مقصود درسى

بسم الله الرحمن الرحيم

Kitabın adı ِهَذَا الْكِتَابُ فِي الْمَقْصُود fakat kısalık adına direkt ْمَقْصُود (Maksud) denilmektedir. Maksud kitabının  musannıfı İmam-ı Azam Ebû Hanife’dir. Maksud sarf hakkında bir kitaptır. Genellikle Emsile ve bina derslerinden sonra okunması gereken bir kitaptır. مَقْصُود kelimesi nasıl bir kelime diye sorulduğunda vereceğimiz cevap emsile derslerinde öğrendiğimiz 24 adet siganın 5. Sigası ٌمَفْعُولٌ – مَقْصُود olan ism-i meful sigasındadır denmelidir.

اَلْحَمْدُ لِلّهِ الْوَهَّابِ لِلْمُؤْمِنِينَ سَبِيلَ الصَّوَابِ وَ الصَّلَوةُ وَ السَّلاَمُ عَلَى نَبِيِّهِ مُحَمَّدِ الزَّاجِرِ عَنِ الإِذْنَابِ الْحَاثِّ عَلَى طَلَبِ الثَّوَابِ وَ عَلَى آلِهِ وَ اَصْحَابِهِ خَيْرِ الآلِ وَ خَيْرِ الْاَصْحَابِ.

اَلْحَمْدُ hamd, لِلّهِ Allah içindir, O Allah الْوَهَّابِ çokça hibe edendir, لِلْمُؤْمِنِينَ müminlere, سَبِيلَ الصَّوَابِ doğru yolu, وَ الصَّلَوةُ ve salat, وَ السَّلاَمُ ve selam, عَلَى نَبِيِّهِ مُحَمَّدِ Onun (Allahın) nebisi Muhammed üzerine, الزَّاجِرِ zacir, men edici olan nebinin üzerine, عَنِ الإِذْنَابِ günahlardan, الْحَاثِّ teşvik edicidir, عَلَى طَلَبِ الثَّوَابِ sevap taleb etmeleri üzerine, وَ عَلَى آلِهِ ve onun (muhammed aleyhisselam) ailesi üzerine olsun, وَ اَصْحَابِهِ ve onun (muhammed aleyhisselam) ashabı üzerine olsun, öyle ashab ve âl ki; خَيْرِ الآلِ ailelerin en hayırlısı üzerine, وَ خَيْرِ الْاَصْحَابِ ve ashabın en hayırlısı üzerine.

Metnin Toplu Manası; Hamd, müminlere doğru yolu hibe eden Allah’a mahsustur. Ve salat u selam; sevab talebini teşvik üzere ümmetini günahlardan men eden, Onun (Allah’ın) nebisi Muhammed Aleyhisselam’a ve onun (Muhammed aleyhisselam) ailesi ve ashabına olsun, o aile ve ashab ki hayırlı olanlarındandır.

وَ بَعْدُ فَإِنَّ الْعَرَبِيَّةَ وَسِلَةٌ إِلَى الْعُلُومِ الشَّرْعِيَّةِ وَاحِدٌ اَرْكَانِهَا التَّصْرِيفُ لِأَنَّهُ بِهِ يَصِيرُ الْقَالِيلُ مِنَ الْاَفْعَالِ كَثِيرًا. وَ اللهُ الْمُوَفِّقُ وَ الْمُرْشِدُ.

وَ بَعْدُ bundan yani besmele, hamdele ve salveleden sonra, فَإِنَّ الْعَرَبِيَّةَ muhakkak ki arapça, وَسِلَةٌ vesile, aracıdır; إِلَى الْعُلُومِ الشَّرْعِيَّةِ şer’i (tefsir, kelam, fıkıh, hadis, feraiz, akaid vb.) ilimlere. وَاحِدٌ biridir, اَرْكَانِهَا onun (arapça şer’i ilimlerin) rükunlarından, التَّصْرِيفُ o tasriftir, لِأَنَّهُ çünkü o (tasrif, sarf ilmi), بِهِ onun (tasrif ilmi) ile, يَصِيرُ döner, sayruret eder, الْقَالِيلُ az olan şey, مِنَ الْاَفْعَالِ fiillerden, كَثِيرًا çok olana, وَ اللهُve Allah, الْمُوَفِّقُ muvafakat edicidir, وَ الْمُرْشِدُ ve irşad edicidir.

Metnin Toplu Manası; Besmele, hamdele ve salvele okunduktan sonra; Arap dili şeri ilimlere bir vesiledir ve bu şer’i ilimlerin rükunlarından bir tanesi de “Tasrif İlmi”dir. Çünkü tasrif ilmi ile fiillerden az olan çoğa döner. Yani bir كَتَبَ “yazdı” fiilinden bir çok tasrifat yapılabilir, يَكْتُبُ “yazıyor”, كَاتِبٌ  “yazıcı”, مَكْتُوبٌ “Yazılmış şey”, كِتَابٌ ve ila ahiri.. Ve Allah muvafakat ve irşad edicidir.

