiilini getirdiğimiz zaman mübteda ve haber cemi müennes kelimelerden oluşmasına rağmen fiil tekil gelir, sadece isminin müennes olması sebebiyle müennes olur: ( أمسَتْ (الممَُرِّضاتُ واقِفَاتٍ أمامَ المسُْتَشْفَى

Kâne ve Benzerlerinin Zaman ve Şahıslara Göre Çekimleri

Kâne ve benzerleri çekim yönünden üç gruba ayrılmaktadırlar:

1. Tam çekimli (mâzî muzarî emir kipleri) olanlar (Tam mutasarrıf):

(كان، وأصبح، وأمسى، وأضحى، وظل، وبات، وصار)

(İdi, oldu, olur). كَانيَكُونُكُنْ

(Allah için kullanıldığında sonsuzluğa delalet eder)

(Olmak anlamındadır.) . أصْبَحَيُصْبِحُأصْبِحْ

(Olmak anlamındadır.) . أمسَىيُمْسِيأمسِ

(Olmak anlamındadır.) . أضْحَىيُضْحِيأضحِ

(Olmak, devam etmek, sürmek anlamındadır.) . ظَلَّيَظَلُّظَلَّ

(Olmak anlamındadır.) . باتَيَبِيتُبِتْ

(Olmak, dönüşmek anlamındadır.) . صارَيَصِيرُصِرْ

كانَ) ) fiilinin dışındaki tam çekimli (mutasarrıf) fiiller ( ، بَاتَ، ظَلَّ، أضْحَى

أمسَى، أصْبَحَ، صَارَ ) nâkıs fiil oldukları zaman tümü ( صارَ ) anlamını taşır, durum değişikliği, oluş ve dönüşüm anlamlarını ifade ederler. Bu fiillerin mâzîmuzâri ve emir kiplerine göre cümle içindeki kullanımlarına ve anlamlarına dikkat ediniz:

(Ağacın meyveleri olgundur.) . 1. ثِمَارُ الشجرةِ ناضِجَةٌ

(Ağacın meyveleri olgun olur.) . يَكُونُ ثِمارُ الشجرةِ ناضِجَةً

(Sen çalışkan bir hocasın.) . 2. أنتَ مُدَرِّسٌ مُجْتَهِدٌ

(Çalışkan bir hoca ol.) . كُنْ مُدَرِّساً مُجْتَهِداً

(İlkbaharda hava mutedildir.) . 3. الطَّقسُ في الربِيعِ مُعْتَدِلٌ

(İlkbaharda hava mutedil olur.) . يَصِيرُ الطّقْسُ في الرّبِيع مُعْتَدِلاً

(Yağmur sağanak halindedir.). 4. المطََرُ غَزِيرٌ

(Yağmur hala sağanak olarak yağıyor.). يَظلُّ المطرُ غزيراً

(Hava güneşlidir.) . 5. الجَوُّ مُشْمِسٌ

(Hava güneşliydi yağmurlu oldu.) . كانَ الجَوُّ مُشْمِساً صارَ مُمْطِراً

Kâne ve benzerlerinin başlarına diğer fiillerde olduğu gibi bazı edatlar gelebilmektedir. Mâzî fiilin başına gelince kesinlik, mûzarî fiilin başına gelince ihtimal ifade eden ( قَدْ ) edatı, gelecek anlamı ifade eden ve muzârî fiillerin başına gelen ( س، سَوْفَ ) edatları; nefî ve nehiy anlamları ifade eden edatlar ( ما، لا، لَمْ )bu fiillerin başlarına da gelebilir.

(Üzüm olgunlaşacak.) . 1. سَيَصِيرُ العِنَبُ ناضِجاً

(Tacir kâr edecek.) . 2. سَوفَ يُصْبِحُ التاجرُ رابحاً

(Problemin çözümü zor olmadı.) . 3. ما كانَت المشُْكِلَةُ صَعْبَةَ الحَْلِّ

(Ders kolay değildi.) . 4. لَمْ يَكُن الدرسُ سَهْلاً

(Bazen düşman dost olabilir.) . 5. قَدْ يَصِيرُ العَدُوُّ صَدِيقاً

2. Sadece mâzî ve muzâri çekimi olan ve devamlılık bildirenler (Nâkıs

mutasarrıf). Bu fiiller içinde günümüz Arapçasında en çok kullanımı olan ( ما زال  ) fiilidir, bu fiilin muzârisi genellikle ( لا يَزَالُ ) şeklinde gelir. Devamlılık
bildiren bu fiiller şunlardır:

ما زَالَلا يَزَالُ، ما بَرِحَلا يَبْرَحُ، ما فَتِئَلا يَفْتَأ، ما انْفَكَّلا يَنْفَكُّ.

(Kız öğrenciler hâlâ çalışkanlar.) . 1. ما زالَتْ التلمِيذاتُ مُجْتَهِداتٍ

(Yağmur hâlâ yağıyor.) . 2. لا يزالُ المطََرُ نازِلاً

(Çiftçi hâlâ buğdayı saçıyor.) . 3. ما بَرِحَ الفلاحُ يَبْذُرُ القَمْحَ

(Çocuk hâlâ öğreniyor.) . 4. ما فتِئَ الغُلامُ يَتَعَلَّمُ

3. Sadece mâzî kipi bulunan fiiller (Câmid).

(لَيْسَ، ما دَامَ)

لَيْسَ) ) fiili isim cümlesini olumsuz yapan “câmid” bir fiildir. Mâzî kipinde tüm şahıs zamirlerine çekimi yapılabilmektedir. ( العامِلُ نَشِيطٌ ) “İşçi çeviktir” cümlesinin başına bu nâkıs fiili getirdiğimiz zaman ( ليسَ العامِلُ نَشِيطاً ) “İşçi çevik değildir” şeklinde isim cümlesini olumsuz yapmış oluruz.

ما دَامَ) ) fiili cümledeki başka bir fiilin zamanını gösteren zaman zarfıdır. “ müddetince, dığı sürece, dıkça” gibi masdariyet ve zamam anlamını bildirir. أحِبُّ الطالِبَ مادامَ مُهَذَّباً) ) “Terbiyeli olduğu sürece öğrenciyi severim” örneğinde olduğu gibi  fiilinin tek zaman kipi olan mâzi kipinde şahıs zamirlerine göre çekimi şu şekilde gerçekleşmektedir.

هو طالبٌ-لَيْسَ طالباً (ليسَ-هو).

هُما طالبانِ-لَيْسا طالِبَيْنِ (لَيْسَا-هما).

هُمْ طٌلاّبٌ-لَيْسُوا طُلاَّباً (لَيْسُوا-هُمْ).

هِيَ طالِبَةٌ-لَيْسَتْ طالِبَةً (لَيْسَتْ-هِيَ).

هُما طالِبَتانِ-لَيْسَتَا طالِبَتَيْنِ (لَيْسَتَا-هما).

هُنَّ طالِباتٌ-لَسْنَ طالِبَاتٍ (لَسْنَ-هنّ).

أنتَ طالِبٌ-لَسْتَ طالِباً (لَسْتَ-أنتَ).

أنْتُما طالِبانِ-لَسْتُما طالِبَيْنِ (لَسْتُما-أنتُما).

أنتُمْ طُلاّبٌ-لَسْتُمْ طُلاّباً (لَسْتُمْ-أنْتُمْ).

أنْتِ طالِبَةٌ-لَسْتِ طالِبَةً (لَسْتِ-أنْتِ).

أنْتُما طالِبَتانِ-لَسْتُما طالِبَتَيْنِ (لَسْتُما-أنْتُما).

أنْتُنَّ طالِباتٌ-لَسْتُنّ طالِباتٍ (لَسْتُنَّ-أنْتُنّ).

أنا طالِبٌ-لَسْتُ طالباً (لَسْتُ-أنا).

نَحنُ طلابٌ-لَسْنا طُلاباً (لَسْنا-نَحْنُ).

Kâne ve Benzerlerinin İsim ve Haberlerinin İrabı

Kâne ve benzerleri fiiller nâkıs fiil oldukları zaman isim cümlelerinin başına gelirler. Bu fiiller isim cümlesinin tüm yapı biçimlerinde başlarına gelir, mübtedayı kendilerine isim alır ref eder, haberi de haber olarak alır. nasbederler. Mübtedanın haberden önce veya sonra gelmesi bunların amel etmelerinde hiçbir değişiklik meydana getirmez. Meselâ ( (هذا رجُلٌ صالِحٌ
cümlesinde mübteda nekre olduğu için haberden sonra gelmiştir.

Bu isim cümlesinin başına ( كانَ ) nâkıs fiilini getirdiğimiz zaman ( (كانَ في البَيْتِ رَجُلٌ şeklinde olur ve mübteda olan ( رَجُلٌ ) kelimesi ( كانَ ) nin ismi olarak merfu olur. Kâne ve benzerleri isim cümlesinin ögelerinin irabını değiştirmekle birlikte isim cümlesinde mübteda ve haberin uyumu noktasında hiçbir etkide bulunamazlar. İsimleri ve haberleri müzekkerlik-müenneslik, müfred, tesniye ve cemi olarak birbirlerine uyumlu gelirler.

1. İsim ve haberleri müfred müzekker, müfred müennes veya akılsız varlıkların cemi teksîri olurlarsa; isimleri zamme ile merfu haberleri de fetha ile mansûb olur.

(Ev temiz oldu) . صارَ البَيْتُ نَظِيفاً – (Ev temizdir.) . البَيْتُ نَظِيفٌ

(Mühendis faal oldu.) . أصْبَحَتْ المهَُنْدِسَةُ نَشِيطةً – (Mühendis faaldir.) . المهَُنْدِسَةُ نَشِيطةٌ

(Ağaçlar yapraklandı.). ظَلَّتْ الأشجارُ مُورِقَةً – (Ağaçlar yapraklıdır.) . الأشْجَارُ مُورِقَةٌ

2. Nâkıs fiillerin isim ve haberleri tesniye müzekker veya tesniye müennes olursa, isimleri elif ( ا) ile merfu, haberleri de cezimli “ya” ( يْ ) ile mansûb olur.

– (İki oyuncu hızlıdır.) . اللاّعِبانِ سَرِيعانِ

(İki oyuncu hâlâ hızlıdırlar.) . لا يَزالُ اللاّعِبانِ سَرِيعَيْنِ

(İki kız öğrenci laboratuardadırlar.) . الطالِبَتَانِ مَوْجُودَتَانِ في المخُْتَبَرِ

(İki kız öğrenci laboratuardaydılar.) . كانَتْ الطالِبَتان مَوْجُودَتَيْنِ في المخُْتَبَرِ

3. Nâkıs fiillerin isim ve haberleri cemî müzekker sâlim olurlarsa, isimleri “vav” ( و) ile merfu, haberleri de “ya” ( ِي ) ile mansûb olur. Şayet isimleri akıllı varlıkların cem-i teksiri ise zamme ile merfu olur.

(Memurlar evlerine dönüyorlar.) . م الموَُظَّفُون عائِدُون إلى بُيُوِ

(Memurlar evlerine döndüler.) . م أمْسَى الْمُوَظَّفُون عائِدِينَ إلى بيُُوِ

(Çocuklar odada uyuyorlar.) . الأطفالُ نائِمُون في الغُرْفَةِ

(Çocuklar odada uyudular.) . صَارَ الأطفالُ نائِمِينَ في الغرفَةِ

4. Nâkıs fiillerin isim ve haberleri cem-i müennes sâlim olurlarsa, isimleri zamme ile merfu haberleri de kesra ile mansûb olur.

(Bayan gazeteciler bakanlık binası önündeler.) . الصَّحَفِيّاتُ حاضِراتٌ أمامَ مَبْنَى الوِزَارَةِ

ما زالَتْ الصَّحَفِيَّاتُ حاضِرَاتٍ أمامَ مَبْنَى الوِزارَةِ.

(Bayan gazeteciler hâlâ bakanlık binası önündeler.)

5. Kâne ve benzerleri isimleri ism-i işaret olursa, bu isimler mebnî oldukları için müfred ve cemî durumlarında nâkıs fiilin ismi olarak mahallen merfu olurlar. Tesnîye durumlarında, diğer tesniye kelimeler gibi elif ( ا) ile merfu olurlar. ( هذا رجُلُ صالِحٌ ) “Bu salih bir adamdır” isim cümlesinin başına صارَ) ) fiilini getirdiğimiz zaman cümle ( صارَ هذا رجُلاً صالحِاً ) şeklinde olur.

 ( (صارَ fiilinin ismi olan ( هذا ) işaret ismi mebnî olduğu için mahallen merfu olmuştur.

هاتانِ الفَلاّحَتانِ نَشِيطَتانِ) ) “Bu iki çiftçi kadın faaldirler” anlamındaki isim cümlesinin başına ( أصبَحَ ) fiilini getirdiğimiz zaman cümle ( أصبَحَتْ هاتانِ الفَلاّحَتانِ نَشِيطَتَيْنِ ) şekline dönüşür. ( هاتانِ ) ism-i işareti ( أصبَحَ ) fiilinin ismi ve tesniye olduğu için elif ( ا) ile merfu olmuştur. Haberi olan ( نَشِيطَتَيْنِ ) kelimesi de “ya” ile mansûbdur.

هؤلاء التلمِيذاتُ نَاجِحاتٌ) ) “Bu kız öğrenciler başarılıdırlar” anlamındaki isim cümlesinin başına ( صارَ ) fiilini getirdiğimiz zaman cümle ( صارتْ هؤلاء التلمِيذاتُ ناجِحاتٍ ) şekline dönüşmektedir.

( هؤلاء ) çoğul işaret ismi ( صارَ ) fiilinin ismi olarak mebni olduğu için mahallen merfu olmuştur. ( التلمِيذاتُ ) kelimesi ( (هؤلاء işaret isminin sıfatı olarak zamme ile merfu olmuştur.

6. Kane ve benzerlerinin isim ve haberleri “mütekellim yâ”sının dışında bir isme muzaf olmuş “beş isim” olursa ismi vav ( و) ile merfu olur. ( أبُوكَ مُوَظَّفٌ مُجْتَهِدٌ ) cümlesinin başına ( كانَ ) fiilini getirdiğimiz zaman cümle ( كانَ أبُوكَ مُوَظَّفاً مُجْتَهِداً ) şeklinde olur, ( أبُوكَ ) kelimesi ( كانَ ) nin ismi olarak vâv ( و) ile merfu olmuştur. ( مُوَظفاً ) kelimesi de haberi olarak fetha ile mansûb olmuştur.

Kane ve Kardeşleri – Açıköğretim İlahiyat Arapça Dersleri yazısı ilk önce Fasih Arapça üzerinde ortaya çıktı.

“İrab Yönünden İsimler” konusunda gördüğümüz üzere cümle içerisindeki konumlarına göre sonlarında hareke ve harf değişikliği meydana gelen kelimelere “murab”, bu tür değişikliklere uğramayan kelimelere ise “mebnî” denilmekteydi. Fiiller de isimler gibi murab ve mebnî olarak ikiye ayrılır. Ancak isimlerle fiillerin irâb durumları tümüyle aynı değildir. Zira irâbın ref ve nasb hali isim ve fiillerde ortak iken, cer hali sadece isimlerde, cezm hali ise sadece fiillerde görülmektedir.

Fiillerden murab olan sadece muzâri fiildir. Ancak muzâri fiilin cemi müennes siygaları murab değil mebnîdir. Bu durumda çeşitli amillerin etkisiyle cemi müennes siygaları hariç muzâri fiilin sonunda hareke değişikliği veya harf düşmesi meydana gelir. Örneğin “ يَكْتُبُ ” fiili, başına لَمْ harfi geldiğinde “ أَنْ ,”لَمْ يَكْتُبْ harfi geldiğinde ise “ أَنْ يَكْتُبَ ” olur. Aynı edatlar tesniye ve cemi siygaları olan يَكْتُبَانِ ve يَكْتُبُونَ fiillerinin başına geldiğinde sonlarındaki nunlar düşerek لَمْ يَكْتُبَا ve لمَْ يَكْتُبُوا , أَنْ يَكْتُبَا ve أَنْ يَكْتُبُوا şeklinde değişirler.

Sonunda illet harfi bulunan “ يَرْمِي ” fiilinin başına لَمْ harfi geldiğinde, illet harfi hazfedilerek “ أَنْ ,”لَمْ يَرْمِ harfi geldiğinde “ أَنْ يَرْمِيَ ” olur. Mâzi ve emir fiilleri mebnîdir, sonlarında hiçbir hareke ve harf değişikliği meydana gelmez. Örneğin; “ ذَهَبَ عَلِيٌّ إِلَى بَيْتِهِ بَعْدَ أَنْ خَرَجَ مِنَ المَدْرَسَةِ ” cümlesinde خَرَجَ fiilinin başına gelen أَنْ onda hiçbir değişiklik yapmamıştır. Yine “ وَأَوْحَيْنَا إِلَى
مُوسَى إِذْ اِسْتَسْقَاهُ قَوْمُهُ أَنْ اِضْرِبْ بِعَصَاكَ الحَْجَرَ ” ayetinde başına أَنْ harfi gelen اِضْرِبْ emir fiilinde değişiklik olmamıştır.

Bir de emir kipi kategorisinde değerlendirilen nehiy kipleri vardır. Hem emir hem de nehiy kipi muzâri fiilden elde edilmelerine rağmen mebnîdirler.

Dilbilgisi  Fiillerde İrab

Sahih Fiillerin Çekimleri ünitesinde mâzi, muzâri ve emir fiil çekimlerini görmüştük. Bu ünitede fiillerde irâb konusunu ele alacağız. Hangi fiillerin  murab, hangilerinin mebnî olduğunu, murab olan fiillerin ref, nasb ve cezm alametlerini, mebnî olan fiillerin ise ne şekilde mebnî olduğunu inceleyeceğiz. Ayrıca fiillere bitişen muzmer (zamir) fâillerin neler olduğunu çeşitli örneklerle işleyeceğiz.

Fiiller zaman açısından mâzi (geçmiş), muzâri (şimdiki ve geniş) ve emir (istek) olmak üzere üç kısma ayrılmaktadır. Mâzi ve emir fiilleri mebnî, muzâri fiil ise murabdır. Mâzi Fiil: Bir eylem veya olayın geçmiş zamanda meydana geldiğini bildiren fiil türüdür. Sahih veya illetli olsun mâzi fiil tüm siygalarıyla mebnîdir.

Mâzi Fiilin İrâbı: Mâzi fiiller mebnîdir, son harekeleri değişmez. Mebnî fiiller tahlil edilirken fiilin sonunda değişmeyen hareke veya harf üzere mebnî olduğu belirtilir. Bu durum aşağıdaki tabloların açıklamalarında görülecektir. Aşağıdaki tabloda son harfi sahih olan mâzi fiil çekimi verilmiş, fâil olan merfu zamirler parantez içerisinde gösterilmiş, mebnîlik durumu da
rakamlarla ifade edilmiştir.

(1) rakamı ile gösterilen dört siyga fetha üzere mebnîdir.

(2) rakamı ile gösterilen bir siyga zamme üzere mebnîdir.

(3) rakamı ile gösterilen dokuz siyga sükûn üzere mebnîdir.

Aşağıdaki cümlelerde geçen sahih mâzi fiilleri inceleyiniz.
Dün ne yaptın? ؟ مَاذَا فَعَلْتَ أَمْسِ Ali bir mektup yazdı. . كَتَبَ عَلِيٌّ رِسَالَةً كَتَبَ fetha üzere mebnî mâzi fiildir. عَلِيٌّ zamme ile merfu açık (zâhiri) fâildir.

فَعَلْتَ sükûn üzere mebnî mâzi fiildir. Merfu muttasıl zamir olan تَ fâildir. Ali ve Halid çarşıya gittiler. . خَالِدٌ وعَلِيٌّ ذَهَبَا إِلَى السُّوقِ ذَهَبَا fetha üzere mebnî mâzi fiildir. Merfu muttasıl zamir olan tesniye elifi ا) ) fâildir. Fiil ve fâilden oluşan ذَهَبَا cümlesi, خَالِدٌ وعَلِيٌّ mübtedasının haberdir.

Öğrenciler okula gittiler. . الطُّلاَّبُ ذَهَبُوا إلَى المدَْرَسَةِ ذَهَبُوا zamme üzere mebnî mâzi fiildir. Merfu muttasıl zamir olan cemi vâvı ( و) fâildir. Fiil ve fâilden oluşan ذَهَبُوا cümlesi الطُّلاَّبُ mübtadasının haberidir.

Kızlar bahçede oynadılar. . البَنَاتُ لَعِبْنَ فِي الحَدِيقَةِ لَعِبْنَ sükûn üzere mebnî mâzi fiil. Merfu zamir olan nûn u nisve ( نَ) fâildir.

Muzâri Fiil: Bir eylemin şimdiki veya geniş zamanda yapılmakta olduğunu veya gelecek zamanda yapılacağını ifade eden fiil türüdür. Muzâri Fiilin İrâbı: Muzâri fiiller murabdır. Ancak muzâri fiilin iki siygası mebnîdir, yapısı değişmez. Bu iki siyga يَفْعَلْنَ – تَفْعَلْنَ siygalarıdır.

Mebnî oldukları için bu iki siyganın irâbı mahallen olur. Başında nasb veya  cezm eden amillerden biri bulunmayan muzâri fiil merfudur. Nasb ve cezm edatlarından önemli olanlara, “Fiili Muzârinin Nasb Hali” ve “Fiili Muzârinin Cezm Hali” konularında değinilecektir.

Son Harfi Sahih Olan Muzâri Fiilin Ref Hali

Aşağıdaki tabloda son harfi sahih olan merfu muzâri fiil çekimi verilmiş, fâil olan merfu zamirler parantez içerisinde gösterilmiş, irâb durumu da rakamlarla ifade edilmiştir.

(1) rakamı ile gösterilen beş siyga zamme ile merfudur.

(2) rakamı ile gösterilen yedi siyga nunların sabit kalmasıyla merfudur. Sonlarında nun bulunan bu siygaların sayısı yedi olmasına rağmen, üç tanesi ortak siyga olduğu için ( تَفْعَلاَنِ ) bunlara kısaca beş fiil anlamında “efâl i hamse” denilmektedir. Efâli hamsenin ref durumu nunların sabit kalması, nasb ve cer durumu ise nunların hazfedilmesi (düşürülmesi) ile olur.
(3) rakamı ile gösterilen iki siyga sükûn üzere mebnîdir. Mebnî kelimelerin irabı mahalli olduğundan, bu iki siyga mahallen merfudur.

Aşağıdaki cümlelerde geçen merfu muzâri fiilleri inceleyiniz.

Ayşe ve Fatma ağacın altında oturuyorlar. . عَائِشَةُ وَفَاطِمَةُ تَجْلِسَانِ تَحْتَ الشَّجَرَةِ تَجْلِسَانِ nun harfinin sabit kalmasıyla merfu muzâri bir fiildir. Merfu muttasıl zamir olan tesniye elifi ( ا) fâildir.
Zeynep! Ne yapıyorsun? ؟ يَا زَيْنَبُ مَاذَا تَفْعَلِينَ تَفْعَلِينَ nun harfinin sabit kalmasıyla merfu muzâri bir fiildir. Merfu muttasıl zamir olan muhâtaba yâsı ( ي) fâildir.

O bayanlar çarşıya gidiyorlar. . هُنَّ يَذْهَبْنَ إِلَى السُّوقِ يَذْهَبْنَ mebnî olduğu için mahallen merfudur, irâb alameti aranmaz. Merfu muttasıl zamir olan nûnu nisve ( نَ) fâildir. Ahmet bir kitap okuyor. . أَحمَْدُ يَقْرَأُ كِتَابًا يَقْرَأُ zamme ile merfu muzâri bir fiildir. Müstetir zamir olan هُوَ fâildir.

Son Harfi Sahih Olan Muzâri Fiilin Nasb Hali Muzâri fiili nasb eden edatların önemlileri şunlardır: أَنْ، لَنْ، كَيْ أَنْ : Muzâriyi nasbeder, manasını masdara çevirir. Çıkmak istiyorum أُرِيدُ أَنْ أَخْرُجَ

Fakirlere yardım etmemiz gerekir يَجِبُ أَنْ نُسَاعِدَ الفُقَرَاءَ لَنْ : Muzâri fiilin manasını gelecek zamana çevirir ve olumsuz yapar. Başında ( لَنْ ) bulunan muzâri fiil siygasına tekidi nefyi istikbal (gelecek zamanın vurgulu olumsuzu) adı verilir.

Çarşıya gitmeyeceğim لَنْ أَذْهَبَ إِلَى السُّوقِ / Tembel başaramaz لَنْ يَنْجَحَ الكَسْلاَنُ كَيْ : Sebep bildirir. Başarmak için çok çalışırım أَجْتَهِدُ كَثِيرًا كَيْ أَنْجَحَ Aşağıdaki tabloda son harfi sahih olan mansûb muzâri fiil çekimi verilmiş, fâil olan merfu zamirler parantez içerisinde gösterilmiş, irâb durumu da rakamlarla ifade edilmiştir.

(1) rakamı ile gösterilen beş siyga fetha ile mansûbtur.

(2) rakamı ile gösterilen yedi siyga nunların hazfedilmesi ile mansûbtur. Bu  siygalara “ef’âli hamse” denildiği, bunların ref durumunun nunların sabit kalması, nasb ve cer durumlarının ise nunların hazfedilmesi ile olduğu unutulmamalıdır.

(3) rakamı ile gösterilen iki siyga sükûn üzere mebnîdir. Mebnî kelimelerin irâbı mahalli olduğundan, bu iki siyga mahallen mansûbtur.

Aşağıdaki cümlelerde geçen mansûb muzâri fiilleri inceleyiniz.

Öğrenciler sınavlarda başarılı olmak istiyorlar. الطُّلاَّبُ يُرِيدُونَ أَنْ يَنْجَحُوا في الاِمْتِحَانَاتِ  أَنْ يَنْجَحُوا nun harfinin hazfedilmesiyle mansûb muzâri fiil, أَنْ nasb ve  mastar harfidir. Merfu muttasıl zamir olan cemi vâvı ( و) fâildir.

Kadınlar çarşıya gitmek istiyorlar. . النِّسَاءُ يُرِدْنَ أَنْ يَذْهَبْنَ إِلَى السُّوقِ أَنْ يَذْهَبْنَ mahallen mansûb sükûn üzerine mebnî muzâri fiil, أَنْ nasb ve mastar harfidir. Merfu muttasıl zamir olan nûnu nisve ( نَ) fâildir.

Bir mektup yazmak istiyorum. . أُرِيدُ أَنْ أَكْتُبَ رِسَالَةً أَنْ أَكْتُبَ fetha ile mansûb muzâri fiil, أَنْ nasb ve mastar harfidir. Muzâri fiilin altında müstetir (gizli) zamir olan أَنَا fâildir.

