Mübteda – Arapçada Mübteda Nedir ?

Mübteda genel olarak 2 kısımdır.

1) Lafzi amillerden soyulmuş, müsnedün ileyh olan (kendisine birşey isnad olan) isim veya müevvel isimdir. (İsim ve Müevvel ismi misallerle açıklayalım.)

İsim olduğuna misal: زيد قاﺌم (Zeyd ayaktadır.)
Madde şeklinde izah edelim:
1) Burada Zeyd lafzi amillerden (ismini nasp haberini raf edenler, harf-i cerler vb.) soyulmuştur yani amili, amil-i manevidir.
2) Zeyd müsnedün ileyhtir, yani Zeyd’e ayakta olmaklık isnad olunmuştur.
3) Son olarak Zeyd isimdir, ve bu yüzden mübtedadır.

Müevvel isim olduğuna misal: حق انك قاﺌم (Senin ayakta olman haktır (doğrudur).)
Buradaki müevvelin ne demek olduğu bilmek lazım. Cümledeki Enne, cümleyi cümle olmaktan çıkarıp masdar yani müfred yapar. انك قاﺌم cümlesinin te’vili yani müfred şekli قيامك ‘dir. Yapılışı ise şöyledir: Enne’nin ismini (ك) alıp haberine (قاﺌم) muzaaf kılarız. Burası ek bilgiydi, şimdi konumuza dönelim.

Bu misalde mübteda  انك قاﺌم ‘dür. Mübteda haberden sonra gelirse buna Muahhar mübteda (sonra gelen mübteda), حق olan haberine ise mübtedan önce geldiği için Mukaddem haber (öne geçmiş haber) denir. İgrabı ise, حق müfred olduğu için lafzen merfu,  انك قاﺌم  cümle olduğu için mahellen merfudur. Dikkat ederseniz tevil yaptığımızda igrap lafzen raf olarak açığa çıkmıştı mübteda olduğu için.

2) İsmi zahirini raf edici olduğu halde,  harf-i nefi ve istifham kelimesinden gelen sıfatı sarfiyye (ism-i fail, ism-i mef’ul, masdar vs.) dir.

Misaller ile izah edecek olursak:
Harf-i Nefiye misal: ما قاﺌم الزيد :
1) Buradaki  ما قاﺌم , ismi zahiri olan Zeyd’i fail alıp raf etmiştir.
2) ما olan harf-i nefiden sonra geldiği içinde قاﺌم mübtedadır. İstifamda buna benzediği için misal vermiyorum.

Burada kadar olan izahat mübtedanın kısımlarıydı, şimdi bir ismin mübteda olabilmesi için hangi ana şartlara ihtiyaç vardır onları görelim.

1) Mübtedanın kesinlike ma’rife olması gerekir, bunu unutmamak lazım. Tabi bunu bilmek içinde 6 ma’rifeyi çok iyi bilmek lazım.

2) Eğer mübteda magrife olmassa, hususi nekra olması gerekir. Bunuda bir ayeti kerime ile izah edersek sanırım anlaşılacaktır.

“ولعبد مؤمن خير من مشرك” bu ayet-i kerime olan misalde  عبد kelimesi mübtedadır, nekiradır.  Fakat مؤمن ile vasıflandığı için hususi nekira olur.

Mübteda – Arapçada Mübteda Nedir ? yazısı ilk önce Fasih Arapça üzerinde ortaya çıktı.

MÜBTEDÂ – HABER

İsim cümlesinin, isimle başlayan ve isimden sonra bazen fiille devam eden cümlelere dendiğini daha önce görmüştük. İsim cümlesinin içinde bazen fiil yer almayabilir. Yani bu cümle sadece iki veya daha fazla isimden de oluşabilir.

Nasıl fiil cümlesinin öğelerine fiil + fâil + mef’ûl deniyorsa isim cümlesinin öğelerine de mübtedâ + haber denir.

Mübtedâ genellikle cümlenin başında bulunur. Özel isim ya da zamir, işaret sıfatı v.b. gibi mebnî (harekesi değişmeyen) kelime değilse başına اَلْ  takısı alır. Son harfinin harekesi de elif ve yâ (ا ى) gibi illetli harf değilse ötre olur.

Haber kendisiyle hüküm verilen cümle parçasıdır. Tercüme olarak “..dir, ..dır, ..tür, ..tur” takısı verilir. “..güzeldir, küçüktür” gibi. Bundan dolayı “Küllü dırdırın; haber” tabiri; cümlede her …dir veya …dırla biten kelimenin haber olduğuna işaret eder.

Örnek cümlede görüldüğü gibi mübtedâ marife, haber nekre olur. Mübtedâ ile haber arasında müzekkerlik-müenneslik, teklik-ikilik-çokluk bakımından uyum vardır. Yani mübtedâ müzekkerse haber de müzekker olur. Mübtedâ müennes ise haber de son harfin harekesini üstün yapıp yanına kapalı tâ (tâ-i merbuta ة) getirilmek suretiyle müennes yapılır. Mübtedâ tesniye ya da cemi ise haber de kaide gereği tesniye veya cemi yapılır. Örnekler:

       Özel isimler, zaten belirli oldukları için başlarına harf-i tarif almazlar. Allah kelimesi de özel isim olduğu için başına  ayrıca ( اَلْ)     takısı almaz.