وَ مَا كَانَ مُخْتَصًّا بِالْبَابِ الثَّالِثِ لاَ يَكُونُ إِلاَّ عَيْنُهُ أَوْ لاَمُهُ حَرْفٌ مِنْ حُرُوفِ الْحَلْقِ، إِلاَّ اَبَى – يَأْبَى. وَ هُوَ شَاذٌّ وَ حُرُوفُ الْحَلْقِ سِتَّةٌ؛ اَلْحَاءُ وَ الْخَاءُ وَ الْعَيْنُ وَ الْغَيْنُ وَ الْهَاءُ وَ الْهَمْزَةُ.

وَ مَا o fiil ki, كَانَ oldu, مُخْتَصًّا mahsus, ait oldu; بِالْبَابِ الثَّالِثِ üçüncü baba. Yani sülasi mücerred olan 6 babtan üçüncüsü olan baba. لاَ يَكُون olmaz, إِلاَّ ancak olur, üçüncü bab olan mazisi فَعَلَ ve muzarisi يَفْعَلُ veznine giren fiillerin عَيْنُهُ aynul fiilli أَوْ veya, لاَمُهُ lamul fiilli, حَرْفٌ öyle bir harftir ki; مِنْ حُرُوفِ الْحَلْقِ boğaz (huruf ul-halk) harflerindendir. إِلاَّ ancak bu duruma mazisi اَبَى ve muzarisi يَأْبَى olan “ayak diremek ” fiilleri hariçtir. Bu fiillerin asılları mazide اَبَىَ ve muzaride يَأْبَيُ şeklindedir. وَ هُوَ شَاذٌّ ve bu kural dışı bir durumdur. وَ حُرُوفُ الْحَلْق ve boğaz harfleri; سِتَّةٌ altı tanedir: اَلْحَاءُ ha, وَ الْخَاءُ ve kha, وَ الْعَيْنُ ve ‘ayn, وَ الْغَيْنُ ve ğayn, وَ الْهَاءُ ve he, وَ الْهَمْزَةُ ve hemzedir.

Metnin Toplu Manası; Aynul fiil ve lamul fiilin boğaz harflerinden olması sülasi mücerredlerin üçüncü babına hastır. Ancak mazisi اَبَى ve muzarisi يَأْبَى olan fiil kural dışı olarak 3. Babtan gelmiştir. Boğaz harfleri 6 tanedir; Ha, Kha, Ayn, Ğayn, He ve Hemzedir.

وَ الرُّبَاعِىُّ مَا كَانَ مَاضِيهِ عَلَى أَرْبَعَةِ اَحْرُفٍ وَ هُوَ بَابُ فَعْلَلَ وَ هُوَ بَابٌ وَاحِدٌ. وَ قَدْ يَكُونُ سِتَّةَ اَبْوَابٍ، يُقَالُ لَهَا الْمُلْحَقُ بِالرُّبَاعِىِّ وَ هُوَ بَابُ فَوْعَلَ، نَحْوُ؛ حَوْقَلَ وَ فَعْوَلَ نَحْوُ؛ جَهْوَرَ وَ فَيْعَلَ، نَحْوُ؛ بَيْطَرَ وَ فَعْيَلَ، نَحْوُ؛ عَثْيَرَ وَ فَعْلَى، سَلْقَى وَ فَعْلَلَ، نَحْوُ؛ جَلْبَبَ.

وَ الرُّبَاعِىُّ ve rubai, مَا كَانَ مَاضِيهِ mazisi olur, عَلَى أَرْبَعَةِ اَحْرُفٍ و dört harf üzere, وَ هُوَ بَابُ فَعْلَلَ ve o rübai mücerred فَعْلَلَ babıdır ve وَ هُوَ بَابٌ وَاحِدٌ tek bir babtır. وَ قَدْ يَكُونُ ve bazen olur, سِتَّةَ اَبْوَابٍ altı bab. يُقَالُ denilir ki; لَهَا ona yani altı baba; الْمُلْحَقُ بِالرُّبَاعِىِّ و rubaiye mülhak denilir. وَ هُوَ بَابُ فَوْعَلَ ve o Fev’ale babıdır ve نَحْوُ؛ misali şöyledir; حَوْقَلَ gibi, وَ فَعْوَلَ ve Fe’vele babı, نَحْوُ؛ misali şöyledir; جَهْوَرَ gibi, وَ فَيْعَلَ ve Fey’ale babıdır ve نَحْوُ؛ misali şöyledir; بَيْطَرَ gibi, وَ فَعْيَلَ ve Fe’yele babı, نَحْوُ؛ misali şöyledir; عَثْيَرَ وَ gibi, فَعْلَى ve Fe’lâ babıdır ve نَحْوُ؛ misali şöyledir; سَلْقَى gibidir, وَ فَعْلَلَ ve Fe’lele babıdır, نَحْوُ؛ misali şöyledir; جَلْبَبَ gibidir.

Metnin Toplu Manası; Rübai mücerrede gelince mazisi 4 harf üzeredir. فَعْلَلَ olarak tek babtır. Bazen 6 bab olur ama ilhak edilenlerle beraber. Bu 6 baba rubaiye mülhak bablar denilir. Bu altı bab ta فَوْعَلَ ve mevzunu حَوْقَلَ ve فَعْوَلَ ve mevzunu جَهْوَرَ ve فَيْعَلَ ve mevzunu بَيْطَرَ ve فَعْيَلَ ve mevzunu عَثْيَرَ ve فَعْلَى ve mevzunu سَلْقَى ve فَعْلَلَ ve mevzunu جَلْبَبَ gibidir.

