أَبْتَدِىُ أَعُوذُ بِاللهِ مِنَ الشَّيْطَانِ الرَّجِيمِ بِسْمِ اللهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيم. اَلْحَمْدُ لِلهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ وَ الصَّلاَةُ وَ السَّلاَمُ عَلَى رَسُلِنَا مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ اَجْمَعِينَ

أَبْتَدِىُ başlıyorum, أَعُوذُ ben sığınırım, بِاللهِ Allaha, مِنَ الشَّيْطَانِ şeytandan, (öyle şeytan ki), الرَّجِيمِ recm (taşlanmış) edilmiş. بِسْمِ اللهِ Allahın ismi ile, (öyle Allah ki); الرَّحْمَنِ rahman, الرَّحِيم ve rahimdir. اَلْحَمْدُ hamd, لِلهِ Allahadır. رَبِّ الْعَالَمِينَ Alemlerin rabbi olan Allahadır. وَ الصَّلاَةُ ve salat (destekleme), وَ السَّلاَمُ ve selam,  عَلَى رَسُلِنَا elçimiz üzerine, مُحَمَّدٍ Muhammed’in üzerine, وَ آلِهِ اَجْمَعِينَ ve onun (Muhammed’in) âl’inin (ailesinin) tamamının üzerine olsun.

Metnin Toplu Manası; Rahman ve Rahim olan Allahın adıyla, taşlanmış şeytandan yine Allaha sığınarak başlıyorum; Hamd, Alemlerin rabbi Allahadır. Ve salat ve selam elçimiz Muhammed resulullah’a ve onun âlinin cemisine olsun. 

Avamil kitabı, İmam Birgivi’nin nahiv alanında telif ettiği muhtasar ve müfid bir eseridir. Avamil (عَوَامِلُ) kelimesi, عَامِلٌ “etken, etki edici” kelimesinin, Cemi Müennes Mükesser olan فَوَاعِلٌ babından mükesser çoğuludur ve “Etkenler” demektir. Zaten kitabımız 3 ana bölümden oluşmaktadır. 1. Kısım Amillerdir; 60 tanedir. 2. Kısım Mamullerdir; 30 tanedir ve 3. Kısım İrab (amel)’dir; 10 tanedir. 10 tane olan irab alametleridir, bu alametlerin etki ettiği 9 irab yeri vardır.

Bunlarla beraber عَامِلٌ kelimesi lugatta “işçi” anlamındadır. Burada ıstılahi mana olarak “etken” dedik. İşçi olarak düşünürsek mükesser olan (kırık) çoğulu عُمَّالُ “işçiler” olarak karşımıza çıkar. Bu avamil kitabı aynı zamanda İzhar kitabının bir nevi özetidir. Buradaki 100 adet olan amil, mamul ve irab çok iyi bilinmelidir. 

Allah muvaffak eylesin..

وَ بَعْدُ فَاعْلَمْ أَنَّهُ لاَ بُدَّ لِكُلِّ طَالِبٍ مَعْرِفَةَ الْإِعْرَابِ مِنْ مَعْرِفَةِ مِأَةِ شَيْئٍ. سِتُّونَ مِنْهَا تُسَمَّى عَامِلاً وَ ثَلاَثُونَ مِنْهَا تُسَمَّى مَعْمُولاً وَ عَشَرَةٌ مِنْهَا تُسَمَّى عَمَلاً وَ إِعْرَابًا. فَأُبَيِّنُ لَكَ بِإِذْنِ اللهِ تَعَالَى هَذَا الثَّلَثَةَ عَلَى طَرِيقِ الْإِيجَازِ فِي ثَلَثَةِ أَبْوَابٍ. اَلْبَابُ الْأَوَّلُ؛ فِي الْعَامِلِ، اَلْبَابُ الثَّانِى فِي الْمَعْمُولِ، اَلْبَابُ الثَّالِثُ؛ فِي الْإِعْرَابِ

وَ بَعْدُ ve bundan sonra (yani besmele, hamdele ve salvele okunduktan ve avamilin tanımları yapıldıktan sonra); فَ o halde, اِعْلَمْ sen bil ki; أَنَّهُ muhakkak ki onun (yani avamil kitabının bilinmesinin yolu) oluşunu, لاَ بُدَّ kaçış yoktur, لِكُلِّ طَالِبٍ her talip için, مَعْرِفَةَ الْإِعْرَابِ irab yapmayı bilmek isteyen, مِنْ مَعْرِفَةِ bilmesinden (kaçış yoktur); مِأَةِ شَيْئٍ yani 100 şeyi bilmekten kaçış yoktur. سِتُّونَ مِنْهَا ondan (100 şeyden) 60 tanesi; تُسَمَّى tesmiye olunur (isimlendirilir); عَامِلاً amil olarak, وَ ثَلاَثُونَ مِنْهَا ve ondan (100 şeyden) 30 tanesi; تُسَمَّى tesmiye olunur (isimlendirilir); مَعْمُولاً mamul olarak, وَ عَشَرَةٌ مِنْهَا ve ondan (100 şeyden) 10 tanesi; تُسَمَّى tesmiye olunur (isimlendirilir); عَمَلاً amel olarak ve وَ إِعْرَابًا ve aynı zamanda irab olarak isimlendirilir. فَ o halde, أُبَيِّنُ ben beyan edeceğim, açıklayacağım; لَكَ sana, بِإِذْنِ اللهِ تَعَالَى Allah-u Teala’nın izni ile, هَذَا الثَّلَثَةَ bu 3 şeyi yani amil, mamul ve irabı. عَلَى طَرِيقِ الْإِيجَازِ kolay bir yol üzere, فِي ثَلَثَةِ أَبْوَابٍ üç bab olarak. اَلْبَابُ الْأَوَّلُ birinci bab; فِي الْعَامِلِ amil (etken) hakkındadır. اَلْبَابُ الثَّانِى ikinci bab; فِي الْمَعْمُولِ mamul (etkilenen) hakkındadır. اَلْبَابُ الثَّالِثُ üçüncü bab; فِي الْإِعْرَابِ irab hakkındadır.

Metnin Toplu Manası; Besmele, hamdele ve salveleden sonra sen bil ki; İrabı yapmak isteyen her talip için şu 100 şeyi (yani 60 amil, 30 mamul ve 10 irab) bilmekten kaçış yoktur. Bu yüz şeyin 60 tanesi “amil” diye isimlendirilir. Bu yüz şeyin 30 tanesi “mamul” diye isimlendirilir. Bu yüz şeyin 10 tanesi de “irab veya amel” diye isimlendirilir. Ben, Allah-u Teala’nın izniyle bu 3 şeyi (amil, mamul, irab) sana tarik ul-icaz (kolay yol, kestirme yol) bir şekilde 3 bab halinde beyan edeceğim. Birinci bab; Amil hakkındadır. İkinci bab; Mamul hakkındadır. Üçüncü bab; İrab hakkındadır.

اَلْبَابُ الْأَوَّلُ فِي الْعَامِلِ، وَ هُوَ عَلَى ضَرْبَيْنِ؛ لَفْظِىٌّ وَ مَعْنَوِىٌّ. فَاللَّفْظِىُّ عَلَى قَسْمَيْنِ سَمَاعِىٌّ وَ قِيَاسِىٌّ

اَلْبَابُ الْأَوَّلُ فِي الْعَامِلِ birinci bab “amil” hakkındadır. وَ هُوَ ve o amil ki; عَلَى ضَرْبَيْنِ iki kısımdır. Birincisi; لَفْظِىٌّ lafzi amil ve ikincisi ise; مَعْنَوِىٌّ manevi amildir. فَاللَّفْظِىُّ lafzi amillere gelince; عَلَى قَسْمَيْنِ iki kısımdırlar; Birincisi; سَمَاعِىٌّ semai (yani amili lafzi semai) amiller ve ikincisi; قِيَاسِىٌّ kıyasi (yani amili lafzi kıyasi) amillerdir. 

Metnin Toplu Manası; 3 babtan oluşan avamil’in birinci babı amil (etken) hakkındadır. Bu amil ikisi kısımdır. Birincisi lafzi ve ikincisi manevidir. Lafzi amile gelince o da iki kısımdır. Birincisi semai ve ikincisi ise kıyasidir. 

فَالسَّمَاعِىُّ تِسْعَةٌ وَ أَرْبَعُونَ، وَ أَنْوَاعُهُ خَمْسَةٌ

فَالسَّمَاعِىُّ Semai amillere gelince; تِسْعَةٌ وَ أَرْبَعُونَ toplamda 49 tanedir. وَ أَنْوَاعُهُ خَمْسَةٌ ve 5 nevdir. Metnin Toplu Manası; Semai amillere gelince o da 49 tane ve 5 nevdir.

1. Nev: Harf-i Cerrler – 20 tanedir.

2. Nev: İsmini Nasb, Haberini Ref edenler – 8 tanedir.

3. Nev: İsmini Ref, Haberini Nasb eden iki harf مَا وَ لاَ iki tanedir.

4. Nev: Fiil-i Muzariyi Nasb edenler – 4 tanedir.

5. Nev: Fiil-i Muzariyi Cezm Edenler – 15 tanedir.

اَلنَّوْعُ الْأَوَّلُ؛ حُرُوفٌ تَجُرُّ اِسْمًا وَاحِدًا فَقَطْ. تُسَمَّى حُرُوفَ الْجَرِّ وَ حُرُوفَ الْإِضَافَةِ وَ هِيَ عِشْرُونَ. اَلْأَوَّلُ الْبَاءُ، نَحْوُ؛ آمَنْتُ بِاللهِ وَ بِهِ لَأُبْعَثَنَّ. وَ الثَّانِى مِنْ، نَحْوُ؛ تُبْتُ مِنْ كُلِّ ذَنْبٍ. وَ الثَّالِثُ إِلَى، نَحْوُ؛ تُبْتُ إِلَى اللهِ تَعَالَى. وَ الرَّابِعُ عَنْ، نَحْوُ؛ كُفِفْتُ عَنِ الْحَرَامِ. وَ الْخَامِسُ عَلَى، نَحْوُ؛ تَجِبُ التَّوْبَةُ عَلَى كُلِّ مُذْنِبٍ. وَ السَّادِسُ اَللاَّمُ، نَحْوُ؛ أَنَا عُبَيْدٌ لِلهِ تَعَالَى. وَ السَّابِعُ فِي، نَحْوُ؛ اَلْمُطِيعُ فِي الْجَنَّةِ. وَ الثَّامِنُ؛ اَلْكَافُ، نَحْوُ؛ قَوْلِهِ تَعَالَى، لَيْسَ كَمِثْلِهِ شَيْئٌ. وَ التَّاسِعُ حَتَّى، نَحْوُ؛ أَعْبُدُ اللهَ تَعَالَى حَتَّى الْمَوْتِ. وَ الْعَاشِرُ رُبَّ، نَحْوُ؛ رُبَّ تَالٍ يَلْعَنُهُ الْقُرْآنُ. وَ الْحَادِىَ عَشَرَ وَاوُ الْقَسَمِ، نَحْوُ؛ وَاللهِ لاَ أَفْعَلَنَّ الْكَبَائِرَ. وَ الثَّانِى عَشَرَ تَاءُ الْقَسَمِ، نَحْوُ؛ تَاللهِ لَأَفْعَلَنَّ الْفَرَائِضَ. وَ الثَّالِثَ عَشَرَ حَاشَا، نَحْوُ؛ هَلَكَ النَّاسُ حَاشَا الْعَالِمِ. وَ الرَّابِعَ عَشَرَ مُذْ، نَحْوُ؛ تُبْتُ مِنْ كُلِّ ذَنْبٍ فَعَلْتُهُ مُذْ يَوْمِ الْبُلُوغِ. وَ الْخَامِسَ عَشَرَ مُنْذُ، نَحْوُ؛ تَجِبُ الصَّلاَةُ مُنْذُ يَوْمِ الْبُلُوغِ. وَ السَّادِسَ عَشَرَ خَلاَ، نَحْوُ؛ هَلَكَ الْعَالِمُونَ خَلاَ الْعَامِلِ بِعِلْمِهِ. وَ السَّابِعَ عَشَرَ عَدَا، نَحْوُ؛ هَلَكَ الْعَامِلُونَ عَدَا الْمُخْلِصِ. وَ الثَّامِنَ عَشَرَ لَوْلاَ، نَحْوُ؛ لَوْلاَكَ يَا رَحْمَةَ اللهِ لَهَلَكَ النَّاسُ. وَ التَّاسِعَ عَشَرَ كَيْمَه، نَحْوُ؛ كَيْمَه عَصَيْتَ. وَ الْعِشْرُونَ لَعَلَّ فِي لُغَةِ عُقَيْلٍ، نَحْوُ؛ لَعَلَّ اللهِ يَغْفِرُ ذَنْبِى

اَلنَّوْعُ الْأَوَّلُ birinci nev (yani 5 nevden oluşan semai amillerin birinci nevi); حُرُوفٌ تَجُرُّ cerr eden harflerdir. Cerr etmek demek; bir ismin son harfinin kesreli olması demektir. Bu cerr eden harfler neyi cerr eder; اِسْمًا ismi cerr ederler. Yani fiili etmezler. وَاحِدًا vahid olan yani sadece 1 isimde amil olup onu cerr eder. Eğer cümlede diğer isimler de varsa ancak atıfla cerr edilebilir veya sıfat mevsuf ilişkisinden cerr edilebilir, yahut kendiliğinden muzafun ileyh ise mecrurdur. Bu konular nahiv kitaplarını tamamladıktan sonra tamamen bilinecek koulardır. فَقَطْ fakat, yani yalnızca bir ismi cerr ederler. تُسَمَّى bu cerr eden harfler isimlendirilir; حُرُوفُ الْجَرِّ cerr harfleri diye, yada; وَ حُرُوفُ الْإِضَافَةِ izafe harfleri diye isimlendirilirler. Çünkü bu harf-i cerrler izafe edicidirler. وَ هِيَ عِشْرُونَ ve bu cerr harfleri yani izafet harfleri 20 tanedir. Musannıf burada ilk manalarıyla ve misaller ile vermiştir. Bu avamil kitabı, izhar kitabının özeti olduğu için daha detaylı bilgiyi izhar kitabında göreceğiz.İzhar kitabında harf-i cerrler anlatılınca Kurandan bir takım ayetler ile anlatılacaktır. Şimdilik 20 tane harf-i cerri ezberleyelim. Misallerde altı çizili yerler harf-i cerrlerin kattığı manadır. اَلْأَوَّلُ الْبَاءُ birincisi بِ “ba” harfi ceridir. Her ismin başında بِ şeklinde bulunur. نَحْوُ bu بِ harf-i cerrine misal; آمَنْتُ بِاللهِ وَ بِهِ لَأُبْعَثَنَّ “Allah’a iman ettim ve O’na and olsun kesinlikle dirileceğim (yani Allah beni ölümümden sonra diriltecek)” gibidir. Misaldeki بِاللهِ cerr-mecrurundaki بِ harfi cerri, -a manası katarak Allah’a şeklinde yönelme manası katmıştır. وَ الثَّانِى ikincisi; مِنْ “min” -den,-dan manası katan harf-i cerrdir. نَحْوُ gibidir; تُبْتُ مِنْ كُلِّ ذَنْبٍ “Bütün günahlardan tövbe ettim” gibidir. وَ الثَّالِثُ üçüncüsü; إِلَى “ila” harf-i cerridir. نَحْوُ gibidir; تُبْتُ إِلَى اللهِ تَعَالَى “Allah-u Teala’ya tövbe ettim” gibidir. وَ الرَّابِعُ dördüncüsü; عَنْ “ân” harf-i cerridir. -den, -dan manası vardır. Fakat مِنْ harfi cerrdinden bir yönden ayrılır. Eğer bir iş son kez ise عَنْ harf-i cerri kullanılır. Evden çıkan birisi eğer eve tekrar dönecekse şöyle der; خَرَجْتُ مِنَ الْبَيْتِ “Evden çıktım” gibi. Ama geri dönmeyecekse şöyle der; خَرَجْتُ عَنِ الْبَيْتِ “Evden çıktım” ama bir daha dönemyecektir. نَحْوُ gibidir; كُفِفْتُ عَنِ الْحَرَامِ “Haramlardan men edildim” gibidir. وَ الْخَامِسُ beşincisi; عَلَى “âlâ” (üzerine) harf-i cerridir. (هُوَ) gibidir نَحْوُ ; تَجِبُ التَّوْبَةُ عَلَى كُلِّ مُذْنِبٍ “Her müznib (günahkar) üzerine tövbe vaciptir” gibi. وَ السَّادِسُ altıncısı; اَللاَّمُ “lâm” (için, aidiyet) harf-i cerridir. نَحْوُ gibidir; أَنَا عُبَيْدٌ لِلهِ تَعَالَى “Ben, Allah-u Teala’nın (ona ait) kulcağızıyım” gibi. وَ السَّابِعُ yedincisi; فِي “fiy” (içinde, hakkında) harf-i cerridir. نَحْوُ bu harf-i cerre misal şu gibidir; اَلْمُطِيعُ فِي الْجَنَّةِ “Muti (itaat eden) olan cennettedir” gibi. وَ الثَّامِنُ sekizincisi; اَلْكَافُ “kef” (teşbih için kullanılır, gibidir demektir) harf-i cerridir. نَحْوُ misali şu gibidir; قَوْلِهِ تَعَالَى، لَيْسَ كَمِثْلِهِ شَيْئٌ “Allah-u Teala’nın kavli şerifindeki; hiçbir şey Onun misli gibi değildir” gibi. وَ التَّاسِعُ dokuzuncusu; حَتَّى “hatta” (-e kadar, oluncaya kadar, -a kadar) harf-i cerridir. نَحْوُ misali şöyledir; أَعْبُدُ اللهَ تَعَالَى حَتَّى الْمَوْتِ “Ölünceye kadar Allah-u Teala’ya kulluk edeceğim” gibi. وَ الْعَاشِرُ onuncusu;  رُبَّ “rubbe” (nice) harf-i cerridir. نَحْوُ misali şöyledir; رُبَّ تَالٍ يَلْعَنُهُ الْقُرْآنُ “Nice tilavet edici (okuyucu) vardır ki Kuran ona lanet eder” gibi. وَ الْحَادِىَ عَشَرَ on birincisi; وَاوُ الْقَسَمِ “vav ul-kasem” (yemin vavı) harf-i cerridir. نَحْوُ misali şöyledir; وَاللهِ لاَ أَفْعَلَنَّ الْكَبَائِرَ “Allah’a yemin olsun kebiri (büyükler, yani büyük günahları) kesinlikle yapmayacağım” gibi. وَ الثَّانِى عَشَرَ on ikincisi; تَاءُ الْقَسَمِ “ta ul-kasem” (yemin ta’sı) harf-i cerridir. نَحْوُ Misali şöyledir; تَاللهِ لَأَفْعَلَنَّ الْفَرَائِضَ “Allah’a yemin olsun feraidi (yani farzları) kesinlikle yapacağım) gibidir. Bu kasem ta’sı sadece Allah lafzı için kullanılır. وَ الثَّالِثَ عَشَرَ on üçüncüsü; حَاشَا “hâşâ” (hariç, müstesna) harf-i cerridir. نَحْوُ misali şöyledir; هَلَكَ النَّاسُ حَاشَا الْعَالِمِ “İnsanlar helak oldu, alimler hariç” gibidir. وَ الرَّابِعَ عَشَرَ on dördüncüsü; مُذْ “müz” (-den beridir) harf-i cerridir. نَحْوُ misali şöyledir; تُبْتُ مِنْ كُلِّ ذَنْبٍ فَعَلْتُهُ مُذْ يَوْمِ الْبُلُوغِ “Buluğ gününden beri yaptığım tüm günahlardan tövbe ettim” gibidir. وَ الْخَامِسَ عَشَرَ on beşincisi; مُنْذُ “münzü” (-den beridir) harf-i cerridir. Bu harf-i cerr مُذْ ile aynıdır fakat biri yakın, diğeri uzak geçmişten beri manasını taşır. İngilizcedeki “since” ve “for” kavramlarının aynısıdır. نَحْوُ misali şöyledir; تَجِبُ الصَّلاَةُ مُنْذُ يَوْمِ الْبُلُوغِ “Buluğ günüden beri namaz vaciptir” gibidir. وَ السَّادِسَ عَشَرَ on altıncısı; خَلاَ “hâlâ” (hariç, müstesna) harf-i cerridir. نَحْوُ misali şöyledir; هَلَكَ الْعَالِمُونَ خَلاَ الْعَامِلِ بِعِلْمِهِ “Alimler helak oldu, ilmiyle amel edenler hariç” gibidir. وَ السَّابِعَ عَشَرَ on yedincisi; عَدَا “âdâ” (hariç, müstesna) harf-i cerridir. نَحْوُ misali şöyledir; هَلَكَ الْعَامِلُونَ عَدَا الْمُخْلِصِ “İş yapanlar helak oldu, muhlis (ihlaslı olan) olan hariç” gibidir. وَ الثَّامِنَ عَشَرَ on sekizincisi; لَوْلاَ “levlâ” (eğer olmasa idi) harf-i cerridir. نَحْوُ misali şöyledir; لَوْلاَكَ يَا رَحْمَةَ اللهِ لَهَلَكَ النَّاسُ “Eğer sen olmasaydın ey Allahın rahmeti, elbette insanlar helak olurdu” gibidir. وَ التَّاسِعَ عَشَرَ on dokuzuncusu; كَيْمَه “keyme” (aslı كَيْ ama مَا ile birleştirilmiştir. Ortaya كَيْمَا çıkmıştır, daha sonra elif hazfedilip yerine ha-i sekt getirilip كَيْمَه olmuştur. Detaylı hali izhar kitabında anlatılmaktadır) harf-i cerridir. نَحْوُ misali şöyledir; كَيْمَه عَصَيْتَ “Niçin asi oldun?” gibidir. وَ الْعِشْرُونَ yirmincisi; لَعَلَّ “leâlle” (umulur ki) harf-i cerridir. فِي لُغَةِ عُقَيْلٍ ukeyle lügatine göredir. نَحْوُ misali şöyledir; لَعَلَّ اللهِ يَغْفِرُ ذَنْبِى “Umulur ki Allah günahımı bağışlar” gibidir.

Metnin Toplu Manası; 5 nev olan semai amillerin birincisi; yalnızca bir ismi cerr eden (kesreli yapan) harflerdir. Bu harfler harf-i cerr (cerr harfleri) ve harf-i izafe (izafet harfleri) olarak isimlendirilirler. Ve bu harfler 20 tanedir. Birincisi; بِ harf-i cerridir. Misal;  آمَنْتُ بِاللهِ وَ بِهِ لَأُبْعَثَنَّ gibidir. İkincisi; مِنْ harf-i cerridir. Misal; تُبْتُ مِنْ كُلِّ ذَنْبٍ gibidir. Üçüncüsü; إِلَى harf-i cerridir. Misal; تُبْتُ إِلَى اللهِ تَعَالَى gibidir. Dördüncüsü; عَنْ harf-i cerridir. Misal; كُفِفْتُ عَنِ الْحَرَامِ gibidir. Beşincisi; عَلَى harf-i cerridir. Misal; تَجِبُ التَّوْبَةُ عَلَى كُلِّ مُذْنِبٍ gibidir. Altıncısı; اَللاَّمُ harf-i cerridir. Misal; أَنَا عُبَيْدٌ لِلهِ تَعَالَى gibidir. Yedincisi; فِي harf-i cerridir. Misal; اَلْمُطِيعُ فِي الْجَنَّةِ gibidir. Sekizincisi; اَلْكَافُ harf-i cerridir. Misal; لَيْسَ كَمِثْلِهِ شَيْئٌ gibidir. Dokuzuncusu; حَتَّى harf-i cerridir. Misal; أَعْبُدُ اللهَ تَعَالَى حَتَّى الْمَوْتِ gibidir. Onuncusu; رُبَّ harf-i cerridir. Misal; رُبَّ تَالٍ يَلْعَنُهُ الْقُرْآنُ gibidir. On birincisi; وَاوُ الْقَسَمِ harf-i cerridir. Misal; وَاللهِ لاَ أَفْعَلَنَّ الْكَبَائِرَ gibidir. On ikincisi; تَاءُ الْقَسَمِ harf-i cerridir. Misal; تَاللهِ لَأَفْعَلَنَّ الْفَرَائِضَ gibidir. On üçüncüsü; حَاشَا harf-i cerridir. Misal; هَلَكَ النَّاسُ حَاشَا الْعَالِمِ gibidir. On dördüncüsü; مُذْ harf-i cerridir. Misal; تُبْتُ مِنْ كُلِّ ذَنْبٍ فَعَلْتُهُ مُذْ يَوْمِ الْبُلُوغِ gibidir. On beşincisi; مُنْذُ harf-i cerridir. Misal; تَجِبُ الصَّلاَةُ مُنْذُ يَوْمِ الْبُلُوغِ gibidir. On altıncısı; خَلاَ harf-i cerridir. Misal; هَلَكَ الْعَالِمُونَ خَلاَ الْعَامِلِ بِعِلْمِهِ gibidir. On yedincisi; عَدَا harf-i cerridir. Misal; هَلَكَ الْعَامِلُونَ عَدَا الْمُخْلِصِ gibidir. On sekizincisi; لَوْلاَ harf-i cerridir. Misal; لَوْلاَكَ يَا رَحْمَةَ اللهِ لَهَلَكَ النَّاسُ gibidir. On dokuzuncusu; كَيْمَه harf-i cerridir. Misal; كَيْمَه عَصَيْتَ gibidir. Yirmincisi; لَعَلَّ harf-i cerr idir. Bu harf-i cerr, Ukeyle kabilesine ait lügate göre bu anlamdadır. Misal; لَعَلَّ اللهِ يَغْفِرُ ذَنْبِى gibidir.

بِ harf-i cerrine ayetlerden örnekler; وَ أَمَّا بِنِعْمَةِ رَبِّكَ فَحَدِّثْ “Rabbinin nimetini anlat” ayetinde بِنِعْمَةِ lafzında بِ harf-i cerrdir ve nimet kelimesine -ini eki ekleyerek “nimetini” manası kazandırmıştır. Duha suresi 11. Ayeti. Diğer ayet; فَمَا يُكَذِّبُكَ بَعْدُ بِالدِّينِ “Bundan sonra sana dini yalanlatan nedir?” ayetinde بِالدِّينِ lafzında بِ harf-i cerrdir ve din lafzında -i eki ekleyerek “din’i” anlamı katmıştır. Tin suresi 7. Ayeti. Diğer ayet; أَلَّذِي عَلَّمَ بِالْقَلَمِ “O ki kalem ile öğretti” ayetinde بِالْقَلَمِ lafzında بِ harf-i cerrdir ve kalem lafzında -ile manası ekleyerek “kalemle” anlamı katmıştır. Alak suresi 4. Ayet.

مِنْ harf-i cerrine ayetlerden örnekler; لَيْلَةُ الْقَدْرِ خَيْرٌ مِنْ أَلْفِ شَهْرٍ “Kadir gecesi bin aydan hayırlıdır” ayetinde مِنْ harf-i cerrdir.  أَلْفِ شَهْرٍ bin ay terkibine -den, -dan manası katarak “bin aydan” anlamı kazandırmıştır. Kadir suresi 3. Ayet. Diğer ayet; رَسُولٌ مِنْ اللهِ يَتْلُوا صُحُفًا مُطَهَّرَةً “Allah’tan gönderilen elçi, (onlara) tertemiz sahifeleri okur” ayetinde مِنْ اللهِ terkibinde مِنْ harf-i cerri “Allahtan” manasını kazandırmıştır. Beyyine suresi 2. Ayet.  Diğer ayet; تَرْمِيهِمْ بِحِجَارَةٍ مِنْ سِجِّيلٍ “Siccilden (pişen) taşları onların üzerine atıyorlardı” ayetinde مِنْ سِجِّيلٍ terkibinde مِنْ harf-i cerri “sicilden” manası kazandırmıştır. Fil suresi 4. Ayet.

…devam edecektir…

اَلنَّوْعُ الثَّانِى؛ حُرُوفٌ تَنْصِبُ الْاِسْمَ وَ تَرْفَعُ الْخَبَرَ، وَ هِيَ ثَمَانٍ. اَلْأَوَّلُ إِنَّ، نَحْوُ؛ إِنَّ اللهَ تَعَالَى عَالِمُ كُلِّ شَيْئٍ. وَ الثَّانِى أَنَّ، نَحْوُ؛ إِعْتَقَدْتُ أَنَّ اللهَ تَعَالَى قَادِرٌ عَلَى كُلِّ شَيْئٍ. وَ الثَّالِثُ كَأَنَّ، نَحْوُ؛ كَأَنَّ الْحَرَامَ نَارٌ. وَ الرَّابِعُ لَكِنَّ، نَحْوُ؛ مَا فَازَ الْجَاهِلُ لَكِنَّ الْعَالِمَ فَائِزٌ. وَ الْخَامِسُ لَيْتَ، نَحْوُ؛ لَيْتَ الْعِلْمَ مَرْزُوقٌ لِكُلِّ أَحَدٍ. وَ السَّادِسُ لَعَلَّ، نَحْوُ؛ لَعَلَّ اللهَ تَعَالَى غَافِرُ ذَنْبِى. وَ هَذَا السِّتَّةُ تُسَمَّى الْحُرُوفَ الْمُشَبَّهَةَ بِالْفِعْلِ. وَ السَّابِعُ إِلاَّ فِي الْإِسْتِثْنَاءِ  الْمُنْقَطِعِ، نَحْوُ؛ اَلْمَعْصِيَةُ مُبَعِّدَةٌ عَنِ الْجَنَّةِ إِلاَّ الطَّاعَةَ مُقَرِّبَةٌ مِنْهَا. وَ الثَّامِنُ لاَ لِنَفْىِ الْجِنْسِ، نَحْوُ؛ لاَ فَاعِلَ شَرٍّ فَائِزٌ

اَلنَّوْعُ الثَّانِى ikinci nev (yani 5 nevden oluşan semai amillerin ikinci nevi); حُرُوفٌ harflerdir, تَنْصِبُ الْاِسْمَ ismi nasb (fethalı) eden, وَ تَرْفَعُ الْخَبَرَ ve haberi ref (dammeli) eden harflerdir. وَ هِيَ ثَمَانٍ ve o (ismini nasb, haberini ref eden harfler) sekiz tanedir. اَلْأَوَّلُ birincisi; إِنَّ “inne” (muhakkak ki) edatıdır. نَحْوُ misali şöyledir; إِنَّ اللهَ تَعَالَى عَالِمُ كُلِّ شَيْئ “Muhakkak ki Allah-u Teala her şeyi bilir” gibi. وَ الثَّانِى ikincisi; أَنَّ “enne” (muhakkak ki) edatıdır. Bu أَنَّ edatının إِنَّ edatından en bariz farkı cümlenin başında gelmemesidir. Zaten İzhar dersinde elif-nun maddesi dediğimiz bu harfleri detaylıca göreceğiz. Burada إِنَّ ve أَنَّ tahkik edatlarıdır. Ama إِنَّ cümle başında gelir, أَنَّ cümle ortasında gelir. نَحْوُ misali şöyledir; إِعْتَقَدْتُ أَنَّ اللهَ تَعَالَى قَادِرٌ عَلَى كُلِّ شَيْئٍ “Allah-u Teala’nın her şeye kadir olduğuna itikad ettim” gibi. وَ الثَّالِثُ üçüncüsü; كَأَنَّ، “keenne” (sanki … gibidir) edatıdır. نَحْوُ misali şöyledir; كَأَنَّ الْحَرَامَ نَارٌ “Sanki haram ateş gibidir” gibi. وَ الرَّابِعُ dördüncüsü; لَكِنَّ lakinne (lakin, fakat) edatıdır. نَحْوُ misali şöyledir; مَا فَازَ الْجَاهِلُ لَكِنَّ الْعَالِمَ فَائِزٌ “Cahil kurtulan değildir lakin alim kurtulandır” gibi. وَ الْخَامِسُ beşincisi; لَيْتَ “leyte” (keşke, şayet) edatıdır. نَحْوُ misali şöyledir; لَيْتَ الْعِلْمَ مَرْزُوقٌ لِكُلِّ أَحَدٍ “Keşke ilim herkes için rızıklanmış olsaydı” gibi. وَ السَّادِسُ altıncısı; لَعَلَّ “leâlle” (umulur ki) edatıdır. نَحْوُ misali şöyledir; لَعَلَّ اللهَ تَعَالَى غَافِرُ ذَنْبِى “Umulur ki Allah-u Teala günahımı bağışlayıcıdır” gibi. Bu hurufun müşebbehetün bilfiil (fiile benzeyen harfler) içerisindeki altıncı edat olan لَعَلَّ edatı aynı zamanda harf-i cerrdir. Yani önünde bulunan ismi cerr edebilir. Dikkat etmemiz gereken husus, cümlenin gidişatına göre harf-i cerr olarak mı yoksa ismini nasb, haberini ref eden edat olarak mı amel ettiğini bilmemiz gerekliliğidir. وَ هَذَا السِّتَّةُ bu altı tanesi (inne, enne, keenne, lakinne, leyte ve leâlle edatları), تُسَمَّى adlandırılır; الْحُرُوفَ الْمُشَبَّهَةَ بِالْفِعْلِ fiile benzeyen harfler diye isimlendirilirler. وَ السَّابِعُ ve yedincisi; إِلاَّ “illâ” (ancak, fakat) edatıdır, bu edat; فِي الْإِسْتِثْنَاءِ istisnada vaki olan edattır. Öyle istisna ki; الْمُنْقَطِعِ munkatı (kesik olan) olan istisnada vaki olan bir edattır. نَحْوُ misali şöyledir; اَلْمَعْصِيَةُ مُبَعِّدَةٌ عَنِ الْجَنَّةِ إِلاَّ الطَّاعَةَ مُقَرِّبَةٌ مِنْهَا “Masiyet (çirkin işler) cennetden uzaklaştırıcıdır ancak taat (Allaha olan samimiyet) ona (yani cennete) yaklaştırıcıdır” gibi. وَ الثَّامِنُ ve sekizincisi; لاَ “lâ” (olumsuzluk eki) edatıdır. Öyle لاَ “lâ” edatıdır ki; لِنَفْىِ nefy içindir, الْجِنْسِ cinsin hükmünü nefy etmek içindir. نَحْوُ misali şöyledir; لاَ فَاعِلَ شَرٍّ فَائِزٌ “Şerr yapan kurtulucu değildir” gibi.

Metnin Toplu Manası; 49 adet olan ve 5 nevden oluşan Semai Amillerin ikinci nev’i; İsmini nasb ve haberini ref eden harflerdir. Bu harfler 8 tanedir. Birincisi; إِنَّ “inne” edatıdır. Bu إِنَّ harfi tahkik manasındadır. إِنَّ harfine misal; إِنَّ اللهَ تَعَالَى عَالِمُ كُلِّ شَيْئ “Muhakkak ki Allah-u Teala her şeyi bilir” gibidir. İkincisi; أَنَّ  “enne” edatıdır. Bu أَنَّ harfi de tahkik manasındadır. إِنَّ harfine misal; إِعْتَقَدْتُ أَنَّ اللهَ تَعَالَى قَادِرٌ عَلَى كُلِّ شَيْئٍ “Allah-u Teala’nın her şeye kadir olduğuna itikad ettim” gibidir. Üçüncüsü; كَأَنَّ، “keenne” edatıdır. Bu كَأَنَّ harfi teşbih manasındadır. كَأَنَّ harfine misal; كَأَنَّ الْحَرَامَ نَارٌ “Sanki haram ateş gibidir” gibidir. Dördüncüsü; لَكِنَّ “lakinne” edatıdır. Bu لَكِنَّ edatı fakat, ama gibi manalara gelir. لَكِنَّ harfine misal; مَا فَازَ الْجَاهِلُ لَكِنَّ الْعَالِمَ فَائِزٌ “Cahil kurtulan değildir lakin alim kurtulandır” gibidir. Beşincisi; لَيْتَ “leyte” edatıdır. Bu لَيْتَ edatı keşke manasındadır. لَيْتَ harfine misal; لَيْتَ الْعِلْمَ مَرْزُوقٌ لِكُلِّ أَحَدٍ “Keşke ilim herkes için rızıklanmış olsaydı” gibidir. Altıncısı; لَعَلَّ “leâlle” edatıdır. Bu لَعَلَّ edatı umulur ki manasındadır. لَعَلَّ harfine misal; لَعَلَّ اللهَ تَعَالَى غَافِرُ ذَنْبِى “Umulur ki Allah-u Teala günahımı bağışlayıcıdır” gibidir. Bu sayılan 6 tane edat (inne, enne, keenne, lakinne, leyte ve leâlle) fiile benzeyen harfler olarak isimlendirilir. Bazı yerlerde inne ve kardeşleri, inne ve benzerleri ya da inne ve ahavatuha gibi isimler de kullanılır. Yedincisi; İstisnai munkatı olan إِلاَّ “illâ” