إِفْتِتَاحُ إِلَى الْعِلْمِ الْإِظْهَارِ

İzhar İlmine Giriş

İzhar Kitabının musannıfı İmam Birgivi’dir. İzhar, Nahiv topluluğu altında bir ilim olup, Arap Gramerinin en önemli mevzusudur.

علم نحوك تعريفى؛ وَ هُوَ عِلْمٌ يُعْرَفُ بِهِ أَحْوَالُ الْكَلِمَةِ الْعَرَبِيَّةِ مِنْ حَيْثُ الْاِعْرَابِ وَ الْبِنَاءِ

Nahiv İlmi’nin Tarifi; Arapça kelimelerin, mebnilik ve mureblik bakımından, ahvalinin bilinmesidir.

اظهارك موضوعى؛ الكلمة العربية الواقعة فى الكلام من حيث العراب و البناء

İzharın mevzusu; İrab ve Bina bakımından kelamda vakıa olan arapça kelimelerdir.

اظهارك غايه سى؛ الاحتراز عن الخطأ فى العراب و البناء

İzharın gayesi; İrab ve Bina bakımından hatadan kurtulmaktır (kaçınmaktır). اظهار kelimesi, İf’al babından masdardır. (افعل – يفعل – افعالا اَظْهَرَ يُظْهِرُ اِظْهَارًا) şeklinde çekim yapılır. İzhar kelimesi, açığa çıkarmak demektir.

الحمد لله رب العالمين و بعد: فهذه رسالة فيما يحتاج اليه كل معرب أشد الإحتياج و هو ثلثة أشياء العامل و المعمول و العمل اى العراب. فوجب ترتيبها على ثلثة ابواب. الباب

مقتضى العراب؛ ثم عامل هو ما أوجب بواسطة كون آخر الكلمة على وجه مخصوص من العراب. و المراد باواسطة مقتضى العراب. و هو فى الاسماء توارد المعانى المختلفة عليها. فإنها أمور خفية. مثلا اذ قلنا ضَرَبَ زَيْدٌ غُلَامَ عَمْرٍو: و فضرب اوجب كون آخر زيد مضموما و آخر غلام مفتوحا بواسطة ورود الفاعلية على زيد، و المفعولية على غلام. بسبب تعلق ضرب بهما. و اوجب غلام ايضا كون آخر عمرو مكسورا بواسطة ورود الإضافة عليه، اى كونه منسوبا اليه لغلام

فالعامل يحصل المعانى الخفية فى الاسماء و هو تقتضى نصب علائم، هى العراب. و فى الافعال المشابهة التامة للاسم، و هى فى المضارع فقط. فإنه مشابه لاسم الفاعل. لفظا و معنى و استعمالا. أما الاوللفظا؛ فلموازنته له فى الحركات و السكنات. نحو: ضَارِبٌ يَضْرِبُ و مُدَحْرِجُ يُدَحْرِجُ. و أما الثانى معنى؛ فلقبول كل منهما الشيوع و الخصوص. فإن الاسم عند تجرده عن اللام، يفيد الشيوع و عند دخول حرف التعريف عليه، يتخصص. نحو: ضَارِبٌ والضَارِبُ. كذلك المضارع، عند تجرده عن حرف الإستقبال و الحال؛ يحتمل الحال و الإستقبال. نحو: يَضْرِبُ و عند دخولهما عليه يختص بالإستقبال أو الحال. نحو: سَيَضْرِبُ  و ما يَضْرِبُ. و لمبادرة الفهم فيهما عند التجرد عن القرائن، الى الحال. أما الثالث استعمالا؛ فلوقوع كل منهما صفة لنكرة. نحو: جَاءَنِى رَجُلٌ الضَّارِبُ أو يَضْرِبُ. و لدخول لام الإبتداء عليهما. نحو: إنَّ زَيْدًا لَضَارِبٌ أو لَيَضْرِبُ. فهذه المشابهة تقتضى تطفل المضارع  للاسم فيما هو آصل قيه و هو الاعراب. فاعرابه ليس بالأصالة. فإذا قلنا؛ لَنْ يَضْرِبَ فلن اوجب كون آخر يَضْرِبَ مفتوحا، بواسطة المشابهة لاسم الفاعل

Ba harfi cerrinin 14 manasını bilmemiz bizlere yeterlidir şimdilik.