وَ أَمَّا الْمَزِيدُ فِيهِ؛ فَنَوْعَانِ مَزِيدٌ عَلَى الثُّلاَثِىِّ وَ الْمَزِيدُ عَلَى الرُّبَاعِىِّ. فَمَزِيدُ الثُّلاَثِىِّ أَرْبَعَةَ عَشَرَ بَابًا، وَ هِيَ ثَلاَثَةَ أَنْوَاعٍ؛ رُبَاعِىٌّ، خُمَاسِىٌّ، سُدَاسِىٌّ. فَالرُّبَاعِىُّ عَلَى ثَلاَثَةَ أَبْوَابٍ؛ اَفْعَلَ و فَعَّلَ بِتَشْدِيدِ الْعَيْنِ وَ فَاعَلَ. وَ الْخُمَاسِىُّ خَمْسَةُ أَبْوَابٍ؛ اِنْفَعَلَ وَ اِفْتَعَلَ وَ اِفْعَلَّ بِتَشْدِيدِ اللاَّمِ وَ تَفَعَّلَ بِتَشْدِيدِ الْعَيْنِ وَ تَفَاعَلَ. وَ السُّدَاسِىُّ سِتَّةُ أَبْوَابٍ؛ اِسْتَفْعَلَ وَ اِفْعَوْعَلَ وَ اِفْعَوَّلَ بِتَشْدِيدِ الْوَاوِ وَ اِفْعَنْلَلَ وَ اِفْعَنْلَى وَ اِفْعَالَّ بِتَشْدِيدِ اللاَّمِ.  وَ مَزِيدُ الرُّبَاعِىُّ ثَلاَثَةُ أَبْوَابٍ؛ اِفْعَنْلَلَ وَ اِفْعَلَلَّ بِتَشْدِيدِ اللاَّمِ اَلْآخِيرَةِ وَ تَفَعْلَلَ.

وَ أَمَّا الْمَزِيدُ فِيهِ؛ ve mezidün fiyh’e yani mücerred fiiller üzerine ziyade harf alıp mezid olan fiillere gelince; فَنَوْعَانِ iki nevdir. مَزِيدٌ عَلَى الثُّلاَثِىِّ sülasi üzerine mezid, وَ الْمَزِيدُ عَلَى الرُّبَاعِىِّ ve rübai üzerine mezid. فَمَزِيدُ الثُّلاَثِىِّ sülasi mezid fiillere gelince; أَرْبَعَةَ عَشَرَ بَابًا ondört babtır. وَ هِيَ ثَلاَثَةَ أَنْوَاعٍ ve 3 nevdir. Birinci nev; رُبَاعِىٌّ، sülasi mezid üzerine bir harf alarak rübai olan filler, ve خُمَاسِىٌّ sülasi mücerred üzerine 2 harf alarak hümasi olan fiiller, ve سُدَاسِىٌّ sülasi mücerred üzerine 3 harf alarak südasi olan filler. فَالرُّبَاعِىُّ rübai fiillere gelince; عَلَى ثَلاَثَةَ أَبْوَابٍ üç bab üzeredir. اَفْعَلَ ef’âle babı, و فَعَّلَ ve fe’âle babı بِتَشْدِيدِ الْعَيْنِ ayn harfinin teşdid, şeddeli olmasıyladır. وَ فَاعَلَ ve faâle babıdır. وَ الْخُمَاسِىُّ ve hümasi fiillere gelince; خَمْسَةُ أَبْوَابٍ beş babtır; اِنْفَعَلَ infe’âle babı, وَ اِفْتَعَلَ ve ifte’âle babı, وَ اِفْعَلَّ ve if’âlle babı, بِتَشْدِيدِ اللاَّمِ lam harfinin şeddeli olmasıyla, وَ تَفَعَّلَ ve tefe’âle babı, بِتَشْدِيدِ الْعَيْنِ ayn harfinin şeddeli olmasıyla, وَ تَفَاعَلَ ve tefa’âle babı. وَ السُّدَاسِىُّ südasi fiillere gelince; سِتَّةُ أَبْوَابٍ altı babtır. اِسْتَفْعَلَ istef’âle babı, وَ اِفْعَوْعَلَ ve if’âv’âle babı, وَ اِفْعَوَّلَ ve if’âvvele babı, بِتَشْدِيدِ الْوَاوِ vav harfinin şeddesiyle, وَ اِفْعَنْلَلَ ve if’ânlele babı, وَ اِفْعَنْلَى ve if’ânlâ babı, وَ اِفْعَالَّ ve if’âlle babı, بِتَشْدِيدِ اللاَّمِ lam harfinin şeddesiyle. وَ مَزِيدُ الرُّبَاعِىُّ ve rübai mezide gelince; ثَلاَثَةُ أَبْوَابٍ üç babtır. اِفْعَنْلَلَ if’ânlele babı, وَ اِفْعَلَلَّ ve if’âllele babı, بِتَشْدِيدِ اللاَّمِ lam harfinin şeddesiyle, اَلْآخِيرَةِ son lam harfinin şeddesiyle, وَ تَفَعْلَلَ ve tefe’lele babı.