Zamirler ismin yerini tutan kelimelerdir. Mübtedâ oldukları takdirde özel isme işaret ettikleri için başlarına اَلْ takısı  almazlar. Mebnî olmaları dolayısıyla da son harflerinin harekesi değişmez. Mahallen merfû (ötre) olur.

Aynı şekilde sonuna tenvin almayan (gayr-i munsarif) özel isimler, haber diye sonu ötre tenvin yapılmaz.

*Mübtedâ bu cümlelerde görüldüğü üzere munfasıl (ayrı) zamir halinde geldiği gibi, isimle birleşmiş muttasıl zamirli bir kelimeyle de gelebilir. Görüldüğü gibi mübtedâ marife olarak gelmektedir. Başında harf-i tarif olmadığı halde zamirler ve işaret isimleri belli bir varlığa delalet ettikleri için marifedirler. Sonuna zamir birleşmiş isimler de zaten marife olduklarından başlarına harf-i tarif (اََل) almazlar:

Sonuna muttasıl zamir alan isimler aynı şekilde haber diye ötre tenvin değil, sadece ötre hareke alırlar:

Not:

اَلْوَلَدُ رَكِبَ الْحِصاَنَ.    Çocuk ata bindi.

                                            Haber       Mübtedâ

Bu cümlede de görüldüğü gibi; fâil isim olarak başa geldiğinden cümle; isim cümlesidir. İsim cümlesi olduğu için artık öğelerini fâil-fiil-mef’ûl şeklinde değil, mübtedâ-haber şeklinde söyleriz. Cümlenin öznesi mübtedâdır ve haberi de bir fiil cümlesidir.

FAkıldan çıkarılmaması gereken husus; isim cümlesinin öğeleriyle fiil cümlesinin öğelerini birbirine karıştırmamaktır. Meseleyi özetleyecek olursak cümleler şu kelime parçalarından oluşur:

İsim Cümlesi:

Mübtedâ+ Haber       اَلْوَلَدُ رَكِبَ الْحِصاَنَ.          →  Çocuk ata bindi.

                                       Haber         Mübtedâ

Fiil Cümlesi:

Fiil+ Fâil+ Mef’ûl         الْوَلَدُ  الْحِصاَنَ. رَكِبَ        →  Çocuk ata bindi.

                                     Meful      Fâil    Fiil

Gramerde her cansız çoğul tek bir müennes hükmündedir.  Yani cansız varlıklar ya da hayvanlarda, kelimenin müfredi müzekker olsa bile çoğul yapıldığında tek bir müennese uygulanan kaide uygulanır. Örnekler:

Haberin Cümle Oluşu

Haber bazen tek bir kelimeden (müfred  isim) oluştuğu gibi, bazen cümleden, bazen de harf-i cerli ya da zarflı cümle parçasından (şibh-i cümle) oluşabilir.

a) Müfred Haber: Şimdiye kadar gördüğümüz cümlelerde olduğu gibi haber; sonu illetli olmayan müfred (tekil) bir isimden oluştuğu takdirde son harfi ötre tenvinlidir:

b) Cümle olan Haber: Aşağıdaki örneklerde görüldüğü gibi mübtedâdan sonra gelen kısım başlı başına bir cümledir[3].

c) Şibh-i Cümle olan Haber: Şibh-i cümle; cümle benzeri demektir. Harf-i cerle (yanındaki kelime olan) mecrûrundan, zarfla yanındaki kelimeden oluşan cümle parçasına tam bir cümle olmadıkları için şibh-i cümle (cümle benzeri) denir.

1) (Şibh-i cümle) Zarf olan haber:

2) (Şibh-i cümle) Câr-mecrûr olan haber:

Örneklerde görüldüğü gibi haberi şibh-i cümle olan cümlelerde mübtedâ ile haber arasında müzekkerlik müenneslik vs. uyum aranmaz.

 * (هَذاَ –  هَذِهِ) işaret isimleri marife kelimenin yanında mübtedâyı işaret etmektedir ve cümleye herhangi bir etkisi yoktur. Ancak nekre kelimenin önünde gelirse tıpkı zamirde olduğu gibi kendileri mübtedâ, nekre isim ise haber olur:

*Arapça’da haber edatı yoktur. Tercümede biz onu gerektiği şekilde ilave ederiz.

Not: Başta gelen soru edatları genellikle haberdir:

Bu cümlelerde (كَيْفَ)( مَنْ) ve (مَتَى) haber olup soru edatı olduğundan başa geçmesi zorunludur[4]. Sonra gelen kelimeler de mübtedâdır.

Genel Cümle Örnekleri:

KONULARLA İLGİLİ AYETLER

Mübteda Haber – İsim Cümlesi yazısı ilk önce Fasih Arapça üzerinde ortaya çıktı.