Son Harfi Sahih Olan Muzâri Fiilin Cezm Hali

Muzârinin başına cezm eden edatlar geldiğinde muzâri fiili cezm ederiz. Bir muzâri fiili cezm eden edatlar şunlardır: (nehiy lâsı) لاَ, (emir lâmı) لِ, لَمْ، لَمَّا لَمْ: Muzâri fiili cezm ederek manasını olumsuz maziye çevirir.

Ali ödevini yazmadı. لمَْ يَكْتُبْ عَلِيٌّ وَاجَبَهُ /Doğurmamış, doğmamıştır لمَْ يَلِدْ وَلمَْ يُولَدْ لَمَّا : Muzâri fiili cezm ederek manasını olumsuz maziye çevirir. Bir işin konuşulma anına kadar olmadığını, daha sonra olabileceği ihtimalini ifade eder. Olumsuzluğa “henüz” anlamı katar.

Ali ödevini henüz yazmadı. لَمَّا يَكْتُبْ عَلِيٌّ وَاجَبَهُ / henüz dönmedi لَمَّا يَرْجِعْ لِ: “Lâmul emr” olarak adlandırılan bu lâm üçüncü şahıslara emir için kullanılır. Örnek: yazsın لِيَكْتُبْ / gitsin لِيَذْهَبْ
لاَ: “lâı nâhiye” denilen bu lâ, üçüncü ve ikinci şahıslara bir şeyi yapmayı yasaklamak için kullanılır.

Gitmesin لاَ يَذْهَبْ / oturma لاَ تَجْلِسْ Aşağıdaki tabloda son harfi sahih olan meczûm muzâri fiil çekimi verilmiş, fâil olan merfu zamirler parantez içerisinde gösterilmiş, irâb durumu da rakamlarla ifade edilmiştir.

(1) rakamı ile gösterilen beş siyga sükûn ile meczûmdur.

(2) rakamı ile gösterilen yedi siyga nunların hazfedilmesi ile meczûmdur. Bu siygalar “ef’âl i hamse” olarak adlandırılmakta, nasb ve cezm durumları nunların hazfedilmesi ile olmaktadır.
(3) rakamı ile gösterilen iki siyga mebnîdir. Mebnî kelimelerin irâbı mahalli olduğundan, bu iki siyga mahallen meczûmdur.

Aşağıdaki cümlelerde geçen meczûm muzâri fiilleri inceleyiniz.

Çocuklar odadan çıkmadılar. . الأَطْفَالُ لمَْ يَخْرُجُوا مِنَ الغُرْفَةِ  لَمْ يَخْرُجُوا nun harfinin hazfedilmesiyle meczûm muzâri fiil, لمَْ cezm edatı, merfu muttasıl zamir olan cemi vâvı ( و) fâildir.
İlk anda nasıl davranacağını bilemedi. ؟ فِي اللَّحْظَةِ الأُولَى لَمْ يَعْرِفْ كَيْفَ يَتَصَرَّفُ لَمْ يَعْرِفْ sükûn ile meczûm fiili muzâri, لمَْ cezm edatı, muzâri fiilin altında müstetir (gizli) zamir olan هُوَ fâildir.
Geçen hafta köye gitmedik. . لَمْ نَذْهَبْ إِلَى القَرْيَةِ فِي الأُسْبُوعِ الماَضِي لَمْ نَذْهَبْ sükûn ile meczûm fiili muzâri, لمَْ cezm edatı, muzâri fiilin altında müstetir (gizli) zamir olan نَحْنُ fâildir.

Son Harfi Sahih Olan Emri Gâibin İrâbı

Aşağıdaki tabloda son harfi sahih olan فَعَلَ fiilinin emr i gâib çekimi verilmiş, fâil olan merfu zamirler parantez içerisinde gösterilmiş, mebnîlik durumu da rakamlarla ifade edilmiştir.

(1) rakamı ile gösterilen üç siyga sükûn üzere mebnîdir.

(2) rakamı ile gösterilen üç siyga ise nunların hazfedilmesi üzere mebnîdir.

Son Harfi İlletli Olan Emri Gâibin İrâbı

Sonu illetli olan fiillerin emri gâibinde:

Müfred gâib ve gâibe siygaları illet harfinin hazfi üzere mebnîdir.

يَدْعُو، لِيَدْعُ – تَدْعُو، لِتَدْعُ / يَرْمِي، لِيَرْمِ – تَرْمِي، لِتَرْمِ

Efâli hamse siygaları nunların hazfedilmesi üzere mebnîdir:

يَدْعُوَانِ، لِيَدْعُوَا – يَدْعُونَ، لِيَدْعُوا – تَدْعُوَانِ، لِتَدْعُوَا/ يَرْمِيَانِ، لِيَرْمِيَا  يَرْمُونَ، لِيَرْمُوا – تَرْمِيَانِ، لِتَرْمِيَا

Cemî gâibe siygasi sükûn üzere mebnidir: يَدْعُونَ – لِيَدْعُونَ / يَرْمِينَ – لِيَرْمِينَ

Aşağıdaki cümlelerde geçen emri gâibleri inceleyiniz.

Halite söyle okula gitsin. . قُلْ لخَِالِدٍ لِيَذْهَبْ إِلَى المدَْرَسَةِ لِيَذْهَبْ sükûn üzere mebnî emri gâib, müstetir zamir olan هُوَ fâildir. Oyuncu (futbolcu) topu atsın. . لِيَرْمِ اللَّاعِبُ الكُرَةَ لِيَرْمِ illet harfinin hazfi üzere mebnî emri gâib, müstetir zamir olan هُوَ fâildir.

Son Harfi İlletli Olan Muzâri Fiillerin İrâbı

Son harfi illetli muzârinin يَدْعُو، تَدْعُو، أَدْعُو، نَدْعُو/يَرْمِي، تَرْمِي، أَرْمِي،نَرْمِي siygalarında:

Ref alâmeti olan zamme son harf üzerine takdir edilir. Mukadder bir ötre ile merfudur denilir.
Nasb hali sahih fiiller gibi fetha iledir.

أَنْ يَدْعُوَ – أَنْ تَدْعُوَ – أَنْ أَدْعُوَ – أَنْ نَدْعُوَ / أَنْ يَرْمِيَ، أَنْ تَرْمِيَ، أَنْ أَرْمِيَ، أَنْ نَرْمِيَ

Cezm alâmeti olarak illet harfi hazfedilir.

لَمْ يَدْعُ – لَمْ تَدْعُ – لَمْ أَدْعُ – لَمْ نَدْعُ / لمَْ يَرْمِ، لَمْ تَرْمِ، لمَْ أَرْمِ، لمَْ نَرْمِ

Efâl i hamse (beş fiil) siygaları aynen son harfi sahih muzâri fiil gibidir.

Ref hali nunların sabit kalmasıyla:

يَدْعُوَانِ  يَدْعُونَ – تَدْعُوَانِ – تَدْعُونَ – تَدْعِينَ

يَرْمِيَانِ  يَرْمُونَ – تَرْمِيَانِ – تَرْمُونَ  تَرْمِينَ

61Nasb ve cezm halleri nunların hazfedilmeyledir.

أَنْ يَدْعُوَا  أَنْ يَدْعُوا – أَنْ تَدْعُوَا – أَنْ تَدْعُوا – أَنْ تَدْعِي

أَنْ يَرْمِيَا  أَنْ يَرْمُوا – أَنْ تَرْمِيَا – أَنْ تَرْمُوا  أَنْ تَرْمِي

لَمْ يَدْعُوَا  لمَْ يَدْعُوا – لمَْ تَدْعُوَا – لَمْ تَدْعُوا  لَمْ تَدْعِي

لَمْ يَرْمِيَا  لَمْ يَرْمُوا – لَمْ تَرْمِيَا – لَمْ تَرْمُوا  لمَْ تَرْمِي

Mebnî olan iki siyganın irâbı (cemi müennes siygaları), sahih fiillerde olduğu gibi mahallidir.

Ref halinde mahallen merfudur. يَدْعُونَ – تَدْعُونَ / يَرْمِينَ  تَرْمِينَ

Nasb halinde mahallen mansûbdur. أَنْ يَدْعُونَ – أَنْ تَدْعُونَ / أَنْ يَرْمِينَ  أَنْ تَرْمِينَ

Cezm halinde mahallen meczûmdur. لَمْ يَدْعُونَ – لَمْ تَدْعُونَ / لمَْ يَرْمِينَ  لمَْ تَرْمِينَ

Aşağıdaki cümlelerde geçen muzâri fiilleri inceleyiniz.

Müslüman Allaha dua eder. . المسُْلِمُ يَدْعُو اللهَ

يَدْعُو vav üzerine takdir edilen zamme ile merfudur. Muzâri fiilin altında müstetir zamir olan هُوَ fâildir.

Allahtan sağlık ve afiyette olmanı dilerim. . أَرْجُو مِنَ اللهِ أَنْ تَكُونَ فِي الصِّحَّةِ وَالعَافِيَةِ أَرْجُو vav üzerine takdir edilen zamme ile merfudur. Muzâri fiilin altında müstetir zamir olan أَنَا fâildir.

Sizi köyümüze davet etmek istiyoruz. . نُرِيدُ أَنْ نَدْعُوَكُمْ إِلَى قَرْيَتِنَا

أَنْ نَدْعُوَ fetha ile mansûb muzâri fiil, أَنْ nasb ve mastar harfi, muzâri fiilin

altında müstetir zamir olan نَحْنُ fâildir.

O, bizi partiye davet etmedi. . هُوَ لمَْ يَدْعُنَا إِلَى الحَفْلِ

لَمْ يَدْعُ illet harfinin hazfedilmesi ile meczûm muzâri fiil, muzâri fiilin

altında müstetir zamir olan هُوَ fâildir.

Niçin ağlıyorsun Zeynep? ؟ لِمَاذَا تَبْكِينَ يَا زَيْنَبُ

تَبْكِينَ nûnun sâbit kalması ile merfu muzâri fiil, merfu muttasıl zamir olan muhâtaba yâsı ( ي) fâildir.

Dün dedeler torunlarına hikâyeler anlatmadılar. . الأَجْدَادُ لمَْ يَحْكُوا قِصَصًا لِأَحْفَادِهِمْ أَمْسِ لَمْ يَحْكُوا nûnun hazfedilmesi ile meczûm muzâri fiil, merfu muttasıl zamir olan cemi vâvı ( و) fâildir.

Senle yürüyebilir miyim? ؟ هَلْ يُمْكِنُنِي أَنْ أَمْشِيَ مَعَكَ

أَنْ أَمْشِيَ fetha ile mansûb muzâri fiil, müstetir (gizli) zamir olan أَنَا fâildir.

Kız öğrenciler tatili Kahirede geçiriyorlar. . الطَّالِبَاتُ يَقْضِينَ العُطْلَةَ فِي القَاهِرَةِ

يَقْضِينَ sükûn üzere mebnî mahallen merfu muzâri fiil, merfu muttasıl zamir olan nûnu nisve ( نَ) fâildir.

Emir Fiili: Emir, bir işin yapılmasını, bir şeyin olmasını istemektir. İki kısma
ayrılır: 1. Emr i hâzır. 2. Emri gâib.
Emri Hâzır: İkinci şahıslara (muhâtab ve muhâtaba) yapılan emirdir.

Son Harfi Sahih Olan Emri Hâzırın İrâbı

Emri hâzır mebnîdir, sonu değişmez. Muzârinin muhâtab ve muhâtaba siygalarından elde edilen emri hâzır, muzârisinin cezm alameti üzere mebnîdir.

Aşağıdaki tabloda son harfi sahih olan فَعَلَ fiilinin emri hâzır çekimi  verilmiş, fâil olan merfu zamirler parantez içerisinde gösterilmiş, mebnîlik durumu da rakamlarla ifade edilmiştir.

(1) rakamı ile gösterilen iki siyga sükûn üzere mebnîdir.

(2) rakamı ile gösterilen dört siyga nunların hazfedilmesi üzere mebnîdir.

Son Harfi İlletli Olan Emri Hâzırın İrâbı

Sonu illetli olan fiillerin emri hâzırında: Müfred muhatab siygası illet harfinin hazfi üzere mebnîdir. ، تَدْعُو، اُدْعُ / تِرْمِي اِرْمِ

Efâli hamse siygaları nunların hazfedilmesi üzere mebnîdir:

تَدْعُوَانِ، اُدْعُوَا – تَدْعُونَ، اُدْعُوا – تَدْعِينَ، اُدْعِي / تَرْمِيَانِ، اِرْمِيَا  تَرْمُونَ، اِرْمُوا / تِرْمِينَ، اِرْمِي

Cemî muhataba siygasi sükûn üzere mebnidir: تَدْعُونَ – اُدْعُونَ / تَرْمِينَ – اِرْمِينَ

Aşağıdaki cümlelerde geçen emr i hâzırları inceleyiniz.

Pencereyi aç. . اِفْتَحِي النَّافِذَةَ Adını buraya yaz. . أُكْتُبْ اِسمَْكَ

sükûn üzere mebnî emri hâzır. Müstetir zamir olan أَنْتَ fâildir. اِفْتَحِي nunların hazfedilmesi ile mebnî emr i hâzır, merfu muttasıl zamir olan muhâtaba yâsı fâildir.

Buradan yürüyün. . اِمْشِينَ مِنْ هُنَا Silahını yere at. . اِرْمِ سِلاَحَكَ عَلَى الأَرْضِ اِرْمِ illet harfinin hazfedilmesi üzere mebnîdir. Müstetir zamir olan أَنْتَ fâildir.

اِمْشِينَ sükûn üzere mebnî emri hâzır, merfu zamir olan nûnu nisve ( (ن fâildir.

Emri Gâib: Muzâri fiilin gâib ve gâibe siygalarının başalarına “lâmulemr” denilen kesralı bir lâm ( لِ) getirilip sonları cezm edilerek yapılır. Bu nedenle emri gâib, muzârisinin cezm alameti üzere mebnîdir. Örnek: çıksın – خَرَجَ يَخْرُجُ – لِيَخْرُجْ / açsın فَتَحَ – يَفْتَحُ  لِيَفْتَحْ

Fiillerin İrabı Muzari ve Emir- Açıköğretim İlahiyat Arapça Dersleri yazısı ilk önce Fasih Arapça üzerinde ortaya çıktı.

Zamirler

Türkçemizde olduğu gibi Arapçada da düşüncelerimizi anlatırken isimleri sıklıkla kullanırız. Cümleler peş peşe sıralanırken aynı ismi sürekli tekrarlamamız halinde dikkat çekici bir anlatım bozukluğu meydana gelir. Bu yüzden aynı isimden tekrar bahsetmek istediğimizde aynen söylemek yerine onun yerini tutan bir başka kelimeye yer veririz.

Örneğin Türkçemizde “Ali geldi. Onu çok neşeli gördüm. Sınavı iyi geçmişti.” şeklinde bir anlatımı benimser “Ali geldi. Ali’yi çok neşeli gördüm. Ali’nin sınavı çok iyi geçmişti.” şeklinde söylemeyiz. Aynı durum Arapça için de geçerlidir.

Türkçemizde bu tür bir kullanıma sahip “ismin yerini geçici olarak tutabilen, isim gibi kullanılabilen, isim soylu kelimelerle bazı eklere” zamir (adıl) denilmektedir. Arapça dilbilgisinde ise zamir “ismin yerini turan marife kelimelerdir” şeklinde tanımlanmaktadır. ( ، هي، هما، هم، إياكَ، إياكما، إياكم، ك، كما كم، … ) vb. kelimeler zamirdirler.

Türkçemizde zamirler; kişi (şahıs) zamirleri, işaret (gösterme) zamirleri, belgisiz zamirler, soru zamirleri, ilgi zamiri, iyelik zamiri vb. çeşitlere ayrıldığı gibi Arapçada da çeşitli kısımlara ayrılmaktadır. Arapçada bir zamir için en önemli ayırım ölçütü kendinden önceki kelimeye bitişik yazılıp yazılmadığıdır. Buna göre kendisinden önceki kelimeden ayrı olarak yazılan
zamirler munfasıl, bitişik yazılanlara da muttasıl zamirler denilmektedir.

Her iki grup da kendi arasında merfu‘, mansûb ve mecrûr kısımlarına ayrılmaktadır. Arapçadan Türkçeye doğru bir çeviri yapabilmek için zamirin hangi kelimenin yerini tuttuğunun tespit edilmesi son derece önemlidir. Bu doğru belirlenemezse yapılan çeviri de yanlış olacaktır. Bu açıdan Arapça öğrenenlerin zamirler hakkında da yeterli bilgiye sahip olmaları mutlaka
gereklidir.

Bâriz Zamirler

Metinde yazılan ve telaffuz edilen zamirler şeklinde tanımlanabilecek olan bâriz zamirler kendilerinden önceki kelimeye bitişik yazılanlar (muttasıl zamirler) ve herhangi bir kelimeye bitişmeksizin tek başlarına yazılanlar (munfasıl zamirler) olmak üzere iki kısma ayrılırlar.

Her bir zamir grubunun da cümle içersinde kullanıldıkları yere göre merfu, mansûb ve mecrûr gibi ayırımları söz konusudur.

Munfasıl Zamirler

Munfasıl zamirler önlerindeki kelimelere bitişmeksizin tek başlarına yazılan
zamirlerdir. Merfu ve mansûb olanlar olmak üzere iki kısma ayrılırlar:

Merfu munfasıl zamirler: Arapçada kullanılan merfu munfasıl zamirler şunlardır:

merfu konumlarında kullanılmalarından ötürüdür. Bu zamirler cümle içinde mübteda, haber, matûf, matûfun aleyh, müstesna ve tekid konumlarında kullanılırlar.
Merfu munfasıl zamirin en yaygın kullanımı mübteda olmasıdır.
Mübteda haber uyumu gereği mübteda pozisyonundaki zamirin haber pozisyonundaki kelimeye müenneslikmüzekkerlik ve sayı (müfredtesniyecemi) bakımlarından uyumlu olması gerekir. Zamirlerin tamamı mebni (cümle içindeki yerine göre sonu değişmeyen) olduğundan mübteda olan zamirlerin mahallen merfu olduklarını da unutmamak gerekir.

Aşağıdaki örnek cümleleri ve mübteda konumundaki munfasıl zamirleri inceleyiniz.

Ben İlahiyat Fakültesinde öğrenciyim. . أنا طالبٌ فِي كُلِّيَّةِ الإلهَِيَّاتِ
Biz Müslümanlar Ramazanda oruç tutarız. . نَحْنُ الْمُؤْمِنِينَ نَصُومُ فِي رَمَضَانَ
Biz ikimiz çocuk hastanesinde doktoruz. . نَحْنُ طَبِيبَتانِ في مُسْتَشْفَى الأطْفالِ
أَنْتُما سَتَشْتَرِكانِ فِي مُسابَقَةِ القُرْآنِ الكَرِيمِ.

Siz ikiniz Kuranı Kerim yarışmasına katılacaksınız.
O iki (bayan) İçişleri Bakanlığında memurdurlar. . هما مُوَظَّفَتانِ فِي وِزَاوَةِ الدّاخِلِيَّةِ
Biz (bayanlar) ilkokulda öğretmeniz. . نَحْنُ مُعَلِّماتٌ فِي الْمَدْرَسَةِ الاِبْتِدَائِيَّةِ

Onlar (erkekler) devlet okulunda öğretmendirler. . هُمْ مُعَلِّمونَ في الْمَدْرَسَةِ الحُْكومِيَّةِ
Bu örneklerin tamamında munfasıl zamirler mübteda konumundadırlar ve
mahallen merfudurlar.

(Adam cömerttir.) . الرجلُ هُوَ الكَرِيمُ (cömert adam) الرّجُلُ الكرِيمُ

(Bayan öğrenci zekidir.) . الطَّالِبَةُ هِيَ الذّكِيّةُ ( Zeki bayan öğrenci) الطالِبَةُ الذّكِيّةُ

(Çocuklarının rahatı için uyanık kalan anne) . اَلْأُمُّ السّاهِرَةُ على راحَةِ أَوْلادِها

(Anne çocuklarının rahatı için uyanık kalandır.) . اَلْأُمُّ هِيَ السّاهِرَةُ على راحَةِ أَوْلادِها

Birinciler sıfat tamlaması, ikinciler cümledir.

Mansûb munfasıl zamirler: Arapçada kullanılan mansûb munfasıl zamirler şunlardır:

Bu zamirler müstesna olarak da kullanılmakla birlikte cümle içersinde büyük çoğunlukla mefûl konumunda kullanılırlar ve daima mansûbturlar.
Daha önce de ifade ettiğimiz gibi zamirler mebni olduklarından zahiri (görünen) bir alametle değil de mahallen mansûb olurlar.Aşağıdaki örnek cümleleri ve mefûl konumundaki munfasıl zamirleri inceleyiniz.

Yalnız sana ibadet eder ve yalnız senden yardım dileriz. . إياكَ نَعْبُدُ وإِيّاكَ نَسْتَعِينُ
Hoca size onu öğretti mi? . هَلْ عَلَّمَكُم الأستاذُ إياّهُ
Onu o ikisine verdim. . أَعْطَيْتُهُ إِياّهما
Onu ona giydirdim. . كَسَوْتُهُ

Mansûb munfasıl zamirler genellikle mansûb muttasıl zamirlerin ardı ardına kullanılmasının önüne geçmek amacıyla kullanılırlar. Örneğin ( أرانِي الشّرْطِيُّ إِياهُ ) “Polis onu bana gösterdi” cümlesini munfasıl zamir kullanmadan söylemiş olsaydık iki tane mansûb zamiri ( ي، ه ) peş peşe getirerek ( أرانِيهِ الشّرْطِيُّ ) şeklinde söylemek zorunda kalacaktık.

Muttasıl Zamirler

Önlerinde bulunan isim, fiil veya harflere bitişik olarak yazılan zamirlerdir. Kendi aralarında merfu, mansûb ve mecrûr kısımlarına ayrılırlar.
Merfu muttasıl zamirler: Fiillere bitişen ve fiil malûm (etken) yapıda ise fâil (özne), fiil mechûl (edilgen) yapıda ise nâibul fâil (sözde özne) konumunda bulunan zamirlerdir. Kısaca çekim esnasında fiile bitişen zamirlerdir diye de söylenebilir.

Merfu muttasıl zamirler şunlardır:

Aşağıdaki cümlelerde altı çizilmiş olan merfu muttasıl zamirleri inceleyiniz.

Ayşe ve Hatice dersi anladılar. . عائِشَةُ وخَدِيجَةُ فَهِمَتا الدرسَ

Öğrencilerin hepsi sınavda başarılı oldular. . الطلابُ كلُهُمْ نَجَحُوا فِي الاِمْتِحانِ

Dün gölde yüzdük. . سَبَحْنا فِي الْبُحَيرَةِ أمْسِ

Bayan öğretmenler kızların eğitimine önem veriyorlar. . الْمُعَلّماتُ يَحْرُصْنَ على تَدْرِيسِ البَناتِ

( وَكُلُوا وَاشْرَبُوا وَلَا تُسْرِفُوا اِنَّهُ لَا يُحِبُّ الْمُسْرفِينَ (الأعراف / 31

Yiyin için israf etmeyin. Şüphesiz o israf edenleri sevmez.

Siz ikiniz konuyu iyi anladınız. . أنْتُما فَهِمْتُمَا الْمَوْضُوعَ جَيِّدًا

Bu örneklerin tamamında zamirler malum (etken) fiillere bitiştiklerinden mahallen merfu fâil konumundadırlar. Aşağıdaki örneklerde ise mechûl (edilgen) fiile bitiştiklerinden dolayı nâibulfâil (sözde özne) olan zamirler bulunmaktadır.

Bunları dikkatli bir şekilde inceleyiniz.

( اَلَّذينَ اُخْرِجُوا مِنْ دِيَارِهِمْ بِغَيْرِ حَقٍّ اِلَّاۤ اَنْ يَقُولُوا رَبُّنَا اللّٰهُ (الحاج / 40

O müminler ki tamamen haksız yere, sırf “Rabbimiz Allahtır” dediklerinden ötürü yerlerinden yurtlarından kovulmuşlardı. ( اُخْرِج fiili mechûl olduğundan ona bitişen ( و) zamiri de nâibulfâil olmaktadır.)

( هُنَالِكَ ابْتُلِيَ الْمُؤْمِنُونَ وَزُلْزِلُوا زِلْزَالًا شَديدًا (الأحزاب / 11

İşte orada müminler çetin bir imtihana tâbi tutulmuş, şiddetle silkelenmiş ve kuvvetli bir şekilde sarsılmışlardı. Yaptığım işten dolayı ödüllendirildim. . كُوفِئْتُ عَلَى عَمَلِي Merfu muttasıl zamirler ismini ref, haberini nasb eden ( كانَ ) ve benzerlerinden (nâkıs fiillerden) birisine bitiştikleri zaman nâkıs fiilin ismi olmak üzere yine merfu olurlar. كَانَا طَالِبَيْنِ (o iki (erkek) öğrenci idi) örneğinde ( كَانَ ) nâkıs fiil ve tesniye elifi ( كَانَ) ,(ا )nin ismi ve (mahallen) merfudur. ( طَالِبَيْنِ ) kelimesi ise ( كَانَ )nin haberidir ve tesniye olduğu için ( ي) ile mansûbtur. كَانَتَا مُعَلِّمَتَيْنِ (o iki (bayan), öğretmen idiler) ve كَانُوا مُؤْمِنِينَ (O erkekler mümin idiler) örneklerindeki ( ا) ve ( و) için de aynı durum söz konusudur.

Mansûb muttasıl zamirler: Fiile bitişen ve daima mef’ûlün bih konumunda olmak üzere mansûb olan zamirlerdir. Fiile bitişmiş olan ve fiil çekimlerinde yer almayan her zamir mutlaka mansûb muttasıl zamirdir.

Mansûb muttasıl zamirler şunlardır:

Mansûb muttasıl zamirler ( إِنَّ ) ve benzerlerine bitiştikleri zaman bu edatların ismi olmak üzere yine mansûb olurlar. ( (اِنَّهُ لَغَفُورٌ رَحِيمٌ –الأعراف/ 167

“Şüphesiz o merhamet eden ve çok bağışlayandır” cümlesinde ( ه) zamiri اِنَّ) )nin ismidir ve (mahallen) mansûbtur.

عَدَدُ الطّالِباتِ فِي الْكُلّيّةِ مائَتانِ، إنّهُنَّ أكْثَرُ عَدَدا مِنَ الطّلابِ) ) “Fakültede kız öğrenci

sayısı iki yüz. Onlar sayıca erkeklerden fazlalar.” cümlesinde de ( هُنَّ ) zamiri إنّ) )nin ismidir ve mahallen mansûbtur.