Metnin Toplu Manası; Mezidün Fiyh’e (ziyade harf alan fiiller) gelince: sülasi ve rübai mücerred fiiller üzerine mezid olmak üzere iki nevdir. Sülasi mezid 14 babtır ve 3 nevdir. Birinci nev rübai, ikinci nev hümasi, üçüncü nev ise südasidir. (Sülasi Mezid) Rübai 3 babtır; اَفْعَلَ babı اَكْرَمَ gibi ve فَعَّلَ babı فَرَّحَ gibi, aynul fiilin şeddesiyledir ve فَاعَلَ babı قَاتَلَ gibidir. (Sülasi Mezid) Hümasi 5 babtır; اِنْفَعَلَ babı اِنْكَسَرَ gibi, اِفْتَعَلَ babı اِجْتَمَعَ gibi, اِفْعَلَّ babı اِحْمَرَّ gibi, lamul fiilin şeddesiyledir ve تَفَعَّلَ babı تَكَلَّمَ gibi, aynul fiilin şeddesiyledir ve تَفَاعَلَ babı تَبَاعَدَ gibidir. (Sülasi Mezid) Südasi 5 babtır; اِسْتَفْعَلَ babı اِسْتَغْفَرَ gibi, اِفْعَوْعَلَ babı اِعْشَوْشَبَ gibi, اِفْعَوَّلَ babı اِجْلَوَّذَ gibi ve ziyade olan vav harfinin şeddesiyledir ve اِفْعَنْلَلَ babı اِقْعَنْسَسَ gibi, اِفْعَنْلَى babı اِسْلَنْقَى gibi, اِفْعَالَّ babı اِحْمَارَّ gibi ve lamul fiilin şeddesiyledir. Rübai Mezid üç babtır; اِفْعَنْلَلَ babı اِحْرَنْجَمَ gibi, اِفْعَلَلَّ babı اِقْشَعَرَّ gibi ve sondaki lam harfinin şeddesiyledir, تَفَعْلَلَ babı تَدَحْرَجَ gibi. Aslında rübai mücerred bir babtır ve فَعْلَلَ yani دَحْرَجَ babıdır. Yukarda rubaiye ziyade olan bablar mülhak olanlardır.

فَصْلٌ؛ فِي الْوُجُوهِ ألَّتِى اِشْتَدَّتِ الْحَاجَةُ إِلَى اِخْرَاجِهَا مِنَ الْمَصْدَرِ، وَ هِيَ سِتَّةٌ؛ اَلْمَاضِى وَ الْمُضَارِعُ وَ الْأَمْرُ وَ النَّهْىُ وَ اسْمُ الْفَاعِلِ وَ الْمَفْعُولِ. فَأَمَّا الْمَصْدَرُ؛ فَلاَ يَخْلُو مِنْ أَنْ يَكُونَ مِيمِيًّا أَوْ غَيْرَ مِيمِيًّا، فَإِنْ كَانَ غَيْرَ مِيمِىٍّ فَهُوَ سَمَاعِىٌّ، وَ نَعْنِى بِالسَّمَاعِىِّ أَنَّهُ يَحْفَظُ كُلُّ مَصْدَرٍ عَلَى مَا جَاءَ مِنَ الْعَرَبِ. وَ لاَ يُقَاسُ عَلَيْهِ لِأَنَّهُ لاَ قِيَاسَ لِمَصْدَرِ الثُّلاَثِىِّ وَ مَصْدَرُ غَيْرِ الثُّلاَثِىِّ قِيَاسِىٌّ.

فَصْلٌ bir fasıl; فِي الْوُجُوهِ vecihler hakkındadır; ألَّتِى o vecihler: اِشْتَدَّتِ şiddetli oldu, الْحَاجَةُ ihtiyaç, إِلَى اِخْرَاجِهَا o kelimelerin çıkartılmasına, مِنَ الْمَصْدَرِ masdardan. وَ هِيَ سِتَّة ve o altı tanedir. اَلْمَاضِى mazi fiil, وَ الْمُضَارِعُ ve muzari fiil, وَ الْأَمْرُ ve emir fiili, وَ النَّهْىُ ve nehiy fiili, وَ اسْمُ الْفَاعِلِ ve ism-i fail, وَ الْمَفْعُولِ ve ism-i meful. فَأَمَّا الْمَصْدَرُ masdara gelince; فَلاَ يَخْلُو hali, boş kalmaz, مِنْ أَنْ يَكُون olmaktan, مِيمِيًّا mimli olmaktan, أَوْ غَيْرَ مِيمِيًّ veya mimsiz masdar olmaktan, فَإِنْ كَانَ غَيْرَ مِيمِىٍّ eğer masdar mimsiz olursa; فَهُوَ سَمَاعِىٌّ o masdar semai masdardır. وَ نَعْنِى yani kastediyoruz ki; بِالسَّمَاعِىِّ işitilmeye dayalı olan masdar olur. أَنَّهُ يَحْفَظُ كُلُّ مَصْدَر bu şekilde olan bütün masdarların, عَلَى مَا جَاءَ geldiği üzere, مِنَ الْعَرَبِ araplardan. وَ لاَ يُقَاسُ kıyas yapılmaz, عَلَيْهِ semai masdarlar üzerine, لِأَنَّهُ çünkü semai masdarlar, لاَ قِيَاسَ kıyassızdır, لِمَصْدَرِ الثُّلاَثِىِّ sülasi mücerred fiilin mimsiz masdarı, وَ مَصْدَرُ غَيْرِ الثُّلاَثِىِّ sülasi mücerredin masdarından başka masdar, قِيَاسِىٌّ kıyasidir.

Metnin Toplu Manası; Bu kısım masdardan bir takım kelimelerin çıkartılması hakkında bir fasıldır. Masdardan çıkarılmasına şiddetle ihtiyaç duyun isimler 6 tanedir; Mazi fiil, muzari fiil, emir fiili, nehy fiili, ism-i fail ve ism-i mefuldür. Masdarlar mimli veya mimsiz olmaktan hali değildir. Bir masdar eğer mimsiz masdar olursa semai (işitilmeye dayalı) masdar olur. Semai masdarlar araplardan işitilir ve o şekilde korunur ve asla kıyas yapılmaz. Çünkü sülasi mücerredin masdarı için kıyas söz konusu değildir. Ama sülasi mücerredden hariç başka bir masdar olursa kıyas mümkündür.

وَ إِنْ كَانَ مِيمِيًّا فَيَنْظُرُ فِي عَيْنِ الْفِعْلِ الْمُضَارِعِ. فَإِنْ كَانَ مَفْتُوحًا أَوْ مَضْمُومًا، فَالْمَصْدَرُ الْمِيمِيُّ وَ الزَّمَانُ وَ الْمَكَانُ مِنْهُ مَفْعَلٌ بِفَتْحِ الْمِيمِ وَ الْعَيْنِ وَ سُكُونُ الْفَاءِ إِلاَّ مَا شَاذَّ، نَحْوُ؛ الْمَطْلَعِ وَ الْمَغْرِبِ وَ الْمَسْجِدِ وَ الْمَنْسِكِ وَ الْمَشْرِقِ وَ الْمَجْزِرِ وَ الْمَسْكِنِ وَ الْمَنْبِتِ وَ الْمَفْرِقِ وَ الْمَحْشِرِ وَ الْمَسْقِطِ وَ الْمَجْمِعِ بِكَسْرِ الْعَيْنِ وَ إِنْ كَانَ الْقِيَاسُ الْفَتْحَ

وَ إِنْ كَانَ مِيمِيًّا eğer sülasi mücerredin masdarı mimli olursa, فَيَنْظُرُ o halde bakılır, فِي عَيْنِ الْفِعْلِ الْمُضَارِعِ muzarinin aynül fiiline, فَإِنْ كَانَ مَفْتُوحًا eğer muzarinin aynül fiili meftuh ise, أَوْ veya, مَضْمُومًا madmum olur ise, فَالْمَصْدَرُ الْمِيمِيُّ o halde masdar-ı mimi, وَ الزَّمَانُ ve ism-i zaman, وَ الْمَكَانُ ve ism-i mekan, مِنْهُ o fiili muzariden, مَفْعَلٌ mef’âlun kalıbında gelir. بِفَتْحِ الْمِيمِ mim harfinin fethalı olmasıyla, وَ الْعَيْنِ ve aynül fiilin de fethalı olmasıyla, وَ سُكُونُ الْفَاءِ ve faül fiilin sükunuyladır. إِلاَّ مَا شَاذَّ ancak şu kalıp şazz (kural dışı) olarak gelir, نَحْوُ؛ misali şöyledir; الْمَطْلَعِ kelimesi sülasi mücerredlerin birinci babındandır ve muzarisinin aynül fiili dammeli olduğu için ismi zaman, ism-i mekan ve masdar-ı mimi kalıbı normalde مَفْعَلٌ vezninde gelmeliydi ama bu fiil şazz olarak مَطْلَعٌ “doğuş yeri, doğuş zamanı ve doğmak” şeklinde gelmiştir. وَ الْمَغْرِبِ aynı şekilde مَغْرِبٌ “batış yeri, batış zamanı, batmak” ve وَ الْمَسْجِدِ ve مَسْجِدٌ “secde etme yeri, secde etme zamanı, secde etmek” ve وَ الْمَنْسِكِ ve مَنْسِكٌ “tâzim etme yeri, tâzim etme zamanı, tâzim etmek” ve وَ الْمَشْرِقِ ve مَشْرِقٌ “doğuş yeri, doğuş zamanı, doğmak” ve وَ الْمَجْزِرِ ve مَجْزِرٌ “boğazlama yeri, boğazlama zamanı, boğazlamak” ve وَ الْمَسْكِنِ ve مَسْكِنٌ “kalış yeri, kalış zamanı, kalmak” ve وَ الْمَنْبِتِ ve مَنْبِتٌ “bitki bitme yeri, bitki bitme zamanı, bitki bitmek” ve وَ الْمَفْرِقِ ve مَفْرِقٌ “ayırma yeri, ayırma zamanı, ayırmak” ve وَ الْمَحْشِرِ ve مَحْشِرٌ “toplanma yeri, toplanma zamanı, toplanmak” ve وَ الْمَسْقِطِ ve مَسْقِطٌ “düşme yeri, düşme zamanı, düşmek” ve وَ الْمَجْمِعِ ve مَجْمِعٌ “toplanma yeri, toplanma zamanı, toplanmak”, bu sayılanlar بِكَسْرِ الْعَيْنِ aynül fiilin kesresi iledir, وَ إِنْ كَانَ الْقِيَاسُ الْفَتْحَ her ne kadar kıyas olarak kesre değil de fetha olsa da şazz olarak bu fiiller böyle gelmiştir.

