Cümlede görülmeyen ama fiilin tahtında (altında) gizli bir şekilde yer alan zamirlerdir. Emsile-i muttaride deki kalıpların çoğunda müstetir zamir vardır. Ben sadece fiil-i mazi malum çekimlerini vereceğim ve yazmış olduğum fiillerin tahtında gizlenmiş zamirleri göreceksiniz. 

Fiil-i Mazi; Geçmiş zaman demektir. -dı,-di,du,dü ekleri fiile bitişir. Fiil, yardım etme fiili ise “yardım etti” deriz. 

Fiil-i Muzari; Geniş, şimdiki ve gelecek zamanları kapsayan yapıdaki fiillere muzari fiil denilir. Başına sin ve sevfe edatları geldiğinde istikbâle (geleceğe) tahsis edilir. 

Masdar-ı Gayr-ul Mimî; Başında “mim” harfi olmayan masdar demektir. Misal; خُرُوجًا gibi. 

İsm-i Fail; Fiili yapan kişidir. 

İsm-i Meful; Fiilden etkilenen şey (nesne) mefuldür. 

Fiil-i muzari Cehd-ül Mutlak; Cehd demek olumsuzluk manasındadır. Yani muzari fiilin olumsuz halidir. 

Fiil-i muzari Cehd-ül Mustağrak; Cehd olumsuzluk, mustağrak ise zamanın tamamını kapsadığı anlamına gelir. Yani muzari fiilin başına gelen لَمَّا edatı “henüz” manası katar. 

Fiil-i muzari Nefy-ül hal; Muzari Fiilin şimdiki haldeki olumsuzluğudur. 

Fiil-i muzari nefy-ül istikbal; Muzari Fiilin gelecekteki olumsuzluğudur. 

Te’kid-i nefy-ül istikbâl; Gelecekteki işin asla olmayacağını bildirir. 

Emr-ül gaib; Gaibteki kişiye emir vermektir. 

Nehy-ül gaib; Gaibteki kişiye yasak koymaktır. 

Emr-ül Hazır; Şu anda hazır olan kişiye emir vermektir. 

Nefy-ül Hazır; Şu anda hazır olan kişiyi yasaklamaktır. 

Masdar-ı Mimî; “Mim” harfi olan masdardır. Misal; مَكْتَبٌ gibi. 

İsm-ül Alet; Alet ismidir. Örneğin فَتَحَ “açtı” demektir. Açma aleti ise مِفْتَاحٌ demektir. 

Masdar-ı Bina-ül merre; Bir kere yapmak demektir. 

Masda-ı Bina-ün nev’i; Bir çeşit yapmak demektir. 

İsm-üt Tasgir; Küçültme ismidir. Türkçedeki kızcağız gibi. 

İsm-ül Mensub; Aidiyet bildirir. 

Mübalağatün İsm-ül Fail; İsm-i Failin mübalağalı halidir. 

İsm-üt Tafdil; Bir ismin başına “en” eklemektir. حَسُنَ “güzel oldu” ve أَحْسَنُ “en güzel” gibi. 

Fiil-üt Taaccüb-ül Evvel; Birinci şaşırma fiilidir. 

Fiil-üt Taaccüb-üs Sani; İkinci şaşırma fiilidir. 

Bina-i Mâlum; Bilinen bir yapı demektir. Yani fiilin faili biliniyordur. Türkçedeki etken fiildir. 

Bina-i Meçhul; Bilinmeyen bir yapıdır. Yani fiilin faili belli değildir. Türkçedeki edilgen yapılardır. 

Müfred; Tek bir kişidir. 

Tesniye; İki kişidir. 

Cemi; Üç ve Üçten fazla kişidir. Sadece erkekler ve kadınlardan oluşması şart değildir. Sadece kadınlar veya erkekler de olabilir. 

Müzekker; Eril (erkek) kişidir. 

Müennes; Dişil (kadın) kişidir. Sonuna ta-i müennes, elif-i memdude ve elif-i maksura alan isimlerdir. 

Gaib; Şu anda karşımızda olmayan 3.tekil, tesniye ve çoğul erkek şahıslardır. Yani O erkek, O iki erkek ve Onlar (erkekler) zamirleridir. 

Gaibe; Şu anda karşımızda olmayan 3.tekil, tesniye ve çoğul kadın şahıslardır. Yani O kadın, O iki kadın ve Onlar (kadınlar) zamirleridir. 

Muhatab; Şu anda karşımızda olan 2.tekil, tesniye ve çoğul erkek şahıslardır. Yani sen (erkek), Siz ikiniz (erkekler) ve Sizler (erkekler) zamirleridir. 

Muhataba; Şu anda karşımızda olan 2.tekil, tesniye ve çoğul kadın şahıslardır. Yani sen (kadın), Siz ikiniz (kadınlar) ve Sizler (kadınlar) zamirleridir. 

Nefs-i Mütekellim Vahde; Konuşan kişidir. Yani “ben” demektir. Kadın veya erkek olması önemli değildir, her durumda konuşan (mütekellim) için aynı kalıp geçerlidir. 1.tekil şahıstır. 

Nefs-i Mütekellim Meâl Gayr; Konuşan kişi ile haricindeki kimselerdir. Yani “biz” demektir. Kadın veya erkek olması önemli değildir, her durumda konuşan (mütekellim) için aynı kalıp geçerlidir. 1.Çoğul şahıslardır.

Bu tanımlara binaen, emsile-i muttaride tablomuzda misalen şöyle bir tanım ile karşılaşacaksınız; “Fiil-i Mazi, Bina-i Mâlum, Müfred Müzekker Gaib” Bu şu demektir: Fiil-i mazi demek geçmiş zamanda gerçekleşmiş bir fiil demektir. Bina-i Mâlum demek bu fiili işleyen fail bellidir, yani mâlumdur demektir. Müfred Müzekker Gaib ise, Müfred bir kişi, Müzekker erkek kişi, Gaib ise karşımızda hazır bulunmayan Türkçemizdeki 3.Tekil (O) şahıs demektir. Yani Müzekker Gaib 3. tekil şahıs (o erkek) demektir. Tabiki dilimizde 3.Tesniye şahıslar yani ikili şahıslar yoktur. Arapçada olduğundan ben buraya yazdım. 

Fiil-i mazi mâlum yapı; Bina kitabında bahs edilen mülhaklar (katılanlar) ile beraber 35 babta ele alıncaktır. Yani 35 bab mazi fiil var diyebiliriz. Sizler Emsile kitabını tamamladığınızda, Bina kitabının sizlere temrin niteliğinde olması için Emsile-i Muhtelifedeki 24 siganın teferruatını paylaşacağız, çekimlerini yapacağız ve misallerini vereceğiz İnşallah. Çünkü Bina kitabında fiillerin hususiyetlerini öğreneceğiz. Falanca babtan gelen fiil lazım fill midir, müteaddi midir, mutavaat var mıdır, müşterek bir bir fiil midir gibi konuları öğrenip o fiillerin bina ediliş kaidelerini göreceğiz. Maksud kitabında ise Mazi mâlum fiilin muvazenesi (hareke ve harf bakımından ölçüsü) nasıl oluşur, muzaraat harfleri nelerdir, ilal (illetli harflerin tebdili) kaidelerini göreceğiz. İzzi kitabında ise yine Emsile-i Muhtelifeye atfen bir takım hususlar ve sarf ilmine dair kapsayıcı bilgiler öğreneceğiz. Şu sayılan Emsile, Bina, Maksud ve İzzi kitabları bizlere Sarf İlmi hakkında bir çok bilgi verecektir. Emsile derslerimizde sadece klasik Osmanılıca metindeki çekimleri vererek geçmek istemiyorum. Detaylıca anlatmak ve Kuran ayetleriyle konuya vakıf olmaya çalışmak en güzel yöntemdir diye düşünüyorum.

Gelelim Fiil-i Mazi Mâlum Yapıya; Burada sadece Sülasi Mücerred (3 harfli ama her harfi sahih olan, elif vav ya veya harf tekrarı almayan salim fiiller) babların 1. Babı olan  mazisi فَعَلَ ve muzarisi يَفْعٌلُ vezninde olan نَصَرَ ve يَنْصُرُ mevzunlarındaki mazi fiil olan نَصَرَ “Yardım Etti” fiilinin zamirler ile çekilmiş Mazi Mâlum Tablosu hakkında bilgiler paylaşacağım. Biraz Sülasi Mücerredlerden bahsetmekte fayda görüyorum. Sülasi üç demektir, mücerred ise tecrid edilen yani yalın demektir. Haliye Sülasi Mücerred fiil denildiğinde aklımıza elif vav ve ya harfi olmayan ve مَدَّ gibi (iki dal harfi idgama uğramış) tadif denilen harf tekrarı bulunmayan salim ve her harfi sahih olan fiiller gelmelidir. Bu Sülasi Mücerredler Arapların dilinde 6 tane Mazi-Muzari fiilde ele alınmıştır. Zaten Bina kitabının girişi 6 tane sülasi mücerred filller ile başlar. Tabloda Sülasi Mücerredlerin 6 babı verilmiştir.

Tablodaki 6 tane olan Mazi vezin ile Muzari vezinler Sülasi Mücerred 6 tane babı teşkil eder. Gördüğünüz gibi نَصَرَ fiili 1.babtan gelen bir fiildir. Emsile-i Muhtelifenin tamamı 1. Babtan olan نَصَرَ fiili ile çekilmiştir. Bizler Bina kitabında bu babların her birine ayrı ayrı değineceğimiz için şimdilik 1. Babtan gelen نَصَرَ fiilini ele alacağız. Not: Bu fiillerin hepsi malum fiildir, ileride meçhul yapılarını da İzzi kitabında ele alacağız. Tablodaki 6 kalıp için bilmemiz gereken mazi ve muzari vezinlerin aynül fiilidir. Aşağıdaki Tabloda kısaca fiilin harflerini görelim

Sülasi mücerred fiillerin mazi kalıbı bu 3 harf iledir. Harekelerine gelince fa ul-Fiil daima fethalıdır. Ayn ul-Fiil 3 harekeyi de (fetha, kesra, damme) alır. Lam ul-Fiil ise daime fethalıdır. Yani Fiil-i Mazi Mâlum Sülasi Mücerred bir fiil 3 halde bulunur. نَصَرَ fiilinin Fa ul-Fiili ن “nun” harfidir. Ayn ul-Fiili ص harfidir. Lam ul-Fiili ise ر harfidir. 

Tabloya bakıldığında sadece Ayn ul-Fiil olan ع harfinin 3 harekeli hali görülür. Geri kalan Fa ul-Fiil ile Lam ul-Fiil fethalı olarak aynen kalır. Tüm sülasi mücerred mazi malum fiiler bu şekilde gelir. Tabiki bunlara karşılık gelen muzari fiillerin de aynul fiili değişir. 6 babta görüyoruz. Muzari fiilin başında ya-i meftuha olsa da yine fiilin asli harfleri üzerinden Fa ul-Fiil, Ayn ul-Fiil ve Lam ul-Fiil olarak değerlendiririz. Misal; يَنْصُرُ muzari fiilinin başındaki ي harfi muzaraat harfidir. Fiilin asli harfi değildir. Geri kalanlar fiilin asli harfleridir. يَنْصُرُ muzari fiilinin fa ul-Fiili ن, Ayn ul-Fiili ص ve Lam ul-Fiili ise ر harfidir. harfidir. Bina Kitabında daha detaylı ve misaller ile anlatılacaktır. Şimdilik نَصَرَ mazi mâlum fiilinin Sülasi mücerred olan 6 babın 1. si olan فَعَلَ يَفْعُلُ babından geldiğini bilelim.

نَصَرَ Fiil-i Mazi Bina-i Mâlum Bir fiildir. Sülasi Mücerredlerde gördüğümüz 6 tane mazi-muzari kalıbı vardır. Lugata bakıldığından sülasi mücerred fiillerin bu 6 babtan geldiği görülmüştür. Mesela ضَرَبَ “Vurdu” fiilini gördüğünüzde bunun muzarisinin 6 babtan hangisi olduğunu bilmemiz için lugatlarda parantez içinde yada mazi fiilin yanında – çizgi vardır ve bu çizginin üzerinde veya altında harekeler vardır. Üstte fetha veya damme, altta ise kesra vardır. Bu harekeler muzari fiilin Ayn ul-Fiilinin harekesidir. Mazi ve muzari ikilisini 6 bablık tabloda karşılık geleni buluruz ve kaçıncı babtan olduğunu anlarız. Yada direkt mazi-muzari-masdar ve çoğul kalıplarını yazarlar. Bilmediğimiz fiillerin hangi babtan olduğunu böyle anlarız. Zaten şu kitaplar okundukça bir çok fiil öğreneceğiz. ضَرَبَ fiilinin muzarisinin يَضْرِبُ olduğunu açıkça sözlükte gördük ya da çizginin altında kesre gördüğümüz zaman bu fiilin 2. Babtan gelen bir fiil olduğunu anlarız. Aynı şeyi نَصَرَ fiiline bakıp muzarisinin يَنْصُرُ olduğunu görerek anlayabiliriz. Bu kısa bilgiden sonra geçelim نَصَرَ fiilinin Mazi Mâlum tablosuna.

Tabloda Sülasi Mücerredlerin 1. Babı olan فَعَلَ يَفْعُلُ mazi muzarisinin maziye ait vezinleri verilmiştir. Bizler aşağıdaki tabloya bakarak çekimleri yapabiliriz.

Fa harfinin yerine Nun, Ayn harfinin yerine Sad ve Lam harfinin yerine Ra harfini koyarsak çekimleri yapabiliriz.

Daha evvel Fiil-i Mazi mâlum fiiller anlatılırken 6 tane sülasi mücerred babtan söz edildi. Fiil-i Mazi Meçhul sigalarında (çekimleri) o kalıpları kullanacağız. Fakat Sülasi mücerred babların meçhul olduklarındaki hareke yapısını inceleyeceğiz. Bu bilgilerini paylaştığımız emsile kitabı sadece, sülasi mücerred bablardan olan 6 tane babın 1.si olan ve mazisi فَعَلَ vezninde olan نَصَرَ “yardım etti” fiili ve muzarisi يَفْعُلُ vezninde olan يَنْصُرُ “yardım ediyor” fiilidir. Sülasi mücerred ve malum olan mazi bir fiili meçhul yapmak demek, daha evvel faili belli olan fiili, faili belirsiz olan bir fiile dönüştürmek demektir. Yani نَصَرَ “yardım etti” derken bu نَصَرَ fiilinin tahtında (altında) müstetir (örtülü) bir هُوَ “O” zamirinin yattığını biliyoruz. Biz buna Türkçe’de gizli özne diyoruz. Yani misalen; “Ben okula gidiyorum” demektense, nefs-i mütekellim vahde olan أَنَا “Ben” zamirini söylemeden; “Okula gidiyorum” dediğimizde fiilin içinde zaten yine أَنَا “Ben” zamiri mevcuttur. Bunu hepimiz biliriz. Arapça’da buna misal; أَنَا أَذْهَبُ إِلَى الْمَدْرَسَةِ “Ben okula gidiyorum” gibi bir cümlede أَنَا “Ben” zamirini söylemez isek bile أَذْهَبُ “ben gidiyorum” fiilinin tahtında müstetir أَنَا “Ben” zamiri yatıyordur. Bunlardan binaen mâlum bir fiilin “öznesi” mâlum olandır. Arapça’da biz ona fail diyoruz. Şimdi gelelim sülasi mücerred mazi fiillerin meçhul haline…

Tüm sülasi mücerred mazi fiillerin meçhul kalıbı فُعِلَ ve muzari kalıbı ise يُفْعَلُ kalıbı iledir. Bu mazi ve muzari kalıbına نُونْ ve صَادْ ve رَاء harflerini koyarsak eğer ortaya çıkan kalıp şudur.

Tabloda verilen kalıplar sülasi mücerred mazi bir fiilin meçhul çekimleridir. Bu kalıplarda fa harfi yerine nun, ayn harfi yerine sad, ve lam harfi yerine ra harfi konularak نَصَرَ mazi malum fiilinin mazi meçhul çekimleri yapılabilir. Zaten meçhul fiilin ilk dersinde نَصَرَ fiilinin meçhul tablosu verildi. Karşımıza سَئَلَ “sordu” gibi sülasi mücerred bir mazi malum fiil çıksa, bu fiili meçhul yapmak için öncelikle faul fiilini dammeli yaparız. سَئَلَ fiilinin faul fiili س harfidir ve dammeli olunca سُ olur. سَئَلَ fiilinin aynul fiilini ise kesreli yaparız. سَئَلَ fiilinin aynul fiili ئ harfidir ve kesreli olunca ئِ olur. سَئَلَ fiilinin lamul fiili ise aynen fethalı olarak kalır ve سَئَلَ fiilinin lamul fiili لَ harfidir. Sonuç olarak mazi malum olan سَئَلَ “sordu” fiili, سُئِلَ “soruldu” olarak mazi meçhul olarak gelmiştir.

وَزْنُ الْفِعْلِ؛ شَرْطُهُ أَنْ يَخْتَصَّ بِالْفِعْلِ كَـشَمَّرَ وَ ضُرِبَ أَوْ يَكُونَ فِي أَوَّلِهِ زِيَادَةٌ كَزِيَادَتِهِ غَيْرَ قَابِلٍ لِلتَّاءِ وَ مِنْ ثَمَّهُ إِمْتَنَعَ أَحْمَرُ وَ انْصَرَفَ يَعْمَلٌ وَ مَا فِيهِ عَلَمِيَّةٌ مُؤَثِّرَةٌ إِذَا نُكِّرَ صُرِفَ لِمَا تَبَيَّنَ مِنْ أَنَّهَا لاَ تُجَامِعُ مُؤَثِّرَةٌ إِلاَّ مَا هِيَ شَرْطٌ فِيهِ إِلاَّ الْعَدْلَ وَ وَزْنَ الْفِعْلِ وَ هُمَا مُتَضَادَّانِ فَلاَ يَكُونُ إِلاَّ أَحَدُهُمَا فَإِذَا نُكِّرَ بَقِىَ بِلاَ سَبَبٍ أَوْ عَلَى سَبَبٍ وَاحِدٍ وَ خَالَفَ سِيبَوَيْهِ الْاَخْفَشَ فِي مِثْلِ أَحْمَرَ عَلَمًا إِذَا نُكِّرَ إِعْتِبَارًا لِلصِّفَةِ الْأصْلِيَّةِ بَعْدَ التَّنْكِيرِ وَ لاَ يَلْزَمُهُ بَابُ خَاتِمٍ لِمَا يَلْزَمُ مِنِ اعْتِبَارِ مُتَضَادَّيْنِ فِي حُكْمٍ وَاحِدٍ وَ جَمِيعُ الْبَابِ بِاللاَّمِ أَوِ الْإِضَافَةِ يَنْجَرُّ بِالْكَسْرِ

وَزْنُ الْفِعْلِ Gayrı munsariflerin dokuzuncusu Vezn-i Fiil (fiil vezninden gelen gayrı munsarif isimler)’dir. Fiilin vezninde olan isimlerin شَرْطُهُ gayrı munsarif olabilme şartı; أَنْ يَخْتَصَّ tahsis edilmeleridir, بِالْفِعْلِ fiile has olmasıdır. كَ gibidir, شَمَّرَ “bir at ismi” lafzı gibidir. وَ ضُرِبَ “bir adamın ismi” ve فُعِلَ vezninde olan ضُرِبَ lafzı gibidir. أَوْ veya, يَكُونَ olur, فِي أَوَّلِهِ onun (fiil vezninden gelen gayrı munsarif isimlerin) başında, زِيَادَةٌ bir ziyade harf olmalıdır. كَ gibi, زِيَادَتِهِ onun (fiilin) başında gelen zaid harfler (muzaraat harfleri elif, ta, nun ve ya) gibi. غَيْرَ قَابِلٍ لِلتَّاءِ ta-i te’nisi kabul etmediği halde. وَ مِنْ ثَمَّهُ ta-i te’nisi kabul etmemesinden ötürü, إِمْتَنَعَ mümteni olmuştur, أَحْمَرُ bu أَحْمَرُ lafzı. وَ انْصَرَفَ ve munsarif olmuştur, يَعْمَلٌ bu يَعْمَلٌ kelimesi. Çünkü يَعْمَلٌ kelimesinin müennesi ta-i ten’nis ile يَعْمَلَةٌ “kuvvetli olan dişi deve” şeklinde gelir. Bu da onu gayrı munsarif yapmaz. وَ مَا فِيهِ عَلَمِيَّةٌ hangi isimde alemiyyet var ise, مُؤَثِّرَةٌ gayrı munsarifliğe tesir edici, إِذَا نُكِّرَ alemiyyetin müessir olduğu bir isim ile isimlenen kişilerden herhangi birinin kastedilmesiyle nekire olduğu zaman. صُرِفَ munsarif olur, لِمَا تَبَيَّنَ açıklanan şeylerden, مِنْ أَنَّهَا o alemiyyet, لاَ تُجَامِعُ toplanmaz,  مُؤَثِّرَةٌ tesir edici olarak. إِلاَّ ancak toplanır, مَا öyle şeylerle ki, هِيَ o alemiyyet, شَرْطٌ şarttır, فِيهِ o sebeblerde, إِلاَّ ancak müstesnadır, الْعَدْلَ (adil) ve وَ وَزْنَ الْفِعْلِ ve Vezn-i Fiilde. وَ هُمَا ve o ikisi, مُتَضَادَّانِ zıddırlar, فَلاَ يَكُونُ bu nedenle olmaz, إِلاَّ ancak olur,أَحَدُهُمَا  ikisinden biri, yani adil veya vezn-i fiil. فَإِذَا her ne zaman, نُكِّرَ gayrı munsarif bir lafız kendisinden alemiyyet gidipte nekire olursa, بَقِىَ بِلاَ سَبَبٍ alemiyyetin vücub şartı olduğu yerlerde isim sebebsiz kalır. أَوْ veya عَلَى سَبَبٍ وَاحِدٍ tek bir sebeb kalır. وَ خَالَفَ muhalefet etti, سِيبَوَيْهِ Sibeveyh, الْاَخْفَشَ Ahfeş’e. (Ahfeş, Sibeveyhin talebesidir), فِي مِثْلِ أَحْمَرَ yani أَحْمَرَ gibi lafızlarda. Yani vasfiyyetin ve vezn-i fiilin bulunduğu bir isim, alem olmakla vasfiyyeti gidip onda alemiyyet ve vezn-i fiil kalır. أَحْمَرَ lafzı عَلَمًا alem olduğu halde, (Sibeveyh Ahfeş’e şu zaman muhalefet etti), إِذَا نُكِّرَ yani أَحْمَرَ gibiler nekire yapıldığı zaman (Sibeveyh Ahfeş’e muhalefet etti), إِعْتِبَارًا لِلصِّفَةِ الْأصْلِيَّةِ Sibeveyh asli vasıflığa itibar ettiği için, بَعْدَ التَّنْكِيرِ o أَحْمَرَ gibileri nekire yapıldıktan sonra. Aslında var olan ama alemiyyet geldi diye giden vasıf (sıfatı), alemiyyet te nekirelikle gittiği zaman tekrar vasfiyetin döndüğüne itibar eden Sibeveyh bu أَحْمَرَ gibilerinin gayrı munsarif olduğunu söyler. وَ لاَ يَلْزَمُهُ ve O’na (Sibeveyh’e) lazım değildir, gerekmez (أَحْمَرَ gibileri nekre yapıldıktan sonra asli vasfiyyetin döndüğünü iddia eden Sibeveyh’e gerekmez), بَابُ خَاتِمٍ yani خَاتِمٍ babı. لِمَا يَلْزَمُ lazım geldiği içindir, مِنِ اعْتِبَارِ مُتَضَادَّيْنِ iki zıdd olana (vasfiyyet ve alemiyyet) itibar etmektense, فِي حُكْمٍ وَاحِدٍ tek bir hükümde olması lazımdır. Alemiyyet hususidir, vasfiyyet ise umumidir. Bu yüzden zıddırlar. وَ جَمِيعُ الْبَابِ bu gayrı munsariflerin tamamı, بِاللاَّمِ lam ile, أَوِ veya, الْإِضَافَةِ izafet ile, يَنْجَرُّ mecur olurlar, بِالْكَسْرِ kesre ile.

Metnin Toplu Manası; Gayrı munsarifflerin dokuzuncusu Vezn-i Fiildir. Fiili vezninde olan isimlerin gayrı munsarif olabilme şartı; o veznin fiile has olmasıdır. شَمَّرَ gibi, ضُرِبَ gibi. Yada bu fiil vezninin gayrı munsarifliğe tesir edebilmesinin şartı, ta-i te’nisi kabul etmediği halde o ismin başında, fiilin evvelinde bulunan zaid harfler gibi zaid bir harf bulunmasıdır. Ta-i Te’nisi kabul etmemesinden dolayı أَحْمَرَ kelimesinin müennesi حَمْرَاءَ şeklinde ta-i te’nissiz olarak gelmektedir. يَعْمَلٌ kelimesi munsarif olmuştur. Çünkü يَعْمَلٌ kelimesinin müennesi يَعْمَلَةٌ şeklinde ta-i te’nis ile gelmiştir. Kendisinde gayrı munsarifliğe tesir edici alemiyyet bulunan hangi isim nekreleştiği zaman, yani alemiyyetin müessir olduğu bir isim ile isimlenmiş olan kişilerden her hangi birisinin kastedilmesi ile nekre olduğu zaman, daha önceki sebeplerin açıklanmasından zahir olan şeyden dolayı munsarif olur. O zahir olan şudur; Muhakkak ki alemiyyet tesir edici olarak toplanmaz, ancak alemiyyetin kendilerinde şart kılındığı sebeplerde tesir edici olarak toplanır. Alemiyyetin vücub şartı olduğu illetler; ta-i te’nis, manevi te’nis, ucme, terkip, zaid elif-nun’dur. Bunların dışında kalan 5 illette alemiyyet şart değildir. Onlar; adil, fiil vezni, elif ile te’nis, siga-i müntehel cumu, alemiyyetin kendisi. Sibeveyh, alem olduğu halde أَحْمَرَ gibilerinde, أَحْمَرَ gibileri nekire yapıldığı zaman, nekire yapıldıktan sonra asli olan vasıflığa itibar ettiği için Ahfeş’e muhalefet etmiştir. Aslında var olan fakat alemiyyetin gelmesi ile gitmiş olan sıfatı, alemiyyet nekirelikle gittiği zaman tekrar itibar ettiği için Sibeveyh’e göre vasfiyyet dönecektir ve أَحْمَرَ gibileri gayrı munsarif olur. أَحْمَرَ gibileri nekre yapıldıktan sonra asli vasfiyyetin döndüğünü savunan Sibeveyh’e خَاتِمٍ babı gerekmez. خَاتِمٍ babından maksat aslında vasıf olan bütün alemlerdir. Sibeveyh asli olan vasfiyyeti itibar ediyor diye, alem oldukları halde خَاتِمٍ gibilerinde de asli olan vasfiyyeti itibar etmesi gerekmez. Çünkü böylece iki zıddın (alemiyyet ve vasfiyyet) tek bir hükümde itibar edilmesi lazımdır. İki zıddın kendisinde toplandığı bir ismi, gayrı munsariflik hükmünde itibar etmiş oluruz. Bu babın, yani gayrı munsarif babın tamamı lam-ı tarifin dahil olması ile veya gayrı munsarif olan lafzın muzaf olması sebebi ile kesre ile mecrur olurlar.