اِلْصَاقْ (İlsak) Bitiştirme Manası: أَمْسَكْتُ بِزَيْدٍ “Zeyd’e yapıştım” cümlesinde بِزَيدٍ carr ve mecrurdur. بِ harfi cerrdir, زَيْدْ ise harfi cerrin meksur olan mecrurudur. مَرَرْتُ بِزَيْدٍ “Zeyd’e uğradım” cümlesinde بِزَيدٍ carr ve mecrurdur. بِ harfi cerrdir, زَيْدْ ise harfi cerrin meksur olan mecrurudur. Yani -e, -a gibi bitişme manası ihtiva eder. بِكَ “Sana”, بِهِمْ “Onlara” gibi zamirlere de bitişir. آمَنْتُ بِاللهِ “Allah’a iman ettim” cümlesinde failin yapmış olduğu iş, meful konumda olan بِاللهِ carr-mecruruna teâlluk eder. Bu teâlluku sağlayan بِ harfi cerridir.

اِسْتِعَانَه (İstiâne) Yardım Manası: كَتَبْتُ بِالْقَلَمِ “Kalem ile yazdım” cümlesinde yazma işi kalem ile yapılmıştır, yani kalem yardımı iledir. Bunu  بِ harfi cerri ile ifade etmek mümkündür.

تَعْدِيَّتْ (Ta’diye) Geçişlilik Manası; بِ harfi cerri önüne gelmiş olduğu isme teâlluk eden failin fiilini müteaddi yapar. ذَهَبْتُ بِزَيْدٍ “Zeyd’e gittim” cümlesini “Zeyd’i gönderdim” diye de anlayabiliriz. Eğer söylemek istediğimiz “Zeyd’i gönderdim” manası ise bu بِ harfi cerri tadiyyet içindir. Cümlemizin aslı اَذْهَبْتُ زَيْدًا “Zeyd’i gönderdim” şeklindedir.

مُقَابَلَه (Mukabele yani عِوَضِيَّتْ) Karşılık Manası; بِعْتُ هَذَا الْكِتَابَ بِأَلْفِ دِرْهَمِ “Bu kitabı 1000 dirheme sattım” cümlesinde ki بِ harfi cerri mukabele manasındadır.

تَبْعِيضْ (Teb’iz) Baziyyet Manası; Genelde مِنْ harfi cerri min-i teb’iz diye tesmiye edilse de بِ harfi cerri de bu tanıma girebilir. عَيْنًا يَشْرَبُ بِهَا عِبَادُ اللهِ “O bir pınar ki Allahın kulları ondan (pınardan) içer” İnsan suresi 6. ayet-i celilesindeki بِهَا carr ve mecrurundaki بِ harfi cerri aslında مِنْ manasındadır.

مُصَاحَبَتْ (Bir olma) Sahiplik Manası; Yani بِ harfi cerri مَعَ manasında kullanılır. وَ قَدْ دَخَلُوا بِالْكُفْرِ “Küfür ile girmişlerdi..” maide suresi 61. Ayet-i celilesindeki بِالْكُفْرِ lafzındaki بِ harfi cerri burada مَعَ manasında kullanılmıştır.

مُجَاوَزَتْ Mucavezet Manası; فَسْئَلْ بِهِ خَبِيرًا “Haberdar olandan sor” Furkan suresi 59. Ayet-i celilesindeki بِهِ car ve mecruru “ondan” manasını içerir. Yani -den, -dan eki yerine harfi cerr kullanılmıştır. Esası عَنْهَا “ondan” şeklindedir.

ظَرْفِيَّتْ Zarfiyyet Manası; Tıpkı فِي “içinde” harfi cerri gibi amel eder. وَ لَقَدْ نَصَرَكُمُ اللهِ بِبَدْرٍ وَ أَنْتُمْ أَذِلَّةٌ “Andolsun siz zillet (az asker, az silah vs.) içerisindeyken bedirde Allah size yardım etti” Ali imran 123. Ayet-i celilesindeki بِبَدْرٍ carr ve mecruru Bedir’de manasındadır. Aslı فِي بَدْرٍ şeklindedir. İkinci misal; نَجَّيْنَاهُمْ بِسَحَرٍ “Onları seherde (seher vaktinde) kurtardı” Kamer suresi 34. Ayet-i celilesindeki بِسَحَرٍ “Seherde” carr ve mecrurundaki harfi cerr olan بِ harfi فِي “içinde” harfi cerri gibi amel etmiştir.

بَدَلْ Bedel Manası; مَا يَسِرُّنِى أَنَّ لِي بِهَا حُمْرَ النَّعَمِ “Onların kırmızı devesinin olması beni mutlu etmez” cümlesindeki بِهَا carr – mecrurundaki harfi cerr olan بِ harfi onların kırmızı develere sahip olmalarından bedeldir.