Metnin Toplu Manası; Sülasi mücerredlerin mimli masdarı, ismi zaman ve ismi mekan kalıplarını türetebilmek için o mücerred sülasi fiilin muzarisinin aynül fiiline bakılır. Eğer o muzari fiilin aynül fiili fethalı veya dammeli ise ism-i zaman, ism-i mekan ve masdar-ı mimi kalıbı مَفْعَلٌ vezninde gelir. Ancak şu sayılacak olan fiillerin muzari fiilleri dammeli veya fethalı olduğu halde ism-i zaman, ism-i mekan ve masdar-ı mimi kalıbı şazz olarak مَفْعِلٌ vezninde gelir. O fiiler aşağıdaki tablodadır. Her ne kadar şazz olarak aynül fiilleri kesreli olsa da aslında kıyasen fethalı olması gerekirdi.

وَ إِنْ كَانَ مَكْسُورًا، فَالْمَصْدَرُ الْمِيمِيُّ مِنْهُ مَفَعَلٌ بِفَتْحِ الْمِيمِ وَ الْعَيْنِ وَ سُكُونِ الْفَاءِ إِلاَّ الْمَرْجِعَ وَ الْمَصِيرَ فَإِنَّهُمَا مَصْدَرَانِ وَ قَدْ جَاآ بِكَسْرِ الْعَيْنِ وَ الزَّمَانُ وَ الْمَكَانُ مِنْهُ مَفْعِلٌ بِكَسْرِ الْعَيْنِ هَذَا فِي الصَّحِيحِ وَ الْاَجْوَفِ وَ الْمُضَاعَفِ وَ الْمَهْمُوزِ

وَ إِنْ كَانَ مَكْسُورًا eğer sülasi mücerred bir fiilin aynül fiili meksur olursa, فَالْمَصْدَرُ الْمِيمِيُّ  bu halde masdar-ı mimi kalıbı مِنْهُ o muzari fiilden, مَفَعَلٌ  vezninde gelir. بِفَتْحِ الْمِيمِ mim harfinin fethasıyla, وَ الْعَيْنِ ve ayn harfinin fethasıyla, وَ سُكُونِ الْفَاءِ ve fa harfinin sakin oluşuyladır. إِلاَّ ancak, الْمَرْجِعَ yani مَرْجِعٌ “dönme yeri, dönme zamanı, dönmek” kelimesi, وَ الْمَصِيرَ ve مَصِيرٌ “dönme yeri, dönme zamanı, dönmek” kelimesi, فَإِنَّهُمَا bu sayılan ikisi, مَصْدَرَانِ iki masdardır, وَ قَدْ ve bazen, جَاآ o ikisi yani مَرْجِعٌ ve مَصِيرٌ kelimeleri, بِكَسْرِ الْعَيْنِ ayn harfinin kesresiyle, وَ الزَّمَانُ وَ الْمَكَانُ ve ism-i zaman ve ism-i mekan kalıplar, مِنْهُ o muzari fiilden, مَفْعِلٌ vezninde gelir. بِكَسْرِ الْعَيْنِ ayn harfinin kesresiyle. Bu مَفْعِلٌ vezni هَذَا فِي الصَّحِيحِ sahih fiillerde, وَ الْاَجْوَفِ ecvef fiillerde, وَ الْمُضَاعَفِ ve muzaf fiillerde, وَ الْمَهْمُوزِ ve mehmuz fiillerde uygulanır.

Metnin Toplu Manası; Sülasi mücerred olan fiillerin muzarisinin aynül fiili eğer meksur olursa, o muzari fiilin ism-i masdarı مَفَعَلٌ vezninde gelir. Bu kalıp ayn ve mim harfinin fethası ve fa harfinin sükunuyladır. Ancak muzarisinin aynül fiili meksur olduğu halde masdar-ı mimi kalıplarının aynül fiili meksur olan şu iki fiil مَرْجِعٌ ve مَصِيرٌ şazz olarak gelmişlerdir. Bazen bu iki masdarın (مَرْجِعٌ ve مَصِيرٌ) aynül fiili bazen kesreli olur. Kıyasen fethalı olması gerekirdi. Sülasi mücerred olan fiillerin muzarisinin aynül fiili eğer meksur olursa, o muzari fiilin ism-i zamanı ve ism-i mekanı ise مَفَعِلٌ vezninde aynül fiilinin kesresiyle gelir. Bu söylenilenler sahih, ecvef, muzaâf ve mehmuz fiiler içindir.

وَ إِنْ كَانَ الْفِعْلُ الزَّوَئِدًا عَلَى الثُّالاَثِىُّ فَالْمَصْدَرُ الْمِيمِىُّ وَ الزَّمَانُ وَ الْمَكَانُ وَ الْمَفْعُولُ مِنْ كُلِّ بَابٍ يَكُونُ وَزْنِ مُضَارِعِ الْمَجْهُولِ مِنْ ذَلِكَ الْبَابِ إِلاَّ أَنَّكَ تُبَدَّلُ حَرْفَ الْمُضَارَعَةِ بِالْمِيمِ الْمَضْمُومَةِ وَ الْفَاعِلُ مِنْهُ بِكَسْرِ الْعَيْنِ

وَ إِنْ كَانَ الْفِعْلُ bu zaman kadar sülasi mücerred üzerinden konuştuk ama eğer fiil zaid fiil ise, عَلَى الثُّالاَثِىُّ sülasi üzerine zaid ise, yani sülasi mezid bir fiil için: فَالْمَصْدَرُ الْمِيمِىُّ masdar-ı mimi, وَ الزَّمَانُ ism-i zaman, وَ الْمَكَانُ ve ism-i zaman, وَ الْمَفْعُولُ ve ism-i meful vezinleri, مِنْ كُلِّ بَابٍ bütün bablar için, يَكُونُ olur, وَزْنِ مُضَارِعِ الْمَجْهُولِ meçhul muzari fiilin vezninden olur, مِنْ ذَلِكَ الْبَابِ bu bablar. إِلاَّ ancak, أَنَّكَ sen ki, تُبَدَّلُ değiştirirsin, حَرْفَ الْمُضَارَعَةِ muzari harfini (ya olan muzari harfini), بِالْمِيمِ mim harfi ile ama öyle mim harfi ki; الْمَضْمُومَةِ dammeli olan mim ile. وَ الْفَاعِلُ ve ism-i faili ise; مِنْهُ sülasi mezidden, بِكَسْرِ الْعَيْنِ ayn harfinin kesresiyledir.

Metnin Toplu Manası; Sülasi mezid fiiller için ism-i zaman, ism-i mekan ve masdar-ı mimi, ism-i meful kalıbı tüm bablar için o mezid olan sülasi fiilin meçhul muzari fiilinden yapılır ama meçhul muzari fiilin başındaki dammeli ya harfi dammeli mim harfi ile değiştirilir. İsm-i fail yapmak için ise ortaya çıkan kalıbın aynul fiilini kesreli yaparız.

İsm-i zaman, Mekan ve Masdar-ı Mimi ve İsm-i Meful kalıbındaki aynül fiili kesreli yaparsak o zaman ism-i faili elde ederiz. 

وَ أَمَّا الْأَمْرُ وَ النَّهْىُ فَإِنَّهُمَا يَكُونَانِ عَلَى لَفْظِ الْمُضَارِعِ إِلاَّ أَنَّهُمَا مَجْزُومَانِ وَ عَلاَمَةُ الْجَزْمِ فِيهِمَا سُقُوطُ نُونِ التَّثْنِيَّةِ وَ جَمْعِ الْمُذَكَّرِ وَ وَاحِدَةِ الْمُخَاطَبَةِ وَ فِي الْبَوَاقِى سُكُونُ لاَمِ الْفِعْلِ الصَّحِيحَةِ وَ سُقُوطُ لاَمِ الْفِعْلِ الْمُعْتَلِّ سِوَى نُونِ جَمْعِ الْمُؤَنَّثِ، فَإِنَّ نُونَهَا ثَابِتَةٌ فِي الْجَزْمِ وَ غَيْرِهِ.

وَ أَمَّا الْأَمْرُ وَ النَّهْىُ ve emir ve nehy fiiline gelince; فَإِنَّهُمَا bu ikisi, يَكُونَانِ olurlar, عَلَى لَفْظِ الْمُضَارِعِ muzari fiilin lafzı üzerine, إِلاَّ ancak, أَنَّهُمَا o ikisi yani nehy lâ’sı ve emir lâm’ı olurlar, مَجْزُومَانِ meczum olurlar, وَ عَلاَمَةُ الْجَزْمِ ve cezm alameti, فِيهِمَا o ikisinde, سُقُوطُ نُونِ التَّثْنِيَّةِ tesniye nun’unun düşmesidir, وَ جَمْعِ الْمُذَكَّرِ ve cemi müzekker nun’unun düşmesidir, وَ وَاحِدَةِ الْمُخَاطَبَة ve müfred muhataba nun’unun düşmesidir. وَ فِي الْبَوَاق ve geri kalanlar ise, سُكُونُ لاَمِ الْفِعْلِ الصَّحِيحَة sahih olan (sonunda elif, vav ve ya olmayan muzari fiil) muzari fiilin lamul fiilinin sakin olmasıyladır, وَ سُقُوطُ لاَمِ الْفِعْلِ الْمُعْتَلِّ mutel (illetli yani sonuna elif, vav, ya alan) fiilin lamul fiilinin düşmesidir, سِوَى müstesnadır, نُونِ جَمْعِ الْمُؤَنَّثِ، cemi müennes nunu, mebnidir asla düşmez. فَإِنَّ نُونَهَا çünkü cemi müennes nunu, ثَابِتَةٌ sabittir, فِي الْجَزْمِ وَ غَيْرِهِ cezm ve diğer amillerin etkisine karşı.

Metnin Toplu Manası; Emir ve nehy fiilleri yani emir lâm’ı ile nehy lâ’sı dahil olan fiiller muzari fiilin üzerine gelirler ve muzari fiili cezm ederler. Ve emir lâm’ı ile nehy lâ’sı dahil olan muzari fiilin cezm alameti; tesniye, cemi müzekker nun’u ve müfred muhataba nun’unun düşmesidir, geri kalanlarda ise sahih olan muzari fiilin lamul fiili yani son harfinin sakin olmasıdır. Mutel olan fiillerde ise lamul fiilinin düşmesidir. Ancak cemi müennes nun’u müstesnadır çünkü cemi müennes nun’u sabittir, cezm ve diğer amillerin etkisinde kalmaz. Fetha üzere daima mebnidir.

وَ اَمْرُ الْحَاضِرِ؛ مِنَ الْمَعْرُوفِ يُحْذَفُ مِنْهُ حَرْفُ الْمُضَارَعَةِ وَ تُدْخَلُ هَمْزةُ الْوَصْلِ، إِنْ كَانَ مَا بَعْدَ حَرْفِ الْمُضَارَعَةِ سَاكِنًا وَ إِنْ كَانَ مُتَحَرِّكًا يُبْتَدَءُ بِحَرَكَةِ مَا بَعْدَهُ فِي اللَّفْظِ الْمَحْذُوفِ حَرْفُ الْمُضَارَعَةِ ثُمَّ يُسْكَنُ آخِرُهُ وَ هُوَ مَبْنِىٌّ عَلَى الْوَقْفِ كَالْمَجْزُومِ فِي اللَّفْظِ.

وَ اَمْرُ الْحَاضِرِ؛ ve emr-i hazır, مِنَ الْمَعْرُوف malum muzari fiilden türetilir, يُحْذَفُ مِنْه bu malum muzari fiilden hazfedilir, حَرْفُ الْمُضَارَعَةِ başındaki muzaraat harfi, وَ تُدْخَلُ هَمْزةُ الْوَصْلِ ve başına vasıl hemzesi dahil olur, إِنْ كَانَ şayet olursa, مَا بَعْدَ حَرْفِ الْمُضَارَعَة muzaraat harfinden sonraki harfin harekesi, سَاكِنًا sakin olursa eğer, ki sakin olarak bir kelimeye başlanamaz. وَ إِنْ كَانَ مُتَحَرِّكًا ve şayet hazf edilen muzaraat harfinden sonraki harf müteharrik (harekeli) ise, يُبْتَدَءُ başlanır,  بِحَرَكَةِ harekesi ile, مَا بَعْدَه onun yani başındaki muzaraat harfinin hazf edildiği muzari fiilin harekesiyle, فِي اللَّفْظِ الْمَحْذُوفِ hazf edilen lafızla, حَرْفُ الْمُضَارَعَةِ muzaraat harfinin. ثُمَّ sonra, يُسْكَنُ sakin kılınır, آخِرُهُ o muzari harfinin sonu, وَ هُوَ مَبْنِىٌّ ve o cezm edilen muzarinin sonunun öyle olması emr-i hazır fiili olduğu için mebnidir, عَلَى الْوَقْف vakf üzere. كَالْمَجْزُومِ meczum gibidir, فِي اللَّفْظِ lafızda. 

Metnin Toplu Manası; Emr-i hazır malum olan muzari fiilden türetilir. Önce malum olan muzari fiilin başındaki muzaraat harfi hazf olunur. Muzaraat harfi hazf olunduktan sonra hazf edilen harften sonraki harf sakin ise emir fiilinin başına vasıl hemzesi gelir. Başka türlü sakin olan bir kelimeyi okumayız. Eğer mahzuf olan muzaraat harfinden sonraki harf harekeli ise onunla (o harfin harekesiyle) devam edilir yani bir harfe ihtiyaç yoktur. Sonra bu emir fiilinin son harfi sakin kılınır. Bu sakin kılınma emir fiili olmasından dolayı mebnidir. Sanki lafızda meczum gibidir.

*Burada başa vasıl hemzesi gelmesi halinde o vasıl hemzesinin harekesinin ne olacağını orijinal metinde göremiyoruz ama ben eklemek istiyorum. Tabloda görelim:

يُكْرِمُ muzari fiili sülasi mezid rübai bir fiilden oluşan muzari fiildir. Bina kitabından if’âl babını incelemenizi öneririm. Fiilin mazisi اَكْرَمَ “ikram etti” şeklindedir. Mazi fiilin başına muzaraat harfi gelince ortaya يُاَكْرِمُ çıkar. Sonucunda muzaraat harfinden sonraki hemze hazf edilir. Kısaca يُكْرِمُ okunur ilal gereği (ilerleyen derslerde anlatılacaktır). Her ne zaman muzaraat harfi hazf edilse, o halde o elif ortaya çıkar. Emr-i hazır yaparken muzaraat harfini hazf edince elif harfi ortaya çıktığı için ekstra vasıl hemzesine ihtiyaç kalmadı ve lafız öyle devam etti.

*Şimdi gelelim vasıl hemzesinin harekesine;

يَنْصُرُ muzari fiilinden emr-i hazır yapınca bir vasıl hemzesine ihtiyacımız oldu. Bu vasıl hemzesinin harekesini muzari fiilin aynül fiiline bakarak tayin ederiz. Eğer muzari fiilin aynül fiili damme ise o vasıl hemzesinin de harekesi damme olur. يَنْصُرُ muzari fiilinin aynül fiili صُ şeklindedir. Haliyle vasıl hemzesinin harekesi dammeli oldu ve اُنْصُرْ şeklinde oldu. Eğer muzari fiilin aynül fiilinin harekesi kesre veya fetha ise o halde vasıl hemzesinin harekesi kesre olur. Misal; يَعْلَمُ fiilinin emr-i hazırı اِعْلَمْ ve يَضْرِبُ muzari fiilinin emr-i hazırı ise اِضْرِبْ şeklindedir.