Bu Bina Kitabı Sarf Hakkındadır / ِهَذَا كِتَابُ الْبِنَاءِ فِي الصَّرْف

أَبْتَدِىُ أَعُوذُ بِاللهِ مِنَ الشَّيْطَانِ الرَّجِيمِ بِسْمِ اللهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيم. اَلْحَمْدُ لِلهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ وَ الصَّلاَةُ وَ السَّلاَمُ عَلَى رَسُلِنَا مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ اَجْمَعِينَ.

أَبْتَدِىُ başlıyorum, أَعُوذُ ben sığınırım, بِاللهِ Allaha, مِنَ الشَّيْطَانِ şeytandan, (öyle şeytan ki), الرَّجِيمِ recm (taşlanmış) edilmiş. بِسْمِ اللهِ Allahın ismi ile, (öyle Allah ki); الرَّحْمَنِ rahman, الرَّحِيم ve rahimdir. اَلْحَمْدُ hamd, لِلهِ Allahadır. رَبِّ الْعَالَمِينَ Alemlerin rabbi olan Allahadır. وَ الصَّلاَةُ ve salat (destekleme), وَ السَّلاَمُ ve selam,  عَلَى رَسُلِنَا elçimiz üzerine, مُحَمَّدٍ Muhammed’in üzerine, وَ آلِهِ اَجْمَعِينَ ve onun (Muhammed’in) âl’inin (ailesinin) tamamının üzerine olsun.

Metnin Toplu Manası; Rahman ve Rahim olan Allahın adıyla, taşlanmış şeytandan yine Allaha sığınarak başlıyorum; Hamd, Alemlerin rabbi Allahadır. Ve salat ve selam elçimiz Muhammed resulullah’a ve onun âlinin cemisine olsun. 

اَلْمُتَعَدِّى، هُوَ مَا يَتَجَاوَزُ فِعْلُ الْفَاعِلِ إِلَى الْمَفْعُولِ بِهِ. اَللَّاَزِمُ، هُوَ مَا لَمْ يَتَجَاوَزْ فِعْلُ الْفَاعِلِ إِلَى الْمَفْعُولِ بِهِ بَلْ وَقَعَ فِي نَفْسِهِ.

اَلْمُتَعَدِّى müteaddi fiil: هُوَ مَا o müteaddilik öyle bir şeydir ki, يَتَجَاوَزُ geçer, فِعْلُ الْفَاعِلِ failin fiili, إِلَى الْمَفْعُولِ بِهِ mefulü bihe, yani failin fiilinden etkilenen nesne yada özneye. اَللَّاَزِمُ lazım fiil: هُوَ مَا o lazım fiil olma öyledir ki, لَمْ يَتَجَاوَزْ geçmez, فِعْلُ الْفَاعِلِ failin fiili, إِلَى الْمَفْعُولِ بِهِ mefulü bihe, yani failin fiilinden etkilenen nesne yada özneye. بَلْ bilakis o lazım fiil, وَقَعَ gerçekleşir, فِي نَفْسِهِ fiili işleyen o failin kendisinde.

Müteaddi (geçişlilik); Failin işlediği fiil bir mefule (özne veya nesneye) geçer.

Lazım (geçişsizlik); Failin işlediği fiil bir mefule (özne veya nesneye) geçmez, bilakis o fiili işleyen failin kendisinde vaki olur.

اَلْبَابُ الْأَوَّلُ؛ فَعَلَ يَفَعُلُ مَوْزُونُهُ؛ نَصَرَ يَنْصُرُ وَ عَلاَمَتُهُ؛ أَنْ يَكُونَ عَيْنُ فِعْلِهِ مَفْتُوحًا فِي الْمَاضِى وَ الْمُضَارِعِ مَضْمُومًا وَ بِنَاؤُهُ؛ لِلتَّعْدِيَةِ غَالِبًا وَ قَدْ يَكُونُ لاَزِمًا. مِثَالُ الْمُتَعَدِّى، نَحْوُ؛ نَصَرَ زَيْدٌ عَمْرًا وَ مِثَالُ اللَّاَزِمِ، نَحْوُ؛ خَرَجَ زَيْدٌ.

اَلْبَابُ الْأَوَّلُ؛ altı tane olan sülasi mücerred babların ilkinin mazi vezni فَعَلَ ve muzari vezni ise يَفَعُلُ ‘dür. مَوْزُونُهُ؛ bu mazi ve muzari kalıbın mevzunu, yani fiil alarak gelmiş olduğu kalıbın mazisi نَصَرَ ve muzarisi يَنْصُرُ ‘dur. Görüldüğü gibi faul fiil, aynul fiil ve lamul fiillerin harekeleri aynıdır. وَ عَلاَمَتُهُ؛ bu mazi ve muzari kalıbının alameti; أَنْ يَكُونَ olmasıdır, عَيْنُ فِعْلِهِ مَفْتُوحًا aynul fiilinin yani 3 harfi mazi fiilin ortasındaki harfin fethalı olmasıdır. فِي الْمَاضِى mazi kalıbında. وَ الْمُضَارِعِ ve muzari kalıbında ise مَضْمُومًا dammeli olmasıdır. وَ بِنَاؤُهُ؛ ve bu فَعَلَ يَفَعُلُ mazi ve muzari kalıbın binası; لِلتَّعْدِيَةِ tadiyet, geçişlilik içindir, غَالِبًا çok kere, وَ قَدْ يَكُونُ ve bazen bu kalıbın binası olur, لاَزِمًا lazım yani geçişsiz. مِثَالُ الْمُتَعَدِّى، müteaddi fiile misal; نَحْوُ؛ şöyledir; نَصَرَ زَيْدٌ عَمْرًا “Zeyd, Amr’a yardım etti” gibidir. Görüldüğü üzere نَصَرَ yardım etme fiilini işleyen failin bu hadesi meful konumda olan Amr’a sirayet etmiştir. Bu geçişliliğe tadiyet denilir. وَ مِثَالُ اللَّاَزِمِ، lazım fiile yani geçişsiz fiile misal; خَرَجَ زَيْدٌ “Zeyd çıktı” gibidir. Görüldüğü gibi fail olan Zeyd’in yaptığı iş hiçbir mefule geçmemiş bilakis kendi nefsinde vaki olmuştur. Böyle etkisi failde kalan fiillere geçişsiz yani lazım fiil denilir.

Metnin Toplu Manası; Toplamda 35 olan bina bablarının 6 tanesi olan sülasi mücerredlerin birinci babının kalıbı (vezni) mazide فَعَلَ ve muzaride يَفَعُلُ şeklindedir. Bu babın mevzunu mazide نَصَرَ ve muzaride يَنْصُرُ gibidir. Bu babın alameti mazide aynul fiilin (ortadaki harfin) harekesinin fethalı ve muzaride aynul fiilin (ortadaki harfin) harekesinin dammeli olmasıdır. Buna farklı misal كَتَبَ “yazdı” ve يَكْتُبُ “yazıyor” gibidir. Bu babın binası çok kere tadiyet (geçişlilik) içindir ama bazen lazım (geçişsiz) da olabilir. Müteaddi (geçişli) olan fiile misal نَصَرَ زَيْدٌ عَمْرًا terkibindeki نَصَرَ fiilidir. Lazım (geçişsiz) olan fiile misal خَرَجَ زَيْدٌ terkibindeki خَرَجَ fiilidir.

اَلْبَابُ الثَّانِى؛ فَعَلَ يَفْعِلُ، مَوْزُونُهُ؛ ضَرَبَ يَضْرِبُ وَ عَلاَمَتُهُ؛ أَنْ يَكُونَ عَيْنُ فِعْلِهِ مَفْتُوحًا فِي الْمَاضِى وَ مَكْسُورًا فِي الْغَابِرِ. وَ بِنَاؤُهُ؛ أَيْضًا لِلتَّعْدِيَةِ غَالِبًا وَ قَدْ يَكُونُ لاَزِمًا. مِثَالُ الْمُتَعَدِّى، نَحْوُ؛ ضَرَبَ زَيْدٌ عَمْرًا وَ مِثَالُ اللَّاَزِمِ، نَحْوُ؛ جَلَسَ زَيْدٌ

اَلْبَابُ الثَّانِى sülasi mücerredlerin ikinci babı; Mazisi فَعَلَ ve muzarisi يَفْعِلُ olan babtır. مَوْزُونُهُ؛ sülasi mücerredlerin ikinci babının mevzunu; Mazide ضَرَبَ “vurdu” ve muzaride يَضْرِبُ “vuruyor” fiilleridir. وَ عَلاَمَتُهُ sülasi mücerredlerin ikinci babının alameti; أَنْ يَكُونَ olmasıdır, عَيْنُ فِعْلِهِ aynul fiilinin, مَفْتُوحًا fethalı, فِي الْمَاضِى mazi fiilinde, وَ مَكْسُورًا ve kesreli olmasıdır, فِي الْغَابِرِ diğerinde yani muzari fiilin de aynul fiilinin kesreli olmasıdır. وَ بِنَاؤُهُ sülasi mücerredlerin ikinci babının binası; أَيْضًا aynı şekilde, bir önceki 1. Babtaki gibi, لِلتَّعْدِيَةِ geçişlilik içindir, غَالِبًا çok kere, وَ قَدْ يَكُونُ ve bazen olur, لاَزِمًا lazım fiil için. مِثَالُ الْمُتَعَدِّى müteaddi fiile misal; نَحْوُ şunun gibidir; ضَرَبَ زَيْدٌ عَمْرًا “Zeyd Amr’a vurdu” gibidir. وَ مِثَالُ اللَّاَزِمِ Lazım fiile misal; نَحْوُ şunun gibidir; جَلَسَ زَيْدٌ “Zeyd oturdu” gibidir.

Metnin Toplu Manası; Sülasi mücerredlerin ikinci babı, Mazisi فَعَلَ ve muzarisi يَفْعِلُ vezninde olan fiildir. Bu vezinlere mevzun olarak mazi ضَرَبَ ve muzari يَضْرِبُ gibidir. 2. Babın alameti mazide aynul fiilin fethalı ve muzaride kesreli olmasıdır. Bu babın binası bir önceki babtaki gibi geçişlilik içindir, bazen lazım için de olabilir. Müteaddi fiile misal ضَرَبَ زَيْدٌ عَمْرًا ve lazım fiile misal جَلَسَ زَيْدٌ gibidir.

اَلْبَابُ الثَّالِثُ؛ فَعَلَ يَفَعَلُ، مَوْزُونُهُ؛ فَتَحَ يَفْتَحُ وَ عَلاَمَتُهُ؛ أَنْ يَكُونَ عَيْنُ فِعْلِهِ مَفْتُوحًا فِي الْمَاضِى وَ الْمُضَارِعِ. بِشَرْطِ أَنْ يَكُونَ عَيْنُ فِعْلِهِ  أَوْ لاَمُهُ حَرْفًا مِنْ حُرُوفِ الْحَلْقِ وَ هِي سِتَّةٌ. اَلْحَاءُ اَلْخَاءُ وَ الْعَيْنُ وَ الْغَيْنُ وَ الْهَاءُ وَ الْهَمْزَةُ. وَ بِنَاؤُهُ؛ لِلتَّعْدِيَةِ غَالِبًا وَ قَدْ يَكُونُ لاَزِمًا. مِثَالُ الْمُتَعَدِّى، نَحْوُ؛ فَتَحَ زَيْدٌ البَابَ وَ مِثَالُ اللَّاَزِمِ، نَحْوُ؛ ذَهَبَ زَيْدٌ

اَلْبَابُ الرَّابِعُ؛ فَعِلَ يَفَعَلُ، مَوْزُونُهُ؛ عَلِمَ يَعْلَمُ وَ عَلاَمَتُهُ؛ أَنْ يَكُونَ عَيْنُ فِعْلِهِ مَكْسُورًا فِي الْمَاضِى وَ مَفْتُوحًا فِي الْغَابِرِ. وَ بِنَاؤُهُ؛ لِلتَّعْدِيَةِ غَالِبًا وَ قَدْ يَكُونُ لاَزِمًا. مِثَالُ الْمُتَعَدِّى، نَحْوُ؛ عَلِمَ زَيْدٌ المَسْئَلَةَ. وَ مِثَالُ اللَّاَزِمِ، نَحْوُ؛ وَجِلَ زَيْدٌ

اَلْبَابُ الْخَامِسُ؛ فَعُلَ يَفْعُلُ، مَوْزُونُهُ؛ حَسُنَ يَحْسُنُ وَ عَلاَمَتُهُ؛ أَنْ يَكُونَ عَيْنُ فِعْلِهِ مَضْمُومًا فِي الْمَاضِى وَ الْمُضَارِعِ. وَ بِنَاؤُهُ؛ لاَ يَكُونُ إِلاَّ لاَزِمًا. نَحْوُ؛ حَسُنَ زَيْدٌ

اَلْبَابُ السَّادِسُ؛ فَعِلَ يَفْعِلُ، مَوْزُونُهُ؛ حَسِبَ يَحْسِبُ وَ عَلاَمَتُهُ؛ أَنْ يَكُونَ عَيْنُ فِعْلِهِ مَكْسُورًا فِي الْمَاضِى وَ الْمُضَارِعِ. وَ بِنَاؤُهُ؛ لِلتَّعْدِيَةِ غَالِبًا وَ قَدْ يَكُونُ لاَزِمًا. مِثَالُ الْمُتَعَدِّى، نَحْوُ؛ حَسِبَ زَيْدٌ عَمَرًا فَاضِلاً وَ مِثَالُ اللَّاَزِمِ، نَحْوُ؛ نَعِمَ زَيْدٌ

الباب الثالث؛ فَاعَلَ يُفَاعِلُ مُفَاعَلَةً و فَعَالًا و فِيعَالًا. موزونه ؛ قَاتَلَ يُقَاتِلُ مُقَاتَلَةُ و قِتَالًا و قَيتَالًا و علامته ؛ أن يكون ماضيه على أربعة أحرف بزيادة الألف بين الفاء والعين و بناؤه ؛ للمشاركة بين الاثنين غالبا و قد يكون للواحد. مثال المشاركة بين الاثنين نحو؛ قَاتَلَ زَيْدٌ عَمْرًا. و مثال الواحد نحو؛ قَاتَلَهُمْ اللهُ