اِسْتِعْلاَءْ (İsti’la) Üzerinde Manası; Aslında عَلَى “üzerinde” manası taşır. وَ مِنْ اَهْلِ الْكِتَابِ مَنْ إِنْ تَأْمَنْهُ بِقِنْطَارٍ يُؤَدِّهِ إِلَيْكَ “Ehli kitaptan öyle kimseler vardır ki; kendisine bir kantar emanet etsen onu sana eksiksiz öder” Ali imran 75. Ayet-i celilesinde بِقِنْطَارٍ lafzındaki ba harfi cerri عَلَى manasındadır.

سَبَبِيَّتْ Sebebiyyet Manası; فَبِمَا نَقْضِهِمْ مِثَاقَهُمْ لَعَنَّاهُمْ “Buna rağmen vermiş oldukları misakı bozduklarından onları lanetledik” Maide suresi 13. Ayet-i celilesindeki بِمَا lafzındaki ba harfi cerri مَا ile birleşince sebep ile, şey ile manaları katar. Sebebi baştaki  فَ harfi katar birazda. فَ yani önceden olan bir şeye karşın manasını da katar.

تَأْكِيْدْ (Te’kid) Kuvvetlendirme Manası; Tekid manasında zaid olması muhtemeldir. وَ كَفَى بِاللهِ شَهِيدًا “Ve şahid olarak Allah yeter” nisa suresi 79. Ayet-i celilesindeki بِاللهِ lafzındaki ba harfi zaiddir ve كَفَى lafzının tekididir.

قَسَمْ (kasem) Yemin Manası; قَالَ فَبِعِزَّتِكَ لَأُغْوِيَنَّهُمْ أَجْمَعِينَ “Dedi ki senin izzetine yemin ederim ki, ben de onların hepsini azdıracağım” Sad suresi 82. Ayet-i celilesindeki بِعِزَّتِكَ “senin izzetine and olsun” cümlesindeki “and, yemin” ba harfi cerri sayesindedir.

اِنْتِهَاءْ Yönelme Manası; وَ قَدْ اَحْسَنَ بِي “Bana iyilik etti” Yusuf suresi 100. Ayet-i celilesindeki بِي “bana” demektir. Aslı إِلَّيَّ şeklindedir.

مِنْ harf-i cerrinin yaklaşık 10 manası vardır ama ilk akla gelen manası -den, -dan ifade eden ibtida (başlangıç) manasıdır.

اِبْتِدَاءْ Başlangıç Manası; İsra suresinin ilk ayetinde Allah-u Teala, Muhammed Aleyhisselamı Mescid ül-Haram’dan Mescid ül-Aksa’ya götürdüğünü bizlere bildirir. Bu ayetteki min-i ibtidaiyyeyi görelim; سُبْحَانَ أَلَّذِي أَسْرَى بِعَبْدِهِ لَيْلاً مِنَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ إِلَى الْمَسْجِدِ الْأَقْصَى “Kulunu (Muhammed a.s) bir gece Mescid-i Haramdan Mescid-i Aksaya götüren (Allah-u Teala) ki sübhandır” ayet-i celilesindeki مِنَ الْمَسْجِدِ “Mescidten” lafzındaki min harfi cerri ibtida yani başlangıç manası taşır. Bu yolculuğun Mescid-i Haramdan başladığını anlarız.

تَبْعِيضْ Baziyyet Manası; Yani min harfi cerri dahil olduğu ismin bazısı, bir kısmını ifade etmek üzere kullanılır. أَكَلْتُ مِنَ الْفَاكِهَةِ مِنَ التُّفَّاحِ “Meyveden yedim, yani elmadan” cümlesinde birinci min  مِنَ الْفَاكِهَةِibtida manasında, ikinci min مِنَ التُّفَّاح tebiz manasındadır. Ekmek yedim dersem tüm ekmeği yemiş olduğumu bildiririm, Ekmekten yedim dersem ekmeğin bir kısmını yani bazısı yemiş olduğumu bildiririm. Bu bazı manası ifade eden harfi cerr min-i tebizdir.

