OSMANLICA ELİFBA

OSMANLICA ELİFBA yazısı ilk önce Fasih Arapça üzerinde ortaya çıktı.

SAYILAR

Bir Sayısı:

وَاحِدٌ ve  وَاحِدَةٌ kelimeleri sıfat tamlaması gibi daima sayılacak olan varlığın isminden sonra gelir.

أَحَدٌ    (Bir) çoğul halinde bulunan ismin bir tekini ayırarak gösterir. O zaman çoğul haldeki bir isimle tamlama yapar yahut (مِنْ den\dan) edatı ile gelir.

Not: Başına اَلْ  takısı gelen  اَلْوَاحِدُ  ve اَلْأَحَدُ   Allah’ın adı olup “Tekrar etmeyen eşi dengi, benzeri olmayan Bir” manasına gelir.

İki Sayısı:

اِثْنَانِ   ve اِثْنَتَانِ  kelimelerine gerek olmaksızın o iki şeyin isimlerinin tesniye halindeki kaidelerine uygun halini söyleriz. Ancak اِثْنَانِ  ve اِثْنَتَانِ  vurgulama olarak kullanılır ve aynı bir sayısında olduğu gibi sıfat şeklinde sayılacak şeyin arkasından gelir.

3-10 ARASI SAYILAR

3-10 arası sayılar cinsiyet bakımından tam tersine müzekkerleri müennes gibi kullanılır. Yani müzekker isimlere ait sayılar müennes tâ-i merbutası alır. Eğer isim müennes ise sayılar tâ-i merbutasız olur. 3-10 arası sayılan şey, sayı ile isim tamlaması şeklinde gelir. Ancak sayılan şey (muzâfun ileyh) hep çoğul ve esre tenvinlidir.

  Görüldüğü gibi sayılan isim çoğul, nekre ve esre tenvinlidir.

3 ile 10 arası sayılarda sayılan şey koyun gibi veya kavm gibi cemi bir isim olursa   مِنْ   takısı ile kullanılır.

3 ile 9 arasındaki belli olmayan miktar بِضْعٌ (birkaç) kelimesiyle ifade edilir.  بِضْعٌ kelimesi sayılanın aksi cinsinde olur:

3 ile 10 arasındaki kesirli sayılar فُعُلٌ  vezninde yapılır:

Üleştirme sayıları “üçer üçer”den “onar onar”a kadar فُعاَلُ  veya (مَفْعَلُ) kalıblarında yapılır. Bu kalıplarda gelen üleştirme sayıları gayr-i münsariftir (esre vetenvin almaz):

F Asıl sayıların tekrarlanmasıyla da üleştirme sayıları elde edilir                            

Önemli not: a) Sayı normalde kullandığımızın dışında belirli bir kelimeden sonra gelirse sıfat olur:

b)  كَمْ soru edatı olarak “kaç …”  anlamındadır. Adedini öğrenmek istediğimiz isim bu edattan sonra müfred, mansûb ve nekre olarak gelir.

*(كَمْ) in başına ( بِكَمْ kaça) gibi harf-i cer gelirse; öğrenilmek istenen miktar mansûb da okunabilir, mecrûr da okunabilir[1]. Bu kurallarla ilgili olarak aşağıdaki örnekleri inceleyiniz.

Cümle Örnekleri:

Bir ve İki Sayısı Örnekleri:

1-كَمْ مُدِيراً فِي الْمَدْرَسَةِ ؟ فِي الْمَدْرَسَةِ مُدِيرٌ واَحِدٌ .

2- كَمْ حَقِيبَةً اشْتَرَيْتَ ؟ إِشْتَرَيْتُ حَقِيبَةً واَحِدَةً .

3- لِلْمُسْلِمِينَ تاَرِيخٌ واَحِدٌ – يَرْتَبِطُ[2] الْمُسْلِمُونَ بِعَقِيدَةٍ واَحِدَةٍ.

4- تَناَوَلَ الْأَوْلاَدُ وَجْبَةً واَحِدَةً – كاَنَ[3] عاَدِلٌ يَدْرُسُ فِي أَحَدِ الْبِلاَدِ الأَجْنَبِيَّةِ[4].

5- أَيْنَ الصَّدِيقاَنِ؟ هُماَ فِي الصَّفِّ. ماَذاَ يَفْعَلاَنِ ؟ أَحَدُهُماَ يَكْتُبُ وَ الْآخَرُ يَقْرَأُ.

6- أَقاَمَ[5] أَبُو بَكْرٍ فِي مَكَّةَ يَوْماً واَحِداً – أَناَ أَكْتُبُ فيِ الشَّهْرِ رِساَلَةً واَحِدَةً وَ أَسْتَلِمُ[6] فيِ الشَّهْرِ رِساَلَتَيْنِ.

7- كَمْ بِنْتاً فِي الْمَكْتَبَةِ ؟ فِي الْمَكْتَبَةِ بِنْتاَنِ اثْنَتاَنِ.

8- قَرَأْتُ كِتاَبَيْنِ اثْنَيْنِ عَنِ الْإسْلاَمِ – يَتَحَدَّثُ[7] الناَّسُ فِي بَلَدِي لُغَتَيْنِ اثْنَتَيْنِ .

Tercüme:

1- Okulda kaç müdür var ? Okulda bir müdür var.

2- Kaç çanta satın aldın? Bir çanta satın aldım.

3- Müslümanların bir tarihi vardır. Müslümanlar tek bir akide ile (birbirine) bağlantılıdır.

4- Çocuklar tek bir öğün yedi. Adil yabancı ülkelerin birinde okuyor idi.

5- İki arkadaş nerede? O ikisi sınıftadır. Ne yapıyorlar? Birisi yazıyor diğeri okuyor.

6- Ebûbekir Mekke’de bir gün ikamet etti. Ben ayda bir mektup yazıyorum ve ayda iki mektup (teslim) alıyorum.

7- Kütüphanede kaç kız var? Kütüphanede iki kız var.

8- İslâm hakkında iki kitap okudum. Benim ülkemde insanlar iki dil konuşuyor.

Üç- On Arası Sayı Örnekleri:

1- كَسَرَ خاَلِدٌ فِي تِلْكَ الْمَعْرَكَةِ نَحْوَ[8] سَبْعَةِ سُيُوفٍ – وُلِدَ خاَلِدٌ قَبْلَ الْإِسْلاَمِ بِنَحْوِ ثَماَنِي سَنَواَتٍ.

2- فيِ حُجْرَةِ الْجُلوُسِ ثَلاَثَةُ كَراَسِيٍّ وَ طاَوِلَةٌ واَحِدَةٌ – قاَلَ الْمُدَرِّسُ : ” اَللُّغَةُ الْعَرَبِيَّةُ أَرْبَعُ حِصَصٍ[9] فيِ الْأُسْبوُعِ.

3- ساَفَرَ مُحَمَّدٌ إِلَى السُّعوُدِيَّةِ قَبْلَ ثَلاثِ سَنَواَتٍ – بِكَمِ الْقَلَمُ ؟ الْقَلَمُ بِعَشْرَةِ قُروُشٍ – الْكُرَةُ بِتِسْعَةِ قُروُشٍ

4- كَمْ صوُرَةً أَحْضَرْتِ؟ أَحْضَرْتُ ثَلاَثَ صُوَرٍ – كَمْ طاَلِباً وَجَدْتَ ؟ وَجَدْتُ سَبْعَةَ طُلاَّبٍ – كَمْ تِلْميِذاً عَرَفْتِ ؟ عَرَفْتُ خَمْسَةَ تَلاَميِذٍ  –  قَرَأْناَ خَمْسَ قِصَصٍ.

5- كَمْ وَجْبَةً تَأْكُليِنَ فيِ الْيَوْمِ ؟ آكُلُ فيِ الْيَوْمِ ثَلاَثَ وَجَباَتٍ –  تَاْكُلُ فاَطِمَةُ فيِ الْيَوْمِ ثَلاَثَ وَجَباَتٍ.

6- كَمْ يَوْماً تَدْرُسُ فيِ الْأُسْبوُعِ ؟ أَدْرُسُ فيِ الأُسْبوُعِ سِتَّةَ أَياَّمٍ – كَمْ حِصَّةً تَدْرُسُ فيِ الْيَوْمِ ؟ أَدْرُسُ فيِ الْيَوْمِ خَمْسَ حِصَصٍ – أَكْتُبُ فيِ الْيَوْمِ خَمْسَ ساَعاَتٍ.

7- أَقْرَأُ فيِ الْيَوْمِ أَرْبَعَ ساَعاَتٍ  – أَقْرَأُ فيِ الْيَوْمِ أَرْبَعَ مَجَلاَّتٍ – أَقْرَأُ فيِ الْيَوْمِ ثَلاَثَ صُحُفٍ . أَكْتُبُ فيِ الْأُسْبوُعِ سِتَّةَ دُروُسٍ.

8- أُقاَبِلُ فيِ الْأُسْبوُعِ سِتَّةَ مُدَرِّسيِنَ -كَمْ قَلَماً تَشْتَريِ فيِ الْأُسْبوُعِ ؟– أَشْتَريِ فيِ الْأُسْبوُعِ سِتَّةَ أَقْلاَمٍ –كَمْ كِتاَباً تَقْرَأُ فيِ الْأُسْبوُعِ؟ – أَقْرَأُ فيِ الْأُسْبوُعِ ثَلاَثَةَ كُتُبٍ.

9- أُوَدِّعُ[10] فيِ الْأُسْبوُعِ سِتَّةَ مُساَفِريِنَ – كَمْ سُؤاَلاً تَسْأَلُ فيِ الْأُسْبوُعِ ؟ أَسْأَلُ فيِ الْأُسْبوُعِ ثَلاَثَةَ أَسْئِلَةٍ – كَمْ صَلاَةً تُصَليِّ[11] فيِ الْيَوْمِ ؟ أُصَليِّ فيِ الْيَوْمِ خَمْسَ صَلَواَتٍ.

10-كَمْ رِساَلَةً يَكْتُبُ إِبْراَهيِمُ فيِ الْأُسْبوُعِ ؟ يَكْتُبُ إِبْراَهيِمُ فيِ الْأُسْبوُعِ أَحْياَناً خَمْسَ رَساَئِلَ وَ أَحْياَناً سِتَّ رَساَئِلَ – كَمْ رِساَلَةً يَسْتَلِمُ  إِبْراَهيِمُ فيِ الْأُسْبوُعِ ؟ يَسْتَلِمُ  إِبْراَهيِمُ فيِ الْأُسْبوُعِ سَبْعَ رَساَئِلَ وَ أَحْياَناً أَقَلَّ[12] وَ أَحْياَناً أَكْثَرَ.

11- تَتَكَوَّنُ[13] عاَئِلَةُ عَبْدِ اللَّهِ مِنْ تِسْعَةِ أَشْخاَصٍ[14]- اِنْتَظَرَ الْحاَفِلَةَ خَمْسَ دَقاَئِقَ تَقْريِباً – يَقْضيِ[15] بَعْضُ الْمُسْلِمِينَ عِدَّةَ ساَعاَتٍ فِي تِلاَوَةِ الْقُرْآنِ .

12- يَقْضِي بَعْضُ الساَّئِقِينَ[16] تِسْعَ ساَعاَتٍ فِي قِياَدَةِ السَّياَّرَةِ  – يَقْضِي بَعْضُ الطُّلاَبِ سَبْعَ سَنَواَتٍ فِي دِراَسَةِ الطِّبِّ.

Tercüme:

1- Hâlit o savaşta yaklaşık yedi kılıç kırdı. Hâlit İslâm’dan yaklaşık sekiz sene önce doğdu.

2- Oturma odasında 3 sandalye ve bir masa var. Öğretmen (şöyle) dedi: “Arapça dil (dersi) haftada dört saattir.”

3- Muhammed üç sene önce Suud(i (Arabistan)’a gitti. Kalem kaça ? Kalem on kuruştur. Top dokuz kuruştur.

4- Kaç resim getirdin? Üç resim getirdim. Kaç öğrenci buldun? Yedi öğrenci buldum. Kaç öğrenci tanıdın? Beş öğrenci tanıdım. Beş hikâye okuduk.

5- Günde kaç öğün yersin? Günde üç öğün yerim. Fâtıma günde üç öğün yer.

6- Haftada kaç gün eğitim görüyorsun? Haftada altı gün eğitim görüyorum. Günde kaç saat ders yapıyorsun? Günde beş saat ders yapıyorum. Günde beş saat yazıyorum.

7- Günde dört saat okuyorum. Günde dört dergi okuyorum. Günde üç gazete okuyorum. Haftada altı ders yazıyorum.

8- Haftada altı öğretmenle karşılaşıyorum. Haftada kaç kalem satın alıyorsun? Haftada altı kalem satın alıyorum. Haftada kaç kitap okuyorsun? Haftada üç kitap okuyorum.

9- Haftada altı yolcu uğurluyorum. Haftada kaç soru soruyorsun? Haftada üç soru soruyorum. Günde kaç (vakit) namaz kılıyorsun? Günde 5 (vakit) namaz kılıyorum.

10-İbrahim haftada kaç mektup yazıyor? İbrâhim haftada bazen beş mektup bazen altı mektup yazıyor. İbrahim haftada kaç mektup (teslim) alıyor? İbrâhimhaftada yedi mektup bazen daha az bazen daha çok (mektup) (teslim) alıyor.

11- Abdullah’ın ailesi dokuz şahıstan oluşuyor. Otobüsü yaklaşık beş dakika bekledi. Bazı müslümanlar Kur’ân tilâvetinde birkaç saat geçiriyor.

12- Bazı şöförler araba sürümünde dokuz saat geçiriyor. Bazı öğrenciler tıp tahsilinde yedi sene geçiriyor.

11-20 ARASI SAYILAR

Dikkat:  a) 11 sayısında (أَحَدٌ) kelimesinin müennesi (إِحْدَى) dır.

           b) 12’nin müzekkerinde her iki sayıda tâ’sız, müennesinde her iki sayı da tâ’lıdır:

11-20 arası ma’dûd (sayılan şeyler) nekre ve fetha tenvinli olarak gelir. Sayılan şey müzekkerse sayıda müzekker, müennes ise sayıda müennes olur.

11-19 arası rakamlar 12 nin nasb ve cer hali dışında fetha üzere mebnidir:

Not: (عَشَرَ) kelimesi tek olduğu zaman (ش) harf-i cezimli okunur:

Fakat 11-19 arası sayılarda (ش) harf-i fethalı okunur:

Cümle Örnekleri

1- كَمْ ناَفِذَةً لِلْمَنْزِلِ ؟ لِلْمَنْزِلِ سِتَّ عَشَرَةَ ناَفِذَةً.

2- كَمْ سَنَةً عُمْرُكَ ؟ عُمْريِ خَمسَ عَشَرَةَ سَنَةً.

3- الْكِتاَبُ بِخَمْسَةَ عَشَرَ قِرْشاً – تَتَكَوَّنُ الْعِماَرَةُ مِنْ أَحَدَ عَشَرَ دَوْراً.

4- يَتَكَوَّنُ[17] الْفَريِقُ مِنْ أَحَدَ عَشَرَ لاَعِباً – يَتَكَوَّنُ الْكِتاَبُ مِنْ احْدَى عَشَرَةَ قِصَّةً.

5- تَتَكَوَّنُ مَكْتَبَتيِ مِنْ أَحَدَ عَشَرَ كِتاَباً – فِي الْمَكْتَبَةِ أَحَدَ عَشَرَ كِتاَباً فِي الطِّبِّ.

6- دَرَسَ ابْنُ سِيناَ أَكْثَرَ مِنْ اثْنَيْ عَشَرَ عِلْماً – زاَرَ ابْنُ سِيناَ أَكْثَرَ مِن اثْنَتَيْ عَشَرَةَ مَدِينَةً.

7- يَتَكَوَّنُ كِتاَبُ الشِّفاَءِ مِنْ ثَماَنِيَةَ عَشَرَ مُجَلَّداً – فِي الْمُسْتَشْفَى خَمْسَةَ عَشَرَ طَبِيباً.

8- حَفِظْتُ إِحْدَى عَشَرَةَ سُورَةً مِنَ الْقُرْآنِ – وَصَلَ اثْناَ عَشَرَ تِلْمِيذاً.

9- كتَبْتُ اثْنَتَيْ عَشَرَةَ رِساَلَةً – فَحَصَ الطَّبِيبُ سَبْعَةَ عَشَرَ مَرِيضاً.

 10- فِي الْحُكُومَةِ أَحَدَ عَشَرَ وَزِيراً – كَمْ شَهْراً فِي السَّنَةِ ؟ فِي السَّنَةِ اثْناَ عَشَرَ شَهْراً.

11- لِي اثْناَ عَشَرَ صَدِيقاً – قَضَيْتُ فِي الْخاَرِجِ سَبْعَةَ عَشَرَ يَوْماً

12- وَصَلَتْ ثَلاَثَ عَشَرَةَ مُدَرِّسَةً جَدِيدَةً .

Tercüme:

1- Evin kaç penceresi var? Evin 16 penceresi var.

2- Kaç yaşındasın?  15 yaşındayım. (Ömrün kaç sene? Ömrüm 15 senedir.)

3- Kitap 15 kuruştur. Apartman 11 kattan oluşur.

4- Takım 11 oyuncudan oluşuyor.Kitap 11 kıssadan oluşuyor.

5- Kütüphanem 11 kitaptan oluşuyor. Kütüphanede tıp sahasında 11 kitap var.

6- İbn Sînâ 12 den daha çok ilim (sahası) tahsil etti. İbn Sinâ 12’den daha fazla şehir ziyaret etti.

7- (İbn Sînâ’nın) Şifâ (adlı) kitabı 18 ciltten oluşur. Hastanede 15 doktor vardır.

8- Kur’ân’dan 11 sure ezberledim. 12 öğrenci geldi (ulaştı).

9- 12 mektup yazdım. Doktor 17 hasta muayene etti.

10- Devlette 11 bakan vardır. Senede kaç ay vardır? Senede 12 ay vardır.

11- Benim 12 arkadaşım var. Dışarda 17 gün geçirdim.

12- 13 yeni öğretmen geldi.

¯¯¯¯¯¯¯¯¯¯¯¯

Osmanlıca Sayılar – Rakamlar yazısı ilk önce Fasih Arapça üzerinde ortaya çıktı.

موجب الغضب mûcibü’l-gazab gazabı mucib (olan)
واجب السير vâcibü’s-seyr seyri vâcib (olan)
واجب الوجود vâcibü’l-vücûd var oluşu vâcib olan, Allah
ظاهرالشرف zâhirü’ş-şeref şerefi zâhir (olan)
حميدالخصال hamîdü’l-hısâl ahlâkı övülmüş (olan)
مختلفة الشؤن muhtelifetü’ş-şu’ûn olayları muhtelif (olan)
قليل البضاعه kalîlü’l-bizâ’e sermayesi az (olan), nasibi az (olan)
عديمة الانصاف adîmetü’l-insâf insafı yok, insafsız (olan)
عربى العباره Arabiyyü’l-ibâre Arapça ibâreli, Arapça
Dil bilgisinde sıfat kategorisinde yer alan kimi Arapça kelimeler, isim
fonksiyonunda kullanılabilirler. Böyle kelimeler lafzî izafet değil, gerçek birer
isim veya sıfat tamlaması teşkil etmiş olurlar: حارس الملك hârisü’l-mülk ‘mülkün
koruyucusu’; خالق الامم hâlıku’l-ümem ‘ümmetlerin (insanların) yaratıcısı’; فاتح
الابواب fâtihü’l-ebvâb ‘kapıların açıcısı’; اسيرالبطن esîrü’l-batn ‘midenin esiri,
açgözlü’. Şimdi de sizler aşağıdaki lafzî izafetlerin anlamlarını sözlüklerden
bulunuz ve Arap harfleri ile yazımını öğreniniz: “selîsü’l-kelâm”, “kesîrü’nnevâl”,
“‘amîmü’l-ihsân”, “serî‘ü’l-intikâl”, “vâfirü’l-kemâl”, “sâbıku’z-zikr”,
“mesrûrü’l-fu’âd”….
Lafzî İzafetlerin Kullanılışı
 Lafzî izafetler, esas olarak birleşik sıfat anlamı taşıdıkları için söz
diziminde sıfat fonksiyonunda kullanılırlar. Bu yapılarıyla basit sıfatlardan
bir farkları yoktur. Lafzî izafetin tamlayan olarak katıldığı bir tamlama sıfat
tamlaması olur:
ظلمهء عديمة الانصاف zaleme-i adîmetü’l-insâf ‘insafsız zalimler’
ذات حميدالخصاللرنده zât-ı hamîdü’l-hısâllerinde ‘övülmüş huylu zâtlarında’
سلطان عظيم الشان sultân-ı azîmü’ş-şân ‘yüce şanlı sultan’
لسان بليغ البيان lisân-ı belîğü’l-beyân ‘beyanı belîğ (olan) lisan’
كتاب جليل القدر kitâb-ı celîlü’l-kadr ‘değeri yüce (olan) kitap’
دولت ق وى الاركان devlet-i kaviyyü’l-erkân ‘temelleri sağlam (olan) devlet’
حقير كثيرالتقصير hakîr-i kesîrü’t-taksîr ‘kusuru çok (olan) hakir (ben)’
حقير قليل البضاعه hakîr-i kalîlü’l-bidâ’e ‘sermayesi az (olan) hakir (ben)’
كنيسهء نادرالمثل kenîse-i nâdirü’l-misl ‘benzeri nâdir (olan) kilise’
مثلث قائم الزاويه müselles-i kāimü’z-zâviye ‘dik açılı üçgen’
پادشاه سالف الذكر pâdişâh-ı sâlifü’z-zikr ‘zikri geçen padişah’
104
 Lafzî izafet birden fazla kelimeyle kurulmuş bir tamlamada da yer alabilir.
Bu gibi yapılarda lafzî izafet tek kelimelik bir unsur değerindedir:
معلوم خداوند كامل الشعور اولدقده ma’lûm-ı Hudâvend-i kâmilü’ş-şu’ûr
oldukda ‘çok akıllı padişahın malumu olunca’
ملوك ممدوح السلوك مصريه Mülûk-ı memdûhü’s-sülûk-ı Mısriyye ‘Mısır’ın
yolları övülmüş padişahları’
طرف ظاهرالشرف حضرت شهرياريدن taraf-ı zâhirü’ş-şeref-i hazret-i
şehriyârîden ‘Padişah hazretlerinin şerefi zahir (olan) taraflarından’
حضرت وهاب عميم الرحمت hazret-i Vehhâb-ı amîmü’r-rahmet ‘rahmeti
geniş (olan) Allah hazretleri’
جناب وهاب خفى الحكمت cenâb-ı Vehhâb-ı hafiyyü’l-hikmet ‘hikmeti gizli
(olan) Allah cenâbları’
حديث معجز البيان سلطان تختكاه لولاك hadîs-i mu’cizü’l-beyân-ı sultân-ı
tahtgâh-ı Levlâk ‘Levlâk tahtı Sultanının (Hz. Muhammed’in) muciz
beyanlı hadisi’
 Lafzî izafet yapısındaki kelime söz diziminde -bir tamlamaya dâhil
olmadan- herhangi bir isim unsuru fonksiyonuyla da kullanılabilir:
احمد واصف هر نه قدر قليل البضاعه و عديم الاستطاعه ايسه دخى … Ahmed Vâsıf
her ne kadar kalîlü’l-bidâ’e ve adîmü’l-istitâ’a ise dahi…
احوال سرحدات و ثغور متزلزل الاركان اولوب ahvâl-i ser-haddât ve suğûr
mütezelzilü’l-erkân olup.
ابناى زمانى آسوده حال و مرفه البال ايتمشدر ebnâ-yı zamânı âsûde-hâl ve
müreffehü’l-bâl itmişdür.
فى الجمله معمورة الاطراف اولان اوقاف غامر و ويران اولوب fi’l-cümle ma’mûretü’letrâf
olan evkaf gāmir ü vîrân olup.
 Lafzî izafetler Türkçe sıfat tamlamasında tamlayan (sıfat) olarak da
kullanılabilirler:
تخليص اولنمق بابنده قطعى المدلول خط همايون شرفريز صدور اولوب …tahlîs olunmak
bâbında kat’iyyü’l-medlûl hatt-ı hümâyûn şeref-rîz-i sudûr olup.

LAFZÎ İZÂFET yazısı ilk önce Fasih Arapça üzerinde ortaya çıktı.

دول المعظمه düvelü’l-muazzama “büyük devletler”
ملك المظفر melikü’l-muzaffer “muzaffer hükümdar”
رمضان المبارك ramazânu’l-mübârek “mübarek Ramazan”
بدايع الادبيه bedâyi’ü’l-edebiyye “edebî bedîalar”
Arapça Sıfat Tamlamalarında Uyum
Arapça yapılı sıfat tamlamasında tamlanan ve tamlayan unsurlar (mevsûf ve
sıfat) arasında
a) cinsiyet (müennes – müzekker)
b) sayı (teklik, tesniye, çokluk)
açısından denklik aranır; sıfat bu özellikler bakımından mevsûf olan birinci
kelimeye uygun hâle getirilir. Örnekler: مجالس النفائس “Mecâlisü’n-nefâ’is”,
تذکرة الشعرا “Tezkiretü’ş-şu’arâ”, حرمين الشريفين “Haremeynü’ş-şerîfeyn”, علام
الغيوب “‘allâmü’l-guyûb”, مجموعة الکمال “Mecmû’atü’l-kemâl”, حدائق الحقائق
“Hadâ’ıku’l-hakâ’ık”, حديقة الوزرا “Hadîkatü’l-vüzerâ”…

ARAPÇA TAMLAMALARDAKİ DEĞİŞİKLİKLER
Şimdiye kadar Arapça yapılı isim ve sıfat tamlamalarının kuruluşunu öğrenmiş
olduk. Buna göre, tamlanan (muzâf) olan kelimenin sonu ötreli okunmaktadır.
Kimi durumlarda ise bu hareke değişebilir, yani bu harf üstünlü (fethalı) veya
esreli (kesreli) okunabilir. Bunları aşağıda göstereceğiz.
Tamlananın Üstünlü Okunması
Tamlanan kelime بعد ba’d “sonra”, قبل kabl “önce”, فوق fevk “üst”, تحت taht
“alt”, بين beyn “ara”, حسب hasb “göre, nazaran” عند ‘ind “yan, yanında göre”
kelimelerinden biriyse bu kelimelerin sonu ötreli değil, üstünlü okunur: بعدالزوال
ba’de’z-zevâl ‘öğleden sonra’; قبل الطوفان kable’t-tûfân ‘Tufan’dan önce’; بين
الملل beyne’l-milel ‘milletler arası’; فوق العاده fevka’l-âde ‘olağan üstü’; تحت
العرض tahte’l-arz ‘yer altı’; حسب القدر hasbe’l-kader ‘kader gereği’ عند البعض
‘inde’l-ba’z ‘bazılarına göre’.
من min edatı da tamlayanın (muzâfun ileyhin) harf-i ta’rîfli olduğu bir
tamlamada üstünlü okunur: من القديم mine’l-kadîm “eskiden beri”, من الازل
mine’l-ezel “ezelden beri” vs.
Elif-i maksûre (yani ى harfi) ile biten kelimeler tamlanan olduğunda elif-i
maksûre okunmaz, bundan önceki harf üstünlü okunur:

على alâ: على الخصوص ale’l-husûs ‘hususiyle, özellikle’; على العاده ale’l-âde
‘alışıldık şekilde’
الى ilâ: الى الابد ile’l-ebed ‘ebede kadar’; الى النهايه ile’n-nihâye ‘sonuna kadar’
vs.
اقصى aksâ, معنى ma’nâ gibi kelimelerde de aynı özellik söz konusudur: معنى
الشعر ma’ne’ş-şi’ir “şiirin manası”, اقصى الغايات akse’l-gâyât “gayelerin
en uzağı” gibi.
يا yâ ünleme edatı bir tamlamanın başına gelirse tamlanan kelimenin sonu
üstünlü okunur: رب العالمين rabbü’l-âlemîn  يا رب العالمين yâ Rabbe’lâlemîn;
رسول الله Resûlullâh  يا رسول الله yâ Resûlallah vs.
Tamlananın Esreli Okunması
Yukarıda harf-i cerr denilen Arapça ön edatları görmüştük. Verdiğimiz
örneklerde de görüleceği gibi bu edatlar bir tamlamanın önüne geldiğinde
tamlananı esreli okuturlar:
باذن الله bi-izni’llâh (bi-iznullah değil!) ‘Allahın izniyle’; فى سبيل الله fîsebîl’illâh
(fi-sebîlullah değil) ‘Allah yolunda’; على طريق القياس alâ-tarîki’l-kıyâs
(alâ-tarîkü’l-kıyâs değil!) ‘karşılaştırma yoluyla’ vs.
من طرف الله min-tarafi’llâh ‘Allah tarafından’; الى يوم القيامه ilâ-yevmi’l-kıyâme
‘kıyamet gününe kadar’; با امرالله bi-emri’llâh ‘Allah’ın emriyle’; عن صميم القلب
an-samîmi’l-kalb ‘kalbin içinden, samimiyetle’; لاجل التحصيل li-ecli’t-tahsîl
‘eğitim için’ vs.
Bunların dışında بانى bânî, مفتى müftî, قاضى kādî gibi sonu tek ى ile biten
kelimeler tamlanan (muzaf) olduğunda sondaki ye harfi okunmaz, bundan
önceki harf esreli okunur: قاضى الخاجات kâdi’l-hâcât ‘istekleri yerine getiren;
Allah’, مفتى الانام müfti’l-enâm ‘halkın müftüsü; şeyhülislâm’, بانى الدوله bâni’ddevle
‘devletin kurucusu’ vs.
Arapça dil bilgisinde zincirleme tamlamalarda ikinci kelimelerin sonu da
esreli okunur. Bu yapı Türkçede çok kullanılmamıştır: Divânu Lugāti’t-Türk,
Kitâbu Evsâfi’l-Mesâcidi’ş-Şerîfe gibi.
Üç kelimeden oluşan Arapça tamlamalarda yalnızca sondaki kelime harf-i
ta’rîfli olur. Birinci kelimenin sonu ötreli, ikinci kelimenin sonu ise ötreli değil
esreli okunur:
مفتاحُ بابِ الْبيت miftâhu bâbi’l-beyti “evin kapısının anahtarı”
قلمُ خادمِ الْرجل kalemu hâdimi’r-raculi “adamın hizmetcisinin kalemi”
Ancak, bu gibi yapılar Osmanlı Türkçesinde farklı okunmuşlardır. Şöyle ki:
Bu gibi tamlamalarda ikinci ve üçüncü kelimeler Arapça yapılı bir tamlama
gibi değerlendirilir ve her zaman tamlayan (muzâfunileyh) olarak birinci

kelimeyi (muzâf) tamlarlar. Böylece tamlayanı Arapça yapılı bir tamlamadan
ibaret olan Farsça yapılı bir tamlama teşekkül etmiş olur. Bu yüzden, bu gibi
tamlamaları Farsça yapılı kabul edip birinci kelime (muzâf) ile Arapça bir
tamlama yapısında olan diğer iki kelimeyi (muzâfunileyh) birbirine izafet
kesresi ile bağlarız:
درونِ باب السلام derûn-ı Bâbü’s-selâm “Babüsselâm’ın içi”
حدودِ بيت الحرام hudûd-ı Beytü’l-harâm “Beytülharâm’ın hududu”
حضرتِ رب العالمين hazret-i Rabbü’l-âlemîn “Âlemlerin rabbi hazretleri”
Bu gibi tamlamalarda tamlayan unsur çoğu zaman kalıplaşmış ibareler veya
birleşik isimler, yer adları vs. olmaktadır.
Şu hususa özellikle dikkat etmeliyiz: Bilhassa kitap adlarında Arapça yapılı
tamlama kullanımı yaygındır. Buralarda üç kelimeden oluşan tamlamaları
Arapçanın sözdizimi kurallarına göre okumamız gerekir. Buna tanınmış kitap
isimlerinden bazı örnekler verelim: ديوانُ لغات الترك Dîvânu Lugāti’t-Türk; كتابُ
اوصافِ المساجدِ الشريفه Kitâbu Evsâfi’l

ARAPÇA SIFAT TAMLAMASI yazısı ilk önce Fasih Arapça üzerinde ortaya çıktı.

فى fî : Türkçede +da/+de, içinde anlamlarını verir : فى الحقيقه fi’l-hakîka
“gerçekte, hakikaten”, فى الواقع fi’l-vâki’ “gerçekten, hakikaten”,
فى الاصل fi’l-asl “aslında”, فى زماننا fî-zamâninâ “zamanımızda”, فى سبيل الله
fî-sebîlillâh “Allah yolunda”, فى امان الله fî-emânillâh “Allahın
korumasında; Allah’a emanet olun” vs.
Bu edatın tarih konulurken “….yılında,… tarihinde” anlamlarında
kullanıldığını hatırlayalım: فى شوال fî-Şevvâl.
ل li- : Türkçede “için, dolayı, yüzünden, tarafından” anlamlarını verir.
İsimlerle ve bazı zamirlerle birlikte kullanılmaktadır: لِهذا li-hâzâ “bunun
için”, لذاته li-zâtihi “kendiliğinden”, لمؤلفه li-mü’ellifihi “müellifi
tarafından”, لمترجمه li-mütercimihi “mütercimi tarafından”, لاجل التحصيل
li-ecli’t-tahsîl “eğitim için”, لاجل المصلحه li-ecli’l-maslaha “iş için” vs.
من min: Türkçede +dan/+den, dolayı, sebebinden anlamlarını verir: من بعد
min-ba’d “bundan sonra”, من القديم mine’l-kadîm “eskiden beri”, من طرف
الله min-tarafi’llâh “Allah tarafından”, من الازل mine’l-ezel “ezelden” vs.
ك ke-: Türkçede “gibi, sanki” anlamlarını verir. Benzerlik ifade eder:
كالاول ke’l-evvel “eskisi gibi”, كذلك ke-zâlik “böylece, bunun gibi”, كأن
ke-enne “sanki, gûyâ” vs.

HARFİ CERLER yazısı ilk önce Fasih Arapça üzerinde ortaya çıktı.

عبدالله Abdullâh, رسول الله Resûlullâh, بيت الله Beytullâh, حبيب الله
Habîbullâh, فضل الله Fazlullâh, نصرالله Nasrullâh, لطف الله Lütfullâh vs.
 دين dîn kelimesiyle yapılan Arapça tamlamaların da şahıs ismi olarak sık
kullanıldığı görülür. Ancak bu gibi tamlamaların tamlanan unsuru
(muzâf) Osmanlı Türkçesinde ötreli değil üstünlü okunur: = نجم الدين
Necmü’d-dîn değil Necme’d-dîn:
نورالدين Nûre’d-dîn, سيف الدين Seyfe’d-dîn, شمس الدين Şemse’d-dîn, بدرالدين
Bedre’d-dîn, جلال الدين Celâle’d-dîn, غياث الدين Gıyâse’d-dîn vs.

ARAPÇA İSİM TAMLAMALARI yazısı ilk önce Fasih Arapça üzerinde ortaya çıktı.

ت ، ث ، د ، ذ ، ر ، ز ، س ، ش ، ص ، ض ، ط ، ظ ، ل ، ن
Diğer harfler ise ay harfleri (hurûfu’l-kameriyye) adını alır.
Hurûfu’ş- şemsiyye ile başlayan harf-i ta’rîfli kelimelerden örnekler:
الشمس eş-şems “güneş” el-şems değil!
الدهر ed-dehr “dünya” el-dehr değil!
الزمان ez-zamân “zaman” el-zamân değil
الرمضان er-Ramazân “Ramazan” el-Ramazân değil!
النجات en-necât “kurtuluş” el-necât değil!
الظهر ez-zuhr “öğle vakti” el-zuhr değil!
Örneklerde görüldüğü gibi, şemsî (güneş) harflerden biri ile başlayan
kelimelerde harf-i ta’rîfin lâm’ı kelimenin ilk harfi gibi okunmaktadır. Bu
özellik, Arapça tamlamaların doğru okunuşunda önemlidir.
Ay Harfleri (Hurûfü’l-kameriyye)
Yukarıda öğrendiğimiz güneş harfleri dışındaki harfler ise ay harfleridir.
Bunlara kamerî harfler de denir. Bu harflerden biriyle başlayan kelimelerde
harf-i ta’rîfte herhangi bir değişiklik olmaz ve el- şeklinde okunur: el-beyt, elhakk,
el-yevm ‘gün’vs.
بيت beyt ‘ev’ البيت el-beyt
كتاب kitâb الكتاب el-kitâb
ولد veled ‘çocuk’ الولد el-veled
بنت bint ‘kız’ البنت el-bint
“eş-şeyh”, “el-hâc”, “el-hak”, “el-insaf”, “el-veda” kelimelerini Arap harfleri
ile yazınız.

Harfi Ta’rîf Elif Lam Takısı Marife Nekra yazısı ilk önce Fasih Arapça üzerinde ortaya çıktı.

if’âl vezni ecveflerde illet harfinin atılması ve veznin sonuna bir zait te ( (ة
harfi eklenmesiyle ifâle(t) افالة durumuna gelir: devr دور → idâre اداره , meyl ميل
→imâle اماله , kıyâm قيام →ikāmet … اقامت
if’âl vezni nâkıslarda illet harfinin hemzeye dönüşmesiyle if’â’ افعاء
durumuna gelir ve sondaki hemze Osmanlıcada okunmaz ve genellikle
yazılmaz: cereyân “akma” جريان →icrâ “akıtma” اجرا , ulüvv “yüce olma” علو
→i’lâ “yüceltme” … اعلا
tef’îl تفعيل bâbı nâkıs ve son harfi hemzeli köklerde zaid olan ye ( (ی
harfinin atılması ve sonuna zaid bir te ( ة) eklenmesiyle tef’ile(t) تفعلة veya son
harfi vav ( و) olan köklerde vavların ye harfine dönüşmesiyle tef’iye(t) تفعية
durumuna gelir: safâ صفاء “saf oluş” → tasfiye تصفيه “temizleme”; semevv سمو
“ad koyma” →tesmiye تسميه “adlandırma”; halâ’ خلاء “boşluk, boş yer”
→tahliye تخليه “boşaltma”… Bazı sâlim kelimelerden de tef’ile(t) vezniyle
kelimeler yapılmıştır: zikr ذکر → tezkire تذکره , fark فرق → tefrika … تفرقه
tefa”ul تفعل bâbı nâkıs ve son harfi hemzeli olan mehmûz kelimelerde illet
harfinin ve hemzenin ye harfine dönüşmesiyle tefa”î تفعّی durumuna gelir: cilâ’
جلاء “parlatma” → tecellî تجلی “görünme, belirme”; adâvet عداوت “düşmanlık”
→ te’addî تعدی “saldırma, zulmetme”…
tefâ’ül تفاعل bâbı muzâ’af kelimelerde son iki harfinin aynı olması
nedeniyle idgam yapılarak tefâ” تفاع durumuna gelir: zıdd ضدّ → tezâdd ;تضادّ
mess مسّ “değme yapışma” → temâss تماسّ “dokunma”…
tefâ’ül bâbı nâkıs kelimelerde illet harfinin ye harfine dönüşmesiyle tefâ’î
تفاعی durumuna gelir: ulüvv علوّ “yücelik → te’âlî تعالی “yükselme”; devâ → دوا
tedâvî …تداوی
müfâ’ale(t) مفاعلة bâbı nâkıs ve lefif kelimelerde illetli son harfin elife
dönüşmesiyle müfâ’ât مفاعات şekline girer: cezâ جزاء mücâzât “karşılık
vermek, ceza vermek”; necât نجات “kurtuluş” → münâcât مناجات “Allah’tan
kurtuluş isteme”…
infi’âl انفعال bâbı ecvef kelimelerde ortadaki illet harfinin ye harfine
dönüşmesiyle infiyâl انفيال durumuna gelir: sevk سوق → insiyâk “sürülüp
gitme”; kavd قود “önden çekme” → inkıyâd انقياد “boyun eğerek tabi olma”…
82
ifti’âl افتعال bâbı misâl kelimelerde illet harfinin te ( ت) harfine dönüşmesi
ve te harflerinin idgamıyla itti’âl اتّعال şekline girer: vahdet وحدت “birlik” →
ittihâd اتحاد “birleşme”; vefk وفق “uygun görme” → ittifâk اتفاق “uyuşma”…
ifti’âl bâbı ecvef kelimelerde ortadaki illet harfinin ye harfine dönüşmesiyle
iftiyâl افتيال durumuna gelir: şevk شوق → iştiyâk اشتياق “arzulama”; âdet عادت
→ i’tiyâd اعتياد “âdet edinme”…
ifti’âl bâbı nâkıs kelimelerde illet harfinin hemze harfine dönüşmesiyle
ifti’â’ افتعاء durumuna gelir ve Osmanlıcada kelime sonundaki hemzeler
okunmaz ve genellikle yazılmaz: nihâyet نهايت → intihâ انتها “sona erme”;
ulüvv علو → i’tilâ اعتلا “yükseğe çıkmak, yükselmek”…
istif’âl استفعال bâbı misâllerde ve ilk harfi hemze olan mehmûzlarda ilk
harflerin ye harfine dönüşmesiyle istî’âl استيعال durumuna gelir: izn → أذن
istîzân استيذان “izin isteme”; vuzûh وضوح → istîzâh استيضاح “izahat isteme”…
istif’âl bâbı ecveflerde illet harfinin atılması ve veznin sonuna zaid bir te
harfinin getirilmesiyle istifâle(t) استفالة durumuna gelir: kıyâm → قيام
istikāmet استقامت ; şûrâ شوری → istişâre …استشاره
istif’âl bâbı nâkıs, lefif ve son harfi hemzeli kelimelerde son harflerin
hemzeye dönüşmesiyle istif’â’ استفعاء durumuna gelir ve Osmanlıcada sondaki
hemzeler söylenmez ve genellikle yazılmaz: afv عفو → isti’fâ استعفا ; du’â → دعا
istid’â استدعا “yalvararak dileme, dilekçe”…
İsm-i Fâ’il Vezinlerinde Yapılan İ’lâller
fâ’il فاعل vezni ilk harfi hemzeli kelimelerde â’il آعل durumuna gelir: emr أمر
→ âmir آمر ; ekl أکل “yemek yemek” → âkil آکل “yemek yiyen”…
fâ’il vezni ecvef kelimlerde illet harfinin hemzeye dönüşmesiyle fâ’il فائل
durumuna gelir: devr دور → dâ’ir دائر ; meyl ميل → mâ’il …مائل
fâ’il vezni nâkıs kelimelerde illet harfinin ye harfine dönüşmesiyle fâ’î فاعی
şekline girer: rızâ رضا râzî راضی ; himâye حمايه → hâmî …حامی
fâ’il vezni muzâ’af kelimelerde son iki harfinin aynı olması sebebiyle fâ”
فاع durumuna dönüşür: delâlet دلالت → dâll دالّ “yol gösteren”; firâr → فرار
fârr فارّ “firar eden, kaçan”…
müf’il مفعل vezni misâl ve ilk harfi hemzeli kelimelerde mû’il موعل
durumuna gelir: îcâd ايجاد → mûcid موجد “icat eden”; îrâs ايراث “miras bırakma”
→ mûris مورث “miras bırakan”…

müf’il vezni muzâ’aflarda son iki harfin idgamıyla müfi” مفعّ şeklini alır:
ızrâr اضرار → muzırr مضرّ “zarar veren”; ısrâr اصرار → musırr مصرّ “ısrar eden”…
müf’il vezni ecveflerde illet harfinin ye harfine dönüşmesiyle müfîl مفيل
durumuna gelir: idâre اداره → müdîr مدير ; ifâde افاده “faydalı olma” → müfîd
مفيد “faydalı”…
müf’il vezni nâkıs, lefif ve son harfi hemzeli kelimelerde son harfin ye
harfine dönüşmesiyle müf’î مفعی biçimine döner: ihyâ احيا → muhyî محيی
“dirilten”; i’tâ اعطا → mu’tî معطی “veren”…
müfa”il مفعّل vezni nâkıs ve son harfi hemzeli kelimelerde son harfin ye
harfine dönüşmesiyle müfa”î مفعّی durumuna gelir: terbiye تربيه → mürebbî مربی
“eğitmen”; tecziye تجزيه “cezalandırma” → mücezzî مجزی “cezalandıran”…
mütefa”il متفعّل vezni nâkıs, lefif ve son harfi hemzeli olan mehmûz
kelimelerde mütefa”î متفعّی şekline girer: tecellî تجلی → mütecellî متجلی “tecelli
eden, görünen”; tesellî تسلی → mütesellî متسلی “teselli eden”…
mütefâ’il متفاعل vezni muzâ’aflarda son iki harfin idgamıyla mütefâ” متفاع
şekline girer: tezâdd تضادّ → mütezâdd متضادّ “birbirine zıt olan”; temâss → تماسّ
mütemâss متماسّ “temas eden”…
mütefâ’il vezni nâkıs ve lefif kelimelerde mütefâ’î متفاعی durumuna gelir:
tedâvî تداوی → mütedâvî …متداوی
müfâ’il مفاعل vezni nâkıs kelimelerde müfâ’î مفاعی durumuna gelir:
müsâvât مساوات → müsâvî مساوی “eşit olan, denk”…
münfa’il منفعل vezni muzâ’af kelimelerde aynı harflerin idgamıyla münfa”
منفعّ durumuna gelir: infikâk انفکاك “ayrılma, çıkma” → münfekk منفكّ “ayrılan,
çıkan”…
münfa’il vezni ecvef kelimelerde illet harfinin elife dönüşmesiyle münfâl
منفال şeklini alır: inkıyâd انقياد “boyun eğme” → münkād منقاد “boyun eğen”…
münfa’il vezni nâkıs ve lefif kelimelerde münfa’î منفعی şeklinde gelir:
inzivâ انزوا → münzevî من زوی “bir köşeye çekilen”…
müfte’il مفتعل vezni muzâ’af kelimelerde son iki harfin idgamıyla müfta”
مفتعّ şekline dönüşür: iştikāk اشتقاق “kelime türeme” → müştakk مشتقّ “türemiş,
bir kelimenin türevi”; irtidâd ارتداد “dinden dönme” → mürtedd مرتدّ “dinden
dönmüş”…

müfte’il vezni ecvef kelimelerde illet harfinin elife dönüşmesiyle müftâl
مفتال şekline dönüşür: ihtiyâc احتياج → muhtâc ….محتاج
müfte’il vezni nâkıs, lefif ve son harfi hemzeli mehmûz kelimelerde müfte’î
مفتعی şekline girer: iştirâ اشترا “satın alma” → müşterî مشتری ; iftirâ → افترا
müfterî مفتری “iftira eden”…
müstef’il مستفعل vezni muzâ’af kelimelerde son iki harfin idgamıyla
müstefi” مستفعّ şekline dönüşür: istiklâl استقلال → müstakill مستقلّ ; istikrâr
استقرار → müstakırr مستقرّ “istikrarlı”…
müstef’il vezni ecvef kelimelerde müstefîl مستفيل durumuna gelir: istikāmet
استقامت → müstakîm مستقيم “doğru, doğruluk üzre olan”; istifâde → استفاده
müstefîd مستفيد “yararlanan”…
müstef’il vezni nâkıs, lefif ve son harfi hemzeli mehmûz kelimelerde
müstef’î şekline dönüşür: isti’fâ استعفا → müsta’fî مستعفی “istifa eden”; istihzâ
استهزا “alay etme” → müstehzî مستهزی “alay eden”…
İsm-i Mef’ûl Vezinlerinde Yapılan İ’lâller
mef’ûl مفعول vezni illet harfi vav harfi olan ecvef kelimelerde mefûl مفول , illet
harfi ye harfi olan ecvef kelimelerde mefîl مفيل durumuna gelir: havf خوف
“korku” → mahûf مخوف “korkulu; korkunç”, bey’ بيع “satma” → mebî’ مبيع
“satılmış, satılan şey”…
mef’ûl vezni illet harfi vav olan nâkıs kelimelerde mef’uvv مفعوّ
(Osmanlıcada mef’û şeklinde de okunabilir), illet harfi ye olan nâkıs
kelimelerde mef’iyy مفعیّ (Osmanlıcada mef’î şeklinde de okunabilir) durumuna
gelir: da’vet دعوت → med’üvv مدعوّ → med’û “davet edilmiş”; remy رمی
“atma” → mermiyy مرمیّ → mermî “atılan şey”…
müf’al مفعل vezni muzâ’af kelimelerde müfa” مفعّ şekline gelir: imdâd امداد
“yardım etme” → mümedd ممدّ “yardım olunan”…
müf’al vezni misâl kelimelerde mû’al موعل durumuna gelir: îsâl ايصال
“ulaştırma” → mûsal موصل “ulaştırılmış”….
müf’al vezni ecvef kelimelerde müfâl مفال durumuna gelir: irâde → اراده
murâd … مراد
müf’al vezni nâkıs ve lefif kelimelerde müf’â مفعی durumuna gelir: i’tâ اعطا
“verme” → mu’tâ معطی “verilmiş”; îmâ ايما → mûmâ مومی “ima edilen”…

müfa”al مفعّل vezni nâkıs, lefif ve son harfi hemzeli mehmûz kelimelerde
müfa”â مفعّی durumuna gelir: tesmiye تسميه “isimlendirme” → müsemmâ مسمّی
“isimlendirilmiş”; takviye تقويه → mukavvâ مقوّی “kuvvetlendirilmiş” …
mütefa”al متفعّل vezni nâkıs kelimelerde mütefa”â متفعّی durumuna gelir:
teveffî “ölme” müteveffâ “ölen, vefat eden”…
müfte’al مفتعل vezninin muzâ’af ve ecvef kelimelerdeki i’lâli ism-i fâ’ili ile
aynıdır.
müfte’al vezni misâl kelimelerde mütte’al متّعل şekline dönüşür: ittihâm
اتهام “suçlandırma” → müttehem متّهم “suçlanan”, ittifāk اتّفاق → müttefak متّفق
“birleşilmiş”…
müfte’al vezni nâkıs ve lefif kelimelerde müfte’â مفتعی durumuna gelir:
ıstıfâ اصطفا “seçme, ayıklama” → mustafâ مصطفی “seçilmiş”, iddi’â → ادّعا
müdde’â مدّعی “dava olunan, davalı”…
müstef’al مستفعل vezni muzâ’af kelimelerde müstefa” مستفعّ şekline
dönüşür: istihkāk استحقاق → müstehakk مستحقّ “hak edilen”…
müstef’al vezni ecvef kelimelerde müstefâl مستفال şekline girer: isti’âre
استعاره “eğretileme” → müste’âr مستعار “eğreti alınan, takma ad”…
müstef’al vezni nâkıs kelimelerde müstef’â مستفعی durumuna girer: istisnâ
استثن ا → müstesnâ مستثنی “istisnâ edilmiş”…
Diğer Bazı Vezinlerinde Yapılan İ’lâller
fa’îl فعيل vezni nâkıs ve sonu hemzeli mehmûz kelimelerde fa’iyy فعیّ şekline
dönüşür ve vezin Osmanlıcada genellikle fa’î şeklinde okunur: gınâ غنا
“zenginlik” → ganî غنی “zengin”, ulüvv علوّ “yücelik” → ‘alî علی “yüce”….
ef’al افعل vezni muzâ’af kelimelerde efa” افعّ biçimindedir: lezîz → لذيذ
elezz الذّ “en lezzetli”; sahîh صحيح → esahh اصحّ “en doğru”…
ef’al vezni nâkıs ve lefif kelimelerde ef’â افعی şekline dönüşür: kavî → قوی
akvâ اقوی “en güçlü”…
mef’al مفعل vezni ecvef kelimelerde mefâl مفال biçimine dönüşür: ziyâret
زيارت → mezâr …مزار
mef’alet مفعلة vezni muzâ’af kelimelerde mefa”at مفعّف şekline girer:
hubb حبّ “sevme” → mahabbet …محبّت
Bu kısımda verilen vezinlerin değişik kategorilerde kelimeler yapabildiklerini
unutmayınız.

İLÂL yazısı ilk önce Fasih Arapça üzerinde ortaya çıktı.

İSMİ TASGÎR yazısı ilk önce Fasih Arapça üzerinde ortaya çıktı.

İSMİ ÂLET yazısı ilk önce Fasih Arapça üzerinde ortaya çıktı.