Aşağıdaki cümlelerde altı çizilmiş olan mansûb muttasıl zamirleri inceleyiniz.

الطّالِباتُ قَدْ يُخْطِئْنَ فَنَرْجُو مِنْكُمْ أَنْ تُسامِحُوهُنَّ.

Bayan öğrenciler hata yapabiliyorlar. Sizden onlara müsamaha göstermenizi
bekliyoruz.
O ikisini yolda gördüm. . رَأيْتُهُما فِي الطّرِيقِ
Kalemini ona ver. . أَعْطِهِ قَلَمَكَ
Sizi bu akşam evimde bekliyorum. . أَنْتَظِرُكُمْ بِمَنْزِلِي الليلَةَ
Bana bunun için söz veriyor musun? ؟ هَلْ تَعِدُنِي بِذلكَ

ما هُوَ آخِرُ كتابٍ قَرَأْتَهُ؟

سَأَلَنِي المدُِيرُ عَنْ سَبَبِ التّأْخيرِ.

وَعَدَنا اللهُ بالجَْنّةِ.

( إِنّكَ لَعَلَى خُلُقِ عَظِيمٍ. (القلم / 4

وَصَلَ الوُزَراءُ إلى الْمَطارِ واسْتَقْبَلَهُمُ الْمَسْؤولونَ.

Mecrûr muttasıl zamirler: Yukarıda tablo halinde verdiğimiz mansûb muttasıl zamirlerle aynı zamirlerdir. Bu zamirler fiile bitiştiklerinde mansûb oldukları gibi isme bitiştiklerinde (muzâfun ileyh olmak üzere) ve harfi cerden sonra geldiklerinde mecrûr olmaktadırlar. Daha önce de ifade ettiğimiz gibi zamirler mebni kelimeler olduklarından görünen bir alametle değil de mahallen mecrûr olmaktadırlar.

Aşağıdaki cümlelerdeki altı çizilmiş olan mecrûr muttasıl zamirleri inceleyiniz.

Öğrenciler! Çalışmanız gerekiyor. . يا طُلابُ! يَجِبُ عَلَيْكُمْ أَنْ تَجْتَهِدُوا

Bu, Fatma ve bu da oğlu. . هذهِ فاطِمَةُ وهذا اِبْنُها

هَؤلاءِ طُلّابُ كُلِّيَّةِ الإلهِيّاتِ وَهَذا عَمِيدُهُم.

Bunlar İlahiyat Fakültesi öğrencileri ve bu da dekanları.

Yarın sizi ziyarete geleceğim. . سَأَحضُرُ لِزِيارَتِكُمْ غَدا

Zamirler, Bağlaçlar 

İsmin yerini tutan Harekesi değişmeyen (Mebni) isimdir. Ayrık (Munfasıl) (ayrık) ve Bitişik (Muttasıl) (bitişik) zamirler olarak iki gruba ayrılır.

1.      Ayrık (Munfasıl) zamirler: Kendi başına (fiile, harfi cer v.b. ‘e bitişik olmaksızın) kullanılabilen zamirlerdir.

2.      Bitişik (Muttasıl) zamirler: Kendi başına kullanılamayan (fiil, harfi cer v.b.’e bitişik olarak kullanılan) zamirler.

İŞARET İSİMLERİ (İŞARET SIFAT VE ZAMİRLERİ)

Bir kişi ya da şeyin isminin yerine geçen kelimedir.

• Tüm işaret isimleri Harekesi değişmeyen (Mebni)dir.
• İşaret isimlerinin sonlarına eklenen “ك” harfine “كَافُ الخِطَاب” denir ve Karşımızdaki kişiye göre (Muhataba) göre çekimlidir. Örneğin: ذَالِكَ ، ذَالِكِمَا ، ذَالِكُمْ v.b.

İSMİ MEVSULLER:

İSMİ MEVSUL

Kendisini izleyen cümleyi (sıla), öncesindeki isme sıfat olarak bağlayan Harekesi değişmeyen (Mebni) isimdir. İsmi mevsul ve sıla cümlesi Türkçedeki sıfat yan cümlelerinin karşılığıdır ve genellikle ortaçlarla (…yapan, …olan  gibi) karşılanabilir. İsmi mevsuller “has” ve “müşterek” olmak üzere ikiye ayrılırlar.

1.      Has ismi mevsuller:

• اَلَّذِين Akıl sahibi Eril (Müzekker)ler için; اَلْلاَّتِي ، اللَّوَاتِي ، اللاَّئِي akıl sahibi Dişil (Müennes)ler için kullanılır. 

2.      Müşterek ismi mevsuller: Eril (Müzekker) ve Dişil (Müennes) için ortak kullanılabilen ismi mevsullerdir.

Muttasıl ve Munfasıl Zamirler – Açıköğretim İlahiyat Arapça Dersleri yazısı ilk önce Fasih Arapça üzerinde ortaya çıktı.

Soru Edatları

Soru cümlesi kurma veya soru üslubuna başvurma, insanların gündelik yaşamlarında kendisinden asla vazgeçemeyecekleri bir ihtiyaçtır. Biz, soru üslubunu genelde her hangi bir konuda gerçekten bilgilenmek ihtiyacıyla kullanırız, ؟ كَمِ السَّاعةُ (saat kaç?), ؟ أَيْنَ مِحْفَظَتِي (cüzdanım nerede?) örneklerinde olduğu gibi.

Ancak bazen de, cevap almak üzere değil de, belirli bir etki yaratmak, söylediğimiz şeyleri iyice pekiştirmek ya da duygusal bir hava yaratmak için soru cümlelerine başvururuz. Dilde buna ‘retorik/belâğî soru adı verilir.

أَ مَجْنُونٌ أَنْتَ؟ يَا رَجُلُ! (Sen deli misin be adam?), ؟ مَنْ يَدْرِي، كَمْ سَنَةً سَتَسْتَمِرُّ الحَْرْبُ(Kim bilir savaş kaç yıl sürecek ?) örneklerinde olduğu gibi. Soru üslubuna ilişkin bu ikili ayırım, dilimizde olduğu gibi Arapçada da söz konusudur.

Soru yapılarıyla ilgili olarak Arapçanın Türkçeden ayrıldığı en temel noktalardan birisi, soru üslubu oluşturmada kullanılan harf ve edatların Türkçedekinin aksine- cümlenin başında yer alıyor olmasıdır. Bundan başka, Türkçedeki “mı? / mi?/ mu?/ mü?” soru eklerine karşılık Arapçada iki müstakil soru edatı ( هَلْ ve أَ) kullanılır ve bunlar irâba dahil edilmezler.

Bu iki edat arasında, bazı özel kullanımlar hariç temel bir fark yoktur. Bu iki soru harfinin dışında kalan soru sözcükleri ise Arapçada isim kabul edilir ve cümlede de buna göre irâb edilirler. Dolayısıyla bir Arapça cümlenin gramer analizinde, bir soru sözcüğü yerine göre mübteda, haber, zarf (mefûlün fih), mefûlün bih ögesi olabilir. Bu bakımdan, soru edatlarının ifade ettikleri anlamları ve bu anlamlara karşılık gelen gramer ögelerini iyi tanımak gerekmektedir.

Soru  İsimleri

Birer soru harfi olan ‘ هَلْ  ve ‘  den farklı olarak, ‘Soru İsimleri, isim olmaları itibariyle cümlede mutlaka temel ögelerden biri olmak ve buna göre iraplanmak durumundadır. Bir soru isminin, cümlenin hangi ögesi olduğunu anlamanın pratik yolu şudur:

Öncelikle, başında soru isminin yer aldığı cümleye makul bir cevap verilir. Soru ismine cevap teşkil eden kelime, cevap cümlesinde hangi ögenin karşılığı ise, soru cümlesinde yer alan soru isminin cümle içindeki dilbilgisel rolü ve bu role uygun i‘râbı da o demektir.

مَنْ . 1 : İnsanlar için kullanılır ve cümledeki durumuna göre; kim?, kimi?, kime? gibi manalara gelir.
Bu soru ismi cümlede mübteda, haber, mefûlün bih, muzâfun ileyh vs. gibi ögeler olabilir.

Örnek مَنْ ذَهَبَ إِلَى الْمَدْرَسَةِ؟ : 1 (Okula kim gitti?) cümlesinde soru ismi mübtedadır. Cevabı ister ذَهَبَ عَلِيٌّ إِلَى الْمَدْرَسَةِ şeklinde verelim, isterse de عَلِيٌّ ذَهَبَ إِلَى الْمَدْرَسَةِ şeklinde verelim durum farketmez. Her iki halde de soru ismi mübteda durumundadır. Çünkü bir fiil cümlesinde fâil başa alındığında otomatik olarak mübteda ögesine dönüşür. Dolayısıyle bu soru cümlesindeki
مَنْ mübteda konumundadır. Yine ؟ مَنْ فِي الْبَيْتِ (Evde kim var?) soru cümlesinde مَنْ mübteda, فِي الْبَيْتِ kısmı da haberdir. Çünkü hiçbir zaman harfi cerli ve zarflı yapılardan mübteda olmaz.

Örnek مَنْ هَذَا؟ : 2 (Bu kim?) cümlesinde soru ismi haberdir. Cevabı هَذَا مُحَمَّدٌ şeklinde verilir ve مَنْ sorusunun karşılığı olarak مُحَمَّدٌ sözcüğü verilmiştir. Bu da cümlede haber konumundadır. Dolayısıyle مَنْ soru ismi de haberdir.

Örnek مَنْ رَأَيْتَ الْيَومَ؟ : 3 (Bugün kimi gördün?) cümlesinde soru ismi mefûlün bihdir. Cevabı رَأَيْتُ الْيَوْمَ عَلِيًّا (Bugün Aliyi gördüm) şeklinde verdiğimizde sorudaki مَنْ yerine cevapta عَلِيًّا sözcüğünü ifade etmiş oluruz.

O da fiil cümlesinin mefûlün bihi olur.

Örnek قَمِيصُ مَنْ هَذَا؟ : 4 (Bu kimin gömleği?) cümlesinde soru ismi muzâfun ileyhdir. Cevabı هَذَا قَمِيصُ مُحَمَّدٍ (Bu Muhammedin gömleğidir)  şeklinde verdiğimizde sorudaki مَنْ yerine cevapta مُحَمَّدٍ sözcüğüne yer verilmiştir. O kelime de muzâfun ileyh konumundadır.

2 : İnsan dışındaki varlıklar için kullanılır ve cümledeki durumuna göre; ne?, neyi?, neye? gibi anlamlara gelir. Bu soru ismi cümlede mübteda, haber, mefûlün bih, vs. gibi ögeler
olabilir.

Örnek مَا وَقَعَ عَلَى اْلأَرْضِ؟ : 1 (Yere ne düştü?) cümlesinde soru ismi mübtedadır. Cevabı ister وَقَعَ الْقَلَمُ عَلَى اْلأَرْضِ (Yere kalem düştü) şeklinde verelim, isterse de اَلْقَلَمُ وَقَعَ عَلَى اْلأَرْضِ şeklinde verelim durum farketmez. Her iki halde de soru ismi mübteda durumundadır. Çünkü bir fiil cümlesinde fâil başa alındığında otomatik olarak mübteda ögesine dönüşür. Dolayısıyle bu soru cümlesindeki مَا mübteda konumundadır. Yine ؟ مَا فِي يَدِكَ (Elinde ne var?) soru cümlesinde مَا mübteda, فِي يَدِكَ kısmı da haberdir. Çünkü hiçbir zaman harfi cerli ve zarflı yapılardan mübteda olmaz.

Örnek مَا هَذَا؟ : 2 (Bu ne?) cümlesinde soru ismi haber mahallindedir. Cevabı هَذَا قَلَمٌ şeklinde verilir ve cevapta مَا sorusunun karşılığı olarak قَلَمٌ sözcüğü zikredilmiştir. Bu kelime de cümlede haber konumundadır.

Dolayısıyle مَا soru ismi de haber mahallindedir. Örnek مَا قَرَأْتَ الْيَومَ؟ : 3 (Bugün ne okudun?) cümlesinde soru ismi mefûlün bihdir. Cevabı قَرَأْتُ الْيَوْمَ قِصَّةً (Bugün bir hikaye okudum) şeklinde verdiğimizde sorudaki مَا yerine cevapta قِصَّةً sözcüğünü ifade etmiş oluruz. O da fiil cümlesinin mefûlün bihi durumundadır.

Örnek: ؟ لِمَ خَرَجْتَ مِنَ الْفَصْلِ (Sınıftan niçin çıktın?) خَرَجْتُ مِنَ الْفَصْلِ لِأَغْسِلَ وَجْهِي. (Sınıftan yüzümü yıkamak için çıktım) نَّنِي مَرِيض. ◌َ خَرَجْتُ مِنَ الْفَصْل لأِ (Sınıftan hasta olduğum için çıktım)

مَاذَا . 3 : İnsan dışındaki varlıklar için kullanılır ve cümledeki durumuna göre; ne?, neyi?, neye? gibi anlamlara gelir. Kullanım bakımından مَا soru isminden farkı yoktur onun kullanıldığı yerlerde aynı şekilde kullanılır. Bu soru ismi de cümlede mübteda, haber, mefûlün bih, v.s. gibi ögeler olabilir.

Örnek مَاذَا فِي حَقِيبَتِكَ؟ : 1 (Çantanda ne var?) cümlesinde soru ismi mübtedadır. Cevabı فِي حَقِيبَتِي كِتَابٌ (Çantamda bir kitap var) şeklinde verdiğimizde sorudaki مَاذَا yerine cevapta كِتَابٌ sözcüğüne yer verilmiştir. O kelime de cümlenin sona gelmiş mübtedasıdır. Bilindiği gibi harfi cerli ve zarflı ifadelerden mübteda olmaz.

Örnek مَاذَا شَرِبْتَ؟ : 2 (Ne içtin?) cümlesinde soru ismi mefûlün bihdir. Cevabı شَرِبْتُ الشَّايَ (Çay içtim) şeklinde verdiğimizde sorudaki مَاذَا karşılığında cevapta الشَّايَ sözcüğü getirilmiştir. Bu durumda الشَّايَ sözcüğü cümlenin mefûlün bihi olmaktadır.

Örnek: ؟ لِمَاذَا خَرَجْتَ مِنَ الْفَصْلِ (Sınıftan niçin çıktın?) خَرَجْتُ مِنَ الْفَصْل لأِغْسِلَ وَجْهِي. (Sınıftan yüzümü yıkamak için çıktım) خَرَجْتُ مِنَ الْفَصْل لأِنَّنِي مَرِيضٌ. (Sınıftan hasta olduğum için çıktım)

مَتَى . 4 : Zaman için kullanılan bir soru ismi ve anlamı “Ne zaman?” olup cümlede genel olarak haber, zarf ve mecrûr olarak kullanılır.

Örnek مَتَى اْلاِخْتِبَارُ؟ : 1 (Sınav ne zaman?) isim cümlesinde soru ismi haberdir. Cevabı اَلْاِخْتِبَارُ فِي السَّاعَةِ الْعَاشِرَة (Sınav saat onda) şeklinde verdiğimizde sorudaki مَتَى yerine cevapta فِي السَّاعَةِ الْعَاشِرَةِ ifadesiyle cevap verilmiştir. O ifade de isim cümlesinin haberidir. Bilindiği gibi harfi cerli ve zarflı ifadelerden mübteda olmaz.

Örnek مَتَى سَتُسَافِرُ إِلَى الْقَاهِرَةِ؟ : 2 (Kahireye ne zaman gideceksin?) fiil cümlesinde soru ismi zarf (mefûlün fîh) konumundadır. Cevabı سَأُسَافِرُ إِلَى الْقَاهِرَةِ الْيَوْمَ. (Kahireye bugün gideceğim.) şeklinde verdiğimizde sorudaki مَتَى yerine cevapta الْيَوْمَ ifadesiyle cevap verilmiştir. O ifade de fiil cümlesinin zarfıdır.

Örnek مُنْذُ مَتَى تَتَعَلَّمُ الْعَرَبِيَّةَ؟ : 3 (Ne zamandan beri Arapça öğreniyorsun?) fiil cümlesinde soru isminin başına harfi cer olan مُنْذُ edatı gelmiştir ve mecrûr konumundadır. Cevabı أَتَعَلَّمُ الْعَرَبِيَّةَ مُنْذُ سَنَةٍ (Bir yıldan beri Arapça öğreniyorum) şeklinde verdiğimizde sorudaki مَتَى yerine cevapta سَنَةٍ ifadesiyle cevap verilmiştir. Bu sözcük de harfi cerin mecrûrudur.

5 : Mekan için kullanılan bir soru ismi ve anlamı “nerede?, nereye?, neresi?” olup cümlede genel olarak haber, zarf ve mecrûr olarak kullanılır.

Örnek أَيْنَ السَّيَّارَةُ؟ : 1 (Otomobil nerede?) isim cümlesinde soru ismi haberdir. Cevabı اَلسَّيَّارَةُ فِي الْمَوْقِفِ (Otomobil park yerinde) şeklinde verdiğimizde أَيْنَ soru isminin cevabı olarak فِي الْمَوْقِفِ ifadesi verilmiştir. O ifade de isim cümlesinin haberidir. Bilindiği gibi harfi cerli ve zarflı ifadelerden mübteda olmaz.

Örnek أَيْنَ أَوْقَفْتَ السَّيَّارَةَ؟ : 2 (Otomobili nereye parkettin?) fiil cümlesinde soru ismi zarf (mefûlün fîh) konumundadır. Cevabı أَوْقَفْتُ السَّيَّارَةَ أَمَامَ الْمَدْرَسَة (Otomobili okulun önüne parkettim) şeklinde verdiğimizde أَيْنَ soru isminin cevabı olarak أَمَامَ الْمَدْرَسَةِ ifadesi verilmiştir. O ifade de fiil cümlesinin zarfıdır.

Örnek إِلَى أَيْنَ ذَهَبْتَ؟ : 3 (Nereye gittin?) fiil cümlesinde soru ismi başında harfi cer bulunduğu için mecrûrdur. Cevabı ذَهَبْتُ إِلَى الْمَدْرَسَةِ (Okula gittim)  şeklinde verdiğimizde إِلَى أَيْنَ soru isminin cevabı olarak إِلَى الْمَدْرَسَةِ ifadesi verilmiştir. ( الْمَدْرَسَةِ ) kelimesi harfi cerin mecrûrudur.

6 : Hal ve durum sormak için kullanılır ve “nasıl?” manasına gelir. Cümlede genel olarak haber ve hal olarak kullanılır.

Örnek كَيْفَ أَنْتَ؟ : 1 (Nasılsın?) isim cümlesinde soru ismi haberdir. Cevabı أَنَا بِخَيْرٍ وَالحَْمْدُ لِلَّهِ (Çok şükür ben iyiyim) şeklinde verdiğimizde كَيْفَ soru isminin cevabı olarak بِخَيْرٍ ifadesi verilmiştir. O ifade de isim cümlesinde أَنَا mübtedasının haberidir.

Örnek كَيْفَ جِئْتَ هُنَا؟ : 2 (Buraya nasıl geldin?) fiil cümlesinde soru ismi haldir. Cevabı جِئْتُ هُنَا مَاشِيًا (Buraya yürüyerek geldim) şeklinde verdiğimizde كَيْفَ soru isminin cevabı olarak مَاشِيًا ifadesi verilmiştir. O ifade de fiil cümlesinde fâilin durumunu bildiren mansup isim olan haldir. Hal konusu ikinci sınıfın ilgili ünitesinde ele alınacaktır.

ْنَ soru ismiyle oluşturulmuş aşağıdaki soruları cevaplayınız. أَيْنَ كِتَابُكَ؟ أَيْنَ وَضَعْتَ حَقِيبَتَكَ؟ مِنْ أَيْنَ قَدِمْتَ؟

كَيْفَ . 6 : Hal ve durum sormak için kullanılır ve “nasıl?” manasına gelir. Cümlede genel olarak haber ve hal olarak kullanılır.

Örnek كَيْفَ أَنْتَ؟ : 1 (Nasılsın?) isim cümlesinde soru ismi haberdir. Cevabı أَنَا بِخَيْرٍ وَالحَْمْدُ لِلَّهِ (Çok şükür ben iyiyim) şeklinde verdiğimizde كَيْفَ soru isminin cevabı olarak بِخَيْرٍ ifadesi verilmiştir. O ifade de isim cümlesinde أَنَا mübtedasının haberidir.

Örnek كَيْفَ جِئْتَ هُنَا؟ : 2 (Buraya nasıl geldin?) fiil cümlesinde soru ismi haldir. Cevabı جِئْتُ هُنَا مَاشِيًا (Buraya yürüyerek geldim) şeklinde verdiğimizde كَيْفَ soru isminin cevabı olarak مَاشِيًا ifadesi verilmiştir. O ifade de fiil cümlesinde fâilin durumunu bildiren mansup isim olan haldir. Hal konusu ikinci sınıfın ilgili ünitesinde ele alınacaktır. كَيْفَ soru ismiyle oluşturulmuş aşağıdaki soruları cevaplayınız.

1 (ne zaman?) gelecek zaman için kullanılan bir soru ismidir.

أَيَّانَ يَوْمُ الدِّينِ؟ (Kıyamet günü ne zaman?)

أَيَّانَ تَرْجِعُ؟ (Ne zaman döneceksin?)

يَسْأَلُ أَيَّانَ يَوْمُ الْقِيَامَةِ؟ (Kıyamet günü ne zaman? diye sorar.)

أَنىَّ . 2 (nasıl?, ne zaman?, nerede?, nereden?) manalarına gelir.

يَا مَرْيَمُ أَنىَّ لَكِ هَذَا؟ (Ey Meryem bu sana nereden geldi?)

أَنىَّ جِئْتَ يَا عَلِيُّ؟ (Ne zaman geldin? Ali!)

َا؟  أَنىَّ يُحْيِي هَذِهِ اللَّهُ بَعْدَ مَوِْ (Onlar öldükten sonra Allah bunları nasıl diriltecek?.)

مَنْ ذَا؟ . 3 (kim?, kimi?, kime?, ) مَنْ gibi insanlar için kullanılan bir soru ismidir.

مَنْ ذَا أَكْرَمْتَ الْيَوْمَ؟ (Bugün kime ikramda bulundun?)

مَنْ ذَا جَاءَ الْيَوْمَ؟ (Bugün kim geldi?)

مَنْ ذَا رَأَيْتُمُ الْيَوْمَ؟ (Bugün kimi gördünüz?)

Arapça Soru Edatları- Açıköğretim İlahiyat Arapça Dersleri yazısı ilk önce Fasih Arapça üzerinde ortaya çıktı.

Bir ismin câmid olduğunu bilebilmek, ancak müştak olmadığını tespitle mümkündür. O nedenle daha ziyade müştak isimler, kalıpları ve türetim yolları ünitemizin eksenini teşkil edecektir.
Arapça türemiş isimler ismi fâil, ismi mefûl, sıfatı müşebbehe, ismi zaman, ismi mekân, mimli masdar, ismi âlet, ismi tafdîl, ismi tasgîr, ismi mensûb olarak sıralanabilir.

Bu ünite kapsamında adı geçen isim formlarının türetiliş yolları ile dikey ve yatay çekimleri üzerinde durulacak, anlam içerikleri hakkında bilgi verilecektir.

Konular ele alınırken Türkçe dilbilgisindeki sıfat, etken ve edilgen sıfat fiil ile isimlerde büyültme ve küçültme meseleleri ile ilinti kurularak zihinlerin daha bir berraklığa kavuşması sağlanacaktır.

Dilbilgisi Türeyiş Yönünden  İsimler

Arapçada isimler, türemişlik bakımından ikiye ayrılır.

1. Câmid İsimler: Konulduğu özgün biçimini koruyan ve başka bir kelimeden türememiş olan isimlere bu ad verilir. Sözgelimi مَاء، شَجَرَة، فَرْع، أَرْض، عَيْن isimleri biçimsel yönden özgün, yani başka bir kelimeden türememiş câmid isimlerden birkaçıdır.

2. Müştak İsimler: Konuluş itibariyle özgün olmayıp, başka bir kelimeden türetilen isimlere bu ad verilir. Sözgelimi مَجْلِس، كَاتِب، نَادِر، مُعَلِّم، مُسْتَهْلِك kelimeleri özü itibariyle özgün olmayıp, başka bir kelimeden türetilmiş müştak isimlerden birkaçıdır.

2. تَطَايَرَ الْعَصَافِيرُ بَيْنَ الْأَغْصَانِ.

3. هَزَمَ الْمُجَاهِدُونَ الْكُفَّارَ، وَطَرَدُوهُمْ مِنَ الْأَرَاضِي الْمُحْتَلَّةِ.

Câmid isimleri tespit için konulmuş belirli kural ya da kurallar bütünü mevcut değildir. Onlar ancak, müştak isimler hakkında netleşmiş bir zihin tarafından “diğerleri” biçiminde bir sınıflandırmaya konu olabilir. Dolayısıyla bu ünite kapsamında daha ziyade müştak isimler, kalıpları ve türeyiş biçimleri üzerinde durulacaktır.

Müştak (Türemiş) İsmin  Çeşitleri

Müştak isimler Arapçada türedikleri kelimeler bazında ikiye ayrılırlar.

Fiilden Türeyen İsimler

“İsmi fâil”, İsmi mefûl, “Sıfatı müşebbehe”, “İsmi zaman, ismi mekân”,
“Mimli mastar”, “İsmi âlet”, “Mübâlağa siygası” ve “İsmi tafdîl” olmak üzere toplam sekiz çeşittir.
1. İsmi fâil: Fiilden türeyen, fiilin ifade ettiği işi yapan, etken sıfatfiile “ismi fâil” denir.

Söz gelimi sırasıyla “Yazdı, denetledi, örtündü” anlamlarına gelen “ , كَتَبَ فَتَّشَ, تَسَتَّرَ ” fiillerinin ismi fâilleri aynı sırayla “yazan, denetleyen, örtünen”
anlamındaki “ كَاتِب, مُفَتِّش, مُتَسَتِّر ” kelimeleridir.

a. Yapılışı

1. Sülâsî (Üç harfli) fiillerde ( (كَتَبَ ← كَاتِب؛ نَصَرَ ← نَاصِر؛ جَذَبَ ← جَاذِب
örneklerinde olduğu gibi فَاعِل vezninde gelir.
2. Dört veya daha fazla harften oluşan fiillerde (rubâî mücerredler ile mezîd fiillerde) muzâri fiilin malûmunun (etgen formunun) muzâraât harfi
atılır, yerine zammeli bir mim getirilir. Sondan bir önceki harfin harekesi  kesra değilse kesra yapılır.
Örnek: ( ← حَدَّثَ ← يُحَدِّثُ ← مُحَدِّث؛ جَاهَدَ ← يُجاهِدُ ← مُجَاهِد؛ تَفَكَّرَ ← يَتَفَكَّرُ

2. İsmi mefûl: Fiilden türeyen fiilin ifade ettiği işten etkilenen, edilgen sıfatfiile “ismi mefûl” denir. Söz gelimi sırasıyla “Yazdı, denetledi, örtündü” anlamlarına gelen “ , كَتَبَ
فَتَّشَ، تَسَتَّرَ ” fiillerinin ismi mefûlleri aynı sırayla “yazılan, denetlenen, örtünülen” anlamındaki “ مَكْتُوب، مُفَتَّش، مُتَسَتَّر ” kelimeleridir.

a. Yapılışı

1. Sülâsî (Üç harfli) fiillerde ( (كَتَبَ ← مَكْتُوب؛ نَصَرَ ← مَنْصُور؛ جَذَبَ ← مَجْذُوب
örneklerinde olduğu gibi مَفْعُول vezninde gelir.

2. Dört veya daha fazla harften oluşan fiillerde (rubâî mücerredler ile mezîd fiillerde) muzâri fiilin malûmunun (etgen formunun) muzâraât harfi atılır, yerine zammeli bir mim getirilir. Sondan bir önceki harfin harekesi fetha değilse fetha yapılır.
Örnek: ( ← حَدَّثَ ← يُحَدِّثُ ← مُحَدَّث؛ جَاهَدَ ← يُجاهِدُ ← مُجَاهَد؛ تَفَكَّرَ ← يَتَفّكَّرُ  (مُتَفَكَّر

b. Çekimi

Sülâsî (üç harfli) fiillerden türemiş ismi mefûl aşağıdaki gibi çekilir.

3. Sıfatı müşebbehe: İsmi fâil türünden olup, türediği fiilin ifade ettiği güzellik, çirkinlik, sakatlık ve kusurluluk gibi sıfatlarda ve bazı duygularda devamlılık ifade eden müştak (türemiş) bir kelimedir. Genellikle lâzım (geçişsiz) fiillerden yapılırlar. Türetilen bu kelime formlarına “ismi fâile benzeyen sıfat” anlamında “essıfatu’lmüşebbehe bi’smi’lfâil” veya kısaca
“essıfatu’lmüşebbehe” adı verilir.

a. Kalıpları

Sıfatı müşebbeheler, dört veya daha fazla harften müteşekkil fiillerden ismi fâil kalıbında elde edilirken, ek almamış üç harfli (sülâsî mücerred) fiillerden birçok kalıpta türetilir.
Aşağıdaki tabloda başlıca sıfatı müşebbehe kalıplarını örnekleri, anlamları ve türediği fiillerle birlikte görmektesiniz:

b. Çekimi

Aşağıdaki iki formu dışında kullanımı yaygın sıfatı müşebbeheler, normal ve düzenli bir çekime tabidir. O nedenle sıra dışı bir çekim formatına sahip aşağıdaki iki sıfatı müşebbehe kalıbına ait çekimleri vermekle yetiniyoruz. Renk, engellilik ve şekil bildiren fiillerin sıfatları أَفْعَلُ vezninde gelir ve aşağıdaki gibi çekilir:

Bedenin iç isteklerini belirten fiillerin sıfatları فَعْلاَنُ vezninde gelir ve aşağıdaki gibi çekilir:

4. İsmi mekân İsmi zaman: Fiillerin yapılış yeri ve zamanını gösteren fiilden türemiş isimdir.

a. Kalıpları

Ek almamış üç harfli (sülâsî mücerred) fiillerden, مَفْعَل، مَفْعِل vezinlerine nakledilerek türetilir. Misâl, ecvefi yâî ve lafifi mefrûk fiillerle diğer fiillerden muzâri kök ikinci harfinin harekesi kesra olanlar ( (مَفْعِل veznindekalıbında, lefifi makrûn, nâkıs ve ecvefi vâvilerle diğer fiillerden muzâri kök ikinci harfinin harekesi fetha veya zamme olanlar ( (مَفْعَل veznindekalıbında ismi zaman ve ismi mekan yapılırlar. İstisnâi olarak kural dışına çıkılan örnekler de mevcuttur.

Bu kalıpların sonuna mübalağa (o işin o mekanda sıklıkla yapıldığını) ifade etmek amacıyla yuvarlak tâ getirilerek yapılan ismi mekanlar da vardır: ( مَدْرَسَة، مَحْكَمَة، مَذْبَحَة ) örneklerinde olduğu gibi.

b. Çekimi

Müzekker müennes ayrımı olmayan bu türemiş isim grubunun tüm kalıpları aşağıdaki gibi çekilir:

5. Mimli mastar: Diğer mastarlarda olduğu gibi zaman belirtmeksizin iş, oluş, eylem bildiren ve adından da anlaşılacağı üzere başında mim harfi bulunan mastarlardır. Misâl ve lefifi mafrûk fiillerin mimli mastarları ( مَفْعِل ) vezninde gelir.

Diğer fiillerin mimli mastarları ise ( مَفْعَل ) vezninde türetilirler. ( (مَصِير، مَرْجِع kelimeleri gibi kural dışına çıkan istisnaî örnekler de mevcuttur. Semâî olarak bu vezinlerin sonuna yuvarlak tâ eklenerek ( مفعَلة، مفعِلة ) kalıplarında türetilen mimli mastarlar da bulunmaktadır. ( (مَرْحمََة، مَسْألَة، مَحبّة، مَغْفِرَة، مَوْعِظَة، مَعْرِفَة َörneklerinde olduğu gibi.

6. İsmi âlet: Türediği fiili yapma kolaylığı sağlayan âlet ve edevatı ifade eden isimlerdir. Sadece ek almamış üç harfli (sülâsî mücerred) fiillerden elde edilirler.

a. Kalıpları

Bu isim kalıbı, ek almamış üç harfli (sülâsî mücerred) fiiller, ، مِفْعَلٌ، مِفْعَالٌ مِفْعَلَةٌ vezinlerine nakledilerek türetilir. Aşağıdaki tabloda her bir kalıptan üçer örnekle karşılaşacaksınız:

b. Çekimi

Müzekker müennes ayrımı olmayan bu türemiş isim grubu aşağıdaki gibi çekilir:

7. Mübalağa siygası: Bir varlıkta bir özelliğin çok olduğunu gösteren, fiilden türeyen, sıfat cinsinden isimlerdir. Mübalağa siygasına “mübâlagai ismi fâil” de denilir.

Kalıpları

Belli başlı mübalağa kalıpları şunlardır:

8. İsmi tafdîl: İsmi fâillerle sıfatı müşebbeheleri anlam yönünden derecelendiren ve anlamlarının önüne “daha” ve “en” ifadelerinin gelmesini sağlayan müştak isim tipidir. Türkçede büyültme ismi olarak da bilinir.

Şartlara uygun, ek almamış üç harfli (Sülâsî mücerred) fiillerden doğrudan, dört ve daha fazla harfe sahip fiillerden ise dolaylı olarak türetilir.

a. Yapılışı

1. Sülâsî Mücerred Fiiller: Adı geçen fiiller أَفْعَلُ veznine nakledilerek elde edilir. Örneğin sırayla “Bildi, büyüdü ve cesaretlendi” anlamlarına gelen ( عَلِمَ كَبُرَ ← شَجُعَ ←) fiilleri, ( أَعْلَمُ ← أَكْبَرُ ← أَشْجَعُ ) biçiminde ismi tafdîl yapılarak aynı sırayla “Daha bilenen bilen, daha büyüken büyük, daha cesuren cesur” anlamlarını ifade eder hale getirilmiştir.

2. Diğer Fiiller: Mansûb ve nekra biçimindeki mastarının önüne ، أَحْسَنُ أَكْثَرُ، أَشَدُّ gibi yardımcı ismi tafdîl kalıpları getirilerek yapılır. Sözgelimi sırasıyla “israf etti, kibirlendi, tüketti” anlamlarına gelen ( ← أَسْرَفَ ← تَكَبَّرَ اِسْتَهْلَكَ ) fiilleri, yine aynı sırayla ( (أَكْثَرُ إِسْرَافًا ← أَكْثَرُ تَكَبُّرًا ← أَكْثَرُ اسْتِهْلاكًَا kalıplarına nakledilerek “daha israfçıen israfçı, daha kibirlien kibirli, daha
tüketicien tüketici” anlamlarını ifade eder hale getirilmişlerdir.

b. Çekimi

İsmi tafdîller aşağıdaki gibi çekilir:

İsimden Türeyen İsimler

“İsmi tasğîr” ve “İsmi mensûb” olmak üzere toplam iki çeşittir.
1. İsmi tasğîr: Türkçedeki küçültme isminin karşılığıdır. Acıma, sevimlilik katma ya da aşağılama amacıyla isimler tasğîr işlemine tabi tutulur. Sözgelimi “Çocuk” yerine “Çocukcağız” dendiğinde ona karşı acıma ve merhamet, “Bebek” yerine “Bebecik” dendiğinde ona sevimlilik katma, “Adam” yerine “Adamcık” dendiğinde ona karşı aşağılama ve hakaret hisleri
ifade edilmiş olur.

a. Yapılışı

1. Üç harfli isimler ( جُنْدٌ ← جُنَيْدٌ؛ رَجُلٌ ← رُجَيْلٌ؛ عَبْدٌ ← عُبَيْدٌ ) örneklerinde olduğu gibi فُعَيْلٌ veznine aktarılarak ismi tasğîr yapılır.
2. Dört harfli isimler ( (زَوْرَقٌ ← زُوَيْرِقٌ؛ عَسْكَرٌ ← عُسَيْكِرٌ؛ مَسْجِدٌ ← مُسَيْجِدٌ örneklerinde olduğu gibi فُعَيْعِلٌ veznine aktarılarak ismi tasğîr yapılır.

3. Beş veya üzeri harften oluşan isimler ( ؛ إِصْطَبْل ← أُصَيْطِب؛ عَنْدَلِيب ← عُنَيْدِل سَفَرْجَل ← سُفَيْرِج ) örneklerinde olduğu gibi, ilk dört harfi فُعَيْعِلٌ veznine aktarılarak ismi tasğîr yapılır.
4. Beş harfli olup da dördüncü harfi illetli olanlar ( عُصْفُور ← عُصَيْفِير؛ مِفْتَاح مُفَيْتِيح ←) örneklerinde olduğu gibi فُعَيْعِيلٌ veznine aktarılarak ismi tasğîr yapılır.
İkinci harfi “Elif” olan isimler küçültme işlemine tabi tutulurken, söz konusu “Elif” harfi “Vâv” harfine çevrilir.

Örnek: ( (شَاهِدٌ ← شُوَيْهِدٌ؛ خَالِدٌ ← خُوَيْلِدٌ؛ بَابٌ ← بُوَيْبٌ

2. İsmi mensûb: Bir yere, bir millete, bir topluluğa veya bir aileye aidiyet bildiren isimlerdir. Türkçedeki “li” yapım ekine karşılık gelen öncesi kesralı şeddeli yâ ( يّ)’nın isimlerin sonuna eklenmesiyle türetilir.

Örnek: ( (تُرْكٌ ← تُرْكِيٌّ؛ عَرَبٌ ← عَرَبِيٌّ؛ هِنْدٌ ← هِنْدِيٌّ İsmi mensûb ikinci sınıf kitaplarında geniş olarak ele alınacağından, burada bu kadar bir bilgi vermekle yetiniyoruz.

MÜŞTAK İSİMLER Arapça TÜREMİŞ İsimler Arapça yazısı ilk önce Fasih Arapça üzerinde ortaya çıktı.

Arapçada fiiller kök (asli) harflerinin yapısı açısından yedi farklı kısma ayrılmaktadır. Aksamı seba (yedi kısım) denilen bu ayırım fiilleri yakından tanımak açısından önem arz etmektedir. Konumuz bu kısımların tanıtılması olmamakla beraber asıl konumuz olan sahih fiilleri daha iyi tanıyabilmemiz açısından öncelikle aksâmı sebayı kısaca tanıtmamız yararlı olacaktır.

Aksâm ı Seba

Kök harfleri içerisinde illet harfi (و، ي،ا ) bulunmayan fiillere sahih, bulunanlara ise mutel fiiller denir. Sahih fiiller kendi aralarında üç kısma, mutel fiiller ise dört kısma ayrılırlar. Sahih fiillerin kısımları:

1. Sâlim: Kök harfleri içersinde illet harfi, hemze ve aynı harften iki tane bulunmayan fiillerdir. ( نَصَرَ، جَلَسَ، عَلِمَ ) gibi.

2. Muzaaf: Kök harfleri içersinde aynı harften iki tane bulunan fiildir. ( مَدَّ، رَدَّ، شَدَّ ) gibi.

 3.Mehmûz: Kök harfleri içersinde hemze bulunan fiildir. ( أَمَرَ، سَأَلَ، قَرَأَ ) gibi.

Mutel fiillerin kısımları:

1. Misal: Kök harflerinin birincisi illet harfi olan fiillerdir. (، يَئِسَ وَرِثَ، وَعَدَ ) gibi.

2. Ecvef: Asli harflerinden ortadaki harfi illetli olan fiillerdir. ( قالَ، صامَ، مَالَ ) gibi.

3. Nâkıs: Asli harflerinden sonuncusu illetli olan fiillerdir. ( قَضَى، رَمَى، دَعا ) gibi. 

4. Lefîf: Asli harflerinden ikisi illetli olan fiillerdir. ( طَوَى، رَوَى، نَوَى ) gibi. Mutel fiiller Arapça III kitabında geniş olarak ele alınacaktır.

Aksâm ı Seba Açıköğretim İlahiyat Arapça Dersleri yazısı ilk önce Fasih Arapça üzerinde ortaya çıktı.

Emr i hâzır, II. şahıslara verilen emirdir. Arapçada sülâsî fiillerden emri hazır yapılışı şu şekildedir. Muzâri fiilin muhâtab (II. Şahıs Eril) ve muhâtaba (II. Şahıs Dişil) olmak üzere altı siygasından (form) yapılır. Öncelikle bu altı siyganın başlarındaki muzâraât harfi olan ( ت) atılır. Eğer bu harften sonraki harf harekeliyse başına herhangi bir şey getirilmeksizin aynen bırakılır.

Eğer bu harf sakinse fiilin başına bir elif getirilir. Getirilen bu elifin harekesi için muzâri fiilin kök ikinci harfinin harekesine bakılır. Bu hareke zamme ise elif zamme ile, fetha veya kesra ise kesra ile harekelenir. Son olarak fiilin sonu cezm edilir. Sahih fiilin sonunun cezm edilmesi; müfred müzekker siyganın sonuna sükûn konulması, sonunda nûn olan siygalarda ise nûnun
düşürülmesi demektir. Yalnız cemi müennes siyga mebnî olduğu için sonundaki nûn hiçbir zaman düşmez.

Şimdi bu anlattıklarımızı bir fiil üzerinde adım adım uygulayalım. Sırayla şu işlemleri yaparız:

1. Adım: Muzâri fiilin muhâtab ve muhâtaba siygalarını alırız:

2. Adım: Muzâraât harflerini atarız:

3. Adım: Başlarına elif getiririz. Kök ikinci karfin ( ت) harekesi zamme olduğu için elifi zamme ile harekeleriz.

4. Adım: Sonlarını cezm ederiz. Böylece emri hâzır çekimi şu şekilde oluşmuş olur.

Aşağıdaki cümlelerde geçen sâlim fiilleri inceleyiniz.
Öğretmenler samimiyetle çalışıyorlar.  .الْمُعَلِّمونَ يَعْمَلونَ بِإِخْلاصٍ شَكَرَتِ الأسْتاذَةُ للطّلابِ بِسَبَبِ نَجاحِهمْ في الاِمْتِحانِ.
(Bayan) hoca öğrencilere sınavdaki başarıları sebebiyle teşekkür etti.

تَحْرِصُ الْمُمَرِّضَةُ على نَظافَةِ غُرَفِ الْمُسْتَشْفَى.

Hemşire hastane odalarının temizliğine özen gösteriyor.
Çocuklar bayram günü hediyelere sevindiler. .

 الأطْفَالُ فَرِحُوا بِالهْدََيا يَوْمَ العِيدِ

قالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ: الرَّاحِمُونَ يَرْحمَُهُمْ الرَّحمَْنُ ارْحمَُوا مَنْ فِي الْأَرْضِ يَرْحمَْكُمْ مَنْ فِي السَّمَاءِ.

Hz. Peygamber (s.a.) şöyle buyurmuştur: “Merhamet edenlere Allah da merhamet eder. Siz yeryüzündekilere merhamet edin ki semadakiler de size merhamet etsin.”

2. Muzâaf: Kök harfleri içersinde aynı harften iki tane bulunan fiiller olan muzâaf fiiller üç farklı bâbdan gelirler. Bunlar:

Birinci bâb: مَدَّ  يَمُدُّ (uzattı) (şeddelenmeden önceki aslı: (مَدَدَ  يَمْدُدُ

İkinci bâb: فَرَّ – يَفِرُّ (kaçtı) (şeddelenmeden önceki aslı: (فَرَرَيَفْرِرُ

Dördüncü bâb: مَلَّ – يَمَلُّ (bıktı) (şeddelenmeden önceki aslı: (مَلِلَيَمْلَلُ

Muzâaf Fiillerin Mâzî Çekimi

Muzâaf fiillerin mâzî çekiminde dikkat edilmesi gereken husus, cemi gâibe (III. şahıs dişil çoğul) siygasına gelindiğinde fekk i idgam yapmanın yani şeddeyi kaldırarak şedde ile birleşmiş olan harfleri ayrı ayrı yazmanın zorunlu olduğudur. Bu siygadan sonra da sonuna kadar o şekilde devam eder.

Yukarıdaki tabloda bu siygaya gelindiğinde ( مَدَدْنَ ) denilmesinin sebebi ( (مَدَّ fiilinin aslının ( مَدَدَ ) olmasıdır. Yani buraya gelindiğinde fiil aslına döndürülmektedir. ( فَرَّ ) fiilini çekerken buraya geldiğimizde aslı ( فَرَرَ ) olduğu için ( فَرَرْنَ ) deyip (… فَرَرْتَ، فَرَرْتمُا، فَرَرْتُمْ ) şeklinde devam etmemiz gerekir. ( (مَلَّ fiilinde ise aslı ( مَلِلَ ) olduğu için ( مَلِلْنَ ) deyip (… مَلِلْتَ، مَلِلْتُما، مَلِلْتُم ) şeklinde devam ederiz.

Muzâaf Fiillerin Muzâri Çekimi

Muzâaf fiillerin muzâri çekiminde dikkat edilmesi gereken husus, cemi gâibe (III. şahıs dişil çoğul) siygasına gelindiğinde fekk i idgam yapmanın  yani şeddeyi kaldırarak şedde ile birleşmiş olan harfleri ayrı yazmanın zorunlu olduğudur. ( يَمُدُّ ) fiilinin aslı ( يَمْدُدُ ) olduğundan burada fiil aslına döndürülerek ( يَمْدُدْنَ ) şeklinde yazılır. Aynı durum cemi muhâtaba siygasında
da söz konusudur.

Diğer siygalarda fekki idgam yapılmaz. Aynı siyga aslı يَفْرِرُ) ) olan ( يَفِرُّ ) fiilinde ( يَفْرِرْنَ ) ve aslı ( يَمْلَلُ ) olan ( يَمَلُّ ) fiilinde de ( يَمْلَلْنَ ) şeklinde olur. Diğer fiilleri de bu fiillerle kıyaslayarak çekebilirsiniz.

Muzâaf Fiillerin Emir Çekimi

Muzâaf fiillerin emri hazırları da prensip olarak sâlim fiillerle aynı şekilde yapılır. ( تَمُدُّ ) siygasından emir yaparken baştaki muzâraât harfini atıp da sonunu cezm ettiğimizde sonda iki tane sâkin harf peşpeşe gelmiş olur: ( .(مُدْدْ (Muzâraât harfini atınca sonraki harf harekeli olduğundan elif getirmemiz  gerekmediğine dikkat ediniz.) Bu şekilde okuyamayacağımızdan ikinci harfi harekelememiz gerekir. Bu fiilde esre ve ötre hareke de koyabilmemiz mümkün olmakla beraber fetha ile harekelenmesi daha yaygındır. Buna göre emir ( مُدَّ ) şeklinde olmuş olur. Çekimi de şu şekildedir:

Cemi muhâtaba siygasında fekk i idgamın zorunlu olduğunun unutulmaması gerekir. Muzâaf fiillerin emri hâzırları idgam yapılmaksızın aşağıdaki şekilde de çekilebilmektedir:

İkinci bâbdan olan ( فَرَّ يَفِرُّ )nın emri ( فِرِّ/فِرَّ ) veya ( اِفْرِرْ ) şeklinde, üçüncü bâbdan olan ( مَلَّ  يَمَلُّ )nın emri de ( مَلِّ/مَلَّ ) veya ( اِمْلَلْ ) şeklinde gelir. Aşağıdaki cümlelerde geçen muzâaf fiilleri inceleyiniz. Anne çocuklarını eğitime teşvik ediyordu. . كانَتِ الأُمُّ تَحَضُّ أبْناءَها علي الدِّراسَةِ Bayan görevliler uçaktaki yolcuları saydılar. . الْمُوَظَّفَاتُ عَدَدْنَ الْمُسافِرينَ فِي الطاّئِرَةِ الخَْطِيبانِ يَدُلّانِ على فِعْلِ الخَْيْرِ دائِمًا. İki konuşmacı daima iyilik yapılmasına yol gösteriyorlar.

Dede bana güzel bir hikâye anlat. . ياَ جَدِّي قُصَّ لِي قِصَّةً جمَِيلَةً Müslüman bayanlar fakirlerin haline acıyorlar. . الْمُسْلِماتُ يَرْقِقْنَ لحِالِ الفُقَراءِ

3. Mehmûz: Kök harflerinden bir tanesi hemze olan fiil anlamına gelen mehmûz fiiller hemzenin bulunduğu yere göre üç kısma ayrılırlar: Kök harflerinden birincisi hemze olan fiile mehmûzulfâ, ikincisi hemze olan
fiile mehmûzulayn ve üçüncüsü hemze olan fiile de mehmûzullâm denir.
Mehmûzul fâ olan fiiller birinci, ikinci, dördüncü ve beşinci bâbdan gelirler:

Birinci bâb: أَكَلَ  يَأْكُلُ (yedi)
İkinci bâb: أَسَرَ – يَأْسِرُ (bağladı)
Dördüncü bâb: أَلِفَ – يَأْلَفُ (alıştı)
Beşinci bâb: أَدُبَ – يأدُبُ (edib oldu)

Mehmûzul fâ Fiillerin Mâzî Çekimi

Mehmûzul fâ Fiillerin Muzâri Çekimi

iki tane hemze yan yana geldiğinden ikinci hemze med harfine dönüştürülür  ve ( أَأْمُرُ ) değil de ( آمُرُ ) şeklinde söylenilir. Muzâri çekimlerinde bu hususa dikkat etmek gerekmektedir.

Mehmûzulfâ Fiillerin Emir Çekimi

Mehmûzulfâ fiillerin emri hâzırlarında da (biri fiilin aslından diğeri emir yapımı için getirilen olmak üzere) iki hemze yan yana geldiğinden birinci hemzenin harekesi kesra ise ikincisi ye harfine, ötre ise vâv harfine dönüştürülür. Buna göre ( أَدُبَ – يأدُبُ ) fiilinin emri hâzırı ( أَسَرَ – يَأْسِرُ)) ,(اودُبْ fiilinin emri hâzırı ( اِيسِرْ ) ve ( أَلِفَ – يَأْلَفُ ) fiilinin emri hâzırı ( اِيلَفْ ) şeklinde
olur. Çekimleri sâlim fiillerin emri hâzırında olduğu gibi yapılır.

Sık kullanılan fiiller olan ( أَكَلَ، أَمَرَ، أَخَذَ ) fiillerinin emirleri istisnâî olarak
كُلْ، مُرْ، خُذْ) ) şeklinde gelir. Çekimleri şu şekildedir:

Mehmûzul ayn olan fiiller ikinci, üçüncü, dördüncü ve beşinci bâbdan gelirler:

İkinci bâb: رَأَسَ  يَرْئِسُ (reis oldu)

Üçüncü bâb: سَأَلَ – يَسْأَلُ (sordu)

Dördüncü bâb: سَئِمَ – يَسْأَمُ (usandı)

Beşinci bâb: رَؤُفَ – يَرْؤُفُ (şefkatli oldu)

Mehmûzullâm olan fiiller ikinci, üçüncü, dördüncü ve beşinci bâbdan gelirler:

İkinci bâb: طَرَأَ  يَطْرِئُ (çıka geldi)

Üçüncü bâb: قَرَأَ – يَقْرَأُ (okudu)

Dördüncü bâb: ظَمِئَ – يَظْمَأُ (susadı)

Beşinci bâb: جَرُؤَ – يَجْرُؤُ (cesaretli oldu)

Mehmûzulayn ve mehmûzullâm fiillerin çekimleri aynen sâlim fiillerde olduğu gibidir.

Aşağıdaki cümlelerde geçen mehmûz fiilleri inceleyiniz.

Abdullah ve Ali yemeklerini bir saat önce yediler. . عَبْدُ اللهِ وَعَلِيٌّ أَكَلا طَعامَهُما قَبْلَ ساعَةٍ

Bayan öğrenciler her sabah Kuran okuyorlar. . الطّالِباتُ يَقْرَأْنَ القُرآنَ كُلَّ صَباحٍ

Mustafa dedi ki: Açım, yemek yemek istiyorum. . قالَ مُصْطَفَى: أُرِيدُ أنْ آكُلَ فَأنا جائِعٌ

قَالَ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ: مَنْ سَأَلَ اللَّهَ الشَّهَادَةَ بِصِدْقٍ بَلَّغَهُ اللَّهُ مَنَازِلَ الشُّهَدَاءِ وَإِنْ مَاتَ عَلَى فِرَاشِهِ.

Hz. Peygamber (s.a.) şöyle buyurmuştur: “Kim gerçekten şehit olmayı isterse yatağında ölse bile Allah onu şehitler mertebesine ulaştırır.”

يَا بَنِي اٰدَمَ خُذُوا ز۪ينَتَكُمْ عِنْدَ كُلِّ مَسْجِدٍ وَكُلُوا وَاشْرَبُوا وَلَا تُسْرِفُوا اِنَّهُ لَا يُحِبُّ الْمُسْرِفِينَ.

Ey Âdemin evlatları! Her namaz vaktinde mescide giderken, süsünüz olan elbisenizi giyinin. Yiyin, için fakat israf etmeyin; çünkü Allah israf edenleri asla sevmez. (elArâf/31)

Salim Fiillerin Emir Çekimi yazısı ilk önce Fasih Arapça üzerinde ortaya çıktı.