تَبْيِينْ Beyan Manası; Aslında min-i tebyin kapalı olan manayı beyan etmek için gelir, “yani” diye başlatabiliriz cümleyi. فَاجْتَنِبُوا الرِّجْسَ مِنَ الْأَوْثَانِ olan Hacc suresinin 30. Ayet-i celilesini kelime kelime beyan edelim; فَ öyleyse, o halde, اجْتَنِبُوا ictinab edin, kaçının, الرِّجْسَ pislikten. Buraya kadar: Pislikten kaçının! Bir çok pislik var burada anlatılan pisliğin çeşididir, pislikten kasıt مِنَ الْأَوْثَانِ “putlardan”dır. Buradaki min harfi الرِّجْسَ lafzını tebeyyün eden harf-i cerrdir.

زَيَادَه Zaid Manası; Bildiğimiz üzere bir takım harfi cerrler sözü süslü söylemek için veya manayı daha kuvvetlendirmek için zaid olarak haricen gelir. Buna misal; مَا جَاءَنِى مِنْ رَجُلٍ düz mana olarak bakarsak “Bana adamdan yani bir takım adamlardan birisi gelmedi” şeklindedir. Burada -den, -dan manası ifade etmesi zaidendir, yani min harfi cerrini çıkarırsak mana bozulmaz ve ibare şöyle olur; مَا جَاءَنِى رَجُلٌ “Bana bir adam gelmedi” sonucu çıkar. Görüldüğü gibi manada hiçbir değişiklik yoktur.

بَدَلْ Bedel Manası; Bir şeyden bedel olmayı ifade eder. Yani min …. Diye söylenildiğinde o şeyden bedel olur. Tevbe suresinin 38. Ayet-i kerimesinde Allah-u Teala şöyle buyurur; أَرَضِيتُمْ بِالْحَيَاةِ الدُّنْيَا مِنَ الْآخِرَةِ “Siz ahiret hayatına karşı dünya hayatına mı razı oldunuz” ayetindeki مِنَ الْآخِرَةِ lafzı dünya hayatından bedeldir.

ظَرْفِيَّتْ Zarf Manası; إِذَا نُودِيَ الصَّلاَةِ مِنْ يَوْمِ الْجُمْعَةِ فَاسْعَوْا إِلَى ذِكْرِ اللهِ Cuma suresi 9. Ayet-i celilesindeki مِنْ يَوْمِ الْجُمْعَةِ “Cuma gününden” diye anlaşılsa da buradaki min zarf manasındadır ve فِي manasındadır, yani Cuma gününde manasını elde ederiz.

تَعْلِيلْ Sebeb Manası; مِمَّا خَطَيئَاتِهِمْ أُغْرِقُوا “Onlar günahlarından dolayı boğuldular” ayet-i kerimesindeki مِمَّا ibaresinin aslı مِنْ + مَا birleşimidir. Burada günahlarından derken günahları sebebiyle manası vardır. Nuh suresi 75. Ayet-i kerimesi.

مُجَاوَزَتْ Mücaveze Manası; يَا وَيْلَنَا قَدْ كُنَّا فِي غَفْلَةٍ مِنْ هَذَا “Yazıklar olsun bizlere bundan gaflet içindeydik” ayet-i celilesindeki مِنْ هَذَا “bundan” yani az önceki gaflet içerisinde olmalarından cevazen bir daha tekrar edilmiştir. Enbiya suresi 97. Ayet-i celilesi.

اِسْتِعَانَه Yardım Manası; يَنْظُرُونَ مِنْ طَرْفٍ خَفِيٍّ “gizli bir bakışla bakarlar” ayet-i celilesindeki مِنْ طَرْفٍ “bakış ile” aslında buradaki min harfi cerri ba harfi cerri gibi isti’mal edilmiştir. Şura 45. Ayet-i celilesi.

اِسْتِعْلاَءْ Üzerinde olma Manası; وَ نَصَرْنَاهُ مِنَ الْقَوْمِ “Kavime karşı ona yardım ettik” ayetindeki مِنَ الْقَوْمِ aslında عَلَى الْقَوْمِ manasındadır. Enbiya suresi 77. Ayet-i şerifesi.

Min Harf-i Cerrine dair Özellikler; Eğer min harfi cerrinden sonra elif-lamlı bir isim gelirse sonu sakin olan مِنْ harf-i cerri fethalı okunarak geçiş yapılır. Misal; مِنَ الْحَيَاةِ “hayattan” gibi. Eğer min harf-i cerrinden sonraki isim elif-lamsız ise sonu sakin olan مِنْ harf-i cerri kesreli okunarak geçiş yapılır. مِنِ ابْنِكَ “oğlundan” gibidir.

إِلَى -e, -a İhtiha Harf-i Cerrinin 5 manasını göreceğiz. Aklımıza ilk intiha manası gelir, yani -e, -a manası. Eve, işe gibi.

اِنْتِهَاءْ Yönelme Manası; ذَهَبْتُ إِلَى الْبَيْتِ “Eve gittim” cümlesindeki إِلَى harf-i cerri yönelme için kullanılmıştır.

مُصَاحَبَتْ Birlik Manası; وَ لاَ تَأْكُلُوا أَمْوَالَهُمْ إِلَى أَمْوَالِكُمْ “Onların mallarını kendi mallarınız ile yemeyin” Nisa suresi 2. Ayet-i kerimesindeki إِلَى أَمْوَالِكُمْ mallarınız ile, yani mallarınıza katmayın manasını içerir.

تَبْيِينْ Beyan Manası; Yusuf suresi 33. Ayet-i azizesinde قَالَ رَبِّ السِّجْنُ أَحَبُّ إِلَيَّ مِمَّا يَدْعُونَنِى إِلَيْهِ “Rabbim hapishane beni davet ettikleri şeyden daha sevimlidir dedi” bu ayetteki إِلَيَّ lafzı hapishanesinin sevimli olmasının kendisine ait olduğunu bildirir.

اِخْتِصَاصْ Hususiyet Manası; وَ الْأَمْرُ إِلَيْكَ “Emir senindir” ayetindeki إِلَى harfi cerri aitlik bildirir.

ظَرْفِيَّتْ Zarf Manası; لَيَجْمَعَنَّكُمْ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ “Kıyamet günü elbette sizi toplayacaktır” Nisa 87. Ayet-i şerifesindeki إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ “kıyamet gününe” diye anlaşılsa da buradaki إِلَى harfi cerri فِي manasında kullanılmıştır.

و لا بد لهذه الحروف من متعلق فعل، أو شبهه أو معناه  الا الزائد منها. نحو؛ كفى بالله، و بحسبك درهم. و رب، و حاشا، و خلا، و عدا، و لولا، و لعل فإنها لا تتعلق بشىء. فمجرور الزائد و رب، باق على ما كان عليه قبل دخولهما و مجرور حروف الاستثناء كالمستثنى بالا، على ما سيجئ. و مجرور لولا و لعل مبتدء و مابعده خبره. نحو؛ لَوْلَاكَ لَهَلَكَ زَيْدٌ. و لَعَلَّ زَيْدٍ قَائِمٌ. و مجرور ماعدا هذه السبعة منصوب المحل على أنه مفعول فيه؛ لمتعلقه ان كان الجار فى أو ما بمعناه. نحو؛ صَلَّيْتُ فى المَسْجِدِ أو بالمَسْجِدِ. أو مفعول له؛ ان كان الجار لاما أو ما بمعناه. نحو؛ ضَرَبْتُ زَيْدًا لَالتَّأْدِيبِ و كَيْمَا عَصَيْتَ. أو مفعول به غير صريح؛ ان كان الجار ماعداهما. نحو؛ مَرَرْتُ بَزَيْدٍ. و قد يسند المتعلق الى الجار و المجرور فيكون مرفوع المحل على أنه نائب الفاعل. نحو؛ مُرَّ بِزَيْدٍ. و يجوز تقديم ماعدا هذا على متعلقه. نحو؛ بِزَيْدٍ مَرَرْتُ 

و إن لم يكون كذلك او لم يحذف متعلقه يسميان ظرفا لغوا.  نحو؛ زَيْدٌ فى الدَّارِ اى اكل و مَرَرْتُ بِزَيْدٍ

Eğer Hazif olunan müteallak Carr ve Mecrur’dan anlaşılmazsa Zarf-ı Lağv diye tesmiye olunur.

Mahzuf olan müteallak  اَكَلَ ‘dir. Manası فى الدار ‘dan anlaşılmayan  اَكَلَ ‘dir. Eğer carr ve mecrur, Efal-i Hassa’dan olan mahzuf bir müteallaka tealluk ederse, bu carr ve mecura Zarf-ı Lağv denilir. Lağv arapçada fazla şey manasındadır. Zarf-ı lağv; müteallakı umumi olmayaan carr ve mecrurdur.

Yorumlar – Yorum Yaz

Bazen harf-i cerr hazf edilir. Bu hazif de 2 kısımdır. 1. si Kıyasi, 2. si Semai’dir. Harf-i cerr’in Kıyasi olarak hazif edilişi 3 kısımdır.