Mini Sözlük

زَبَانِ فَارْسِی / Fars Dili

Farsça’da 32 harf vardır. Osmanlıca derslerinde görülen bütün harfler (nef hariç) Fars dilinde mevcuttur. Harfleri “Osmanlıca Harfler” dersinden inceleyebilirsiniz. Farsça harfler; kendinden önce ve sonraki harflere bitişen harfler ve sadece kendinden önceki harflere bitişenler olmak üzere ikiye ayrılır. Harf konusunu yine Osmanlıca dersleri içerisinden “Osmanlıca Harfler 2” sayfasından inceleyebilirsiniz. Farsçada hareke kullanılmaz ama bazen ibarede hata olma ihtimaline karşı tıpkı Osmanlıcadaki gibi önemli yerlerde hareke kullanılır.

Vav-ı Ma’dule (واو المعدوله) Kh – خ harfinden sonra vav ve elif harfi (وا) veya vav ve ya (وی) gelir ise: Yani خَواهَرْ “Haher – Kızkardeş”, خَوانْدَنْ “Handan – Okumak”, خِويشْ “Hiş – Kendi”, خِويشْتَنْ “Kendi kendine”, خَواجَه “Hace – Hoca” gibi, işte bu halde “vav” harfleri hiç okunmaz. Bu okunmayan vav harfine vav-ı madule denilir.

Kelime; Kendisinden bir mana anlaşılan şeye “kelime” deriz. Misal; دِرَخْتْ “dıraht – ağaç”, دَادَنْ “dâden – vermek”, چَشْمْ “çeşm – göz” gibi. Farsçada kelime; isim, fiil ve edat olmak üzere 3 kısımda incelenir.

İsim: Göze görünen veyahut göze görünmeyip te varlığı hatıra gelen bir şahsı, bir hayvanı, bir şeyi bildirmek için kullanılan kelimedir. Misal; نَامَه “kitap” – آبْ “’âb – su” gibi.

اِسْمِ عَامْ (genel isim): Kendi cinslerinin bireylerini içine alan isimlerdir. Misal; اَسْبْ “at” ve شَهِرْ “şehir” gibi.

اِسْمِ خَاصْ (özel isim): Bir tek varlığa ad olan kelimeye denilir. Misal; تَهْرَانْ “tahran” ve اِسْتَانْبُولْ “İstanbul” gibi.

اِسْمِ ذَاتْ (varlık ismi): Gözle görülebilen varlığa ad olan kelimelerdir. Misal; كِتَابْ “kitap” ve كَفْشْ “ayakkabı” gibi.

اِسْمِ مَعْنَى (mana ismi): Gözle görülmeyen varlığa ad olan kelimelerdir. Misal; دَانِشْ “bilgili” ve رَازْ “sır” gibi.

اِسْمِ جَامِدْ (Türememiş isim): Diğer kelimelerden türememiş isimlerdir. Misal; كُوهْ “dağ” ve سِيرْ “sarımsak” gibi.

اِسْمِ مُشْتَقْ (Türeyen isim): Başka kelimelerden türeyen isimlerdir. Misal; رَفْتَارْ “davranış” kelimesi رَفْتَنْ “gitmek” masdarından, كِرْدَارْ “adet” kelimesi كَرْدَنْ “yapmak” masdarından, دِيدَه “göz” kelimesi دِيدَنْ “görmek” masdarından müştak yani türemişlerdir.

اِسْمِ مَعْرِفَه (bilinen isim): Cümle içinden geçen, okuyan veya dinleyenlere malum olan, onlar tarafından bilinen isimlerdir. Misal; كِتَابْ رَا خَوانْدَمْ “kitabı okudum” cümlesindeki kitap, بَاِسْتَانْبُولْ رَفْتَمْ “istanbul’a gittim” cümlesindeki Istanbul, نَامَه رَا نَوَشْتَمْ “mektubu yazdım” cümlesindeki mektup, bu cümleleri dinleyen veya okuyan kimseler için bilinen isimlerdir. İşte bu gibi isimlere marife (bilinen – malum) isimler denilir.

اِسْمِ نَكِرَه (bilinmeyen isim): Cümle içinden geçen, okuyan veya dinleyenlere malum olmayan, onlar tarafından bilinmeyen isimlerdir. Marife isimlerin zıddıdır. Misal; كِتَابِى خَرِيدَمْ “bir kitap satın aldım” cümlesindeki kitap, شِيشَه اِى شِكَسْتْ  “bir şişe kırıldı” cümlesindeki şişe, bu cümleleri dinleyen veya okuyan kimseler için bilinmeyen isimlerdir ve nekire isimler diye tesmiye olunurlar. Nekire isimlerin işareti, ismin sonuna birlik (vahdet) ifade eden ى harfi eklenir. Misal; اَسْبِى “bir at” ve كِتَابِى “bir kitap” ve دِرَخْتِى “bir ağaç” gibi.

اِسْمِ بَسِيطْ (basit isim): Başka bir kelimeyle veya ekle birleşmeyen ve tek başına mana ifade eden isimlerdir. Basit isimlere اِسْمِ سَادَه “sade isim” de denilir. Misal; مَرْدْ “adam” ve مِيزْ “masa” gibi.

اِسْمِ مُرَكَّبْ (birleşik isimler): Başka bir kelime veya ek ile birleştirilerek bir mana ifade eden isimlerdir. Birleşik isimler 11 çeşittir.

1. İki isimden meydana gelen birleşik kelimelere misal; بُتْ و خَانَه kelimeleri birleşince بُتْخَانَه “puthane” halini alır. كَرْوَانْ و سَرَاىْ kelimeleri birleşince كَرْوَانْسَرَاىْ “kervansaray” halini alır.
2. İki fiilden meydana gelen birleşik kelimelere misal; هَسْتْ وُ نِيسْتْ “var ve yok” gibi.
3. İki masdardan meydana gelen kelimelere misal; زَدَنْ وَ خُورْدَنْ “vurmak ve vurulmak” gibi.
4. Bir isim ve bir sıfattan meydana gelen birleşik kelimelere misal; جِوَانْمَرْدْ “yiğit” gibi.
5. İsmi fail ve isimden oluşan birleşik kelimelere misal; دَرَنْدَه خُوىْ “yırtıcı huylu” gibi.
6. İsmi meful ve isimden oluşan birleşik kelimelere misal; شِكَسْتَه دِلْ “kırılmış gönül” gibi.
7. İki zarftan oluşan birleşik kelimelere misal; چُونْ وَ چَرَا “nasıl ve neye” gibi.
8. İki sıfattan meydana gelen birleşik kelimelere misal; نِیگْ وُ بَدْ “iyi ve kötü” ve سَرْدْ وُ گَرْمْ “soğuk ve sıcak” gibi.
9. İsim ve son ekten meydana gelen birleşik kelimelere misal; بَاغْبَانْ “bahçıvan” gibi.
10. Önek ve isimden meydana gelen birleşik kelimelere misal; دَرْآمَدْ “gelir, kaynak” gibi.
11. İki isim tamlamasından meydana gelen kelimelere misal; پَدَرِ زَنْ “kadının babası” ve تَخْتِ خَوابْ “karyola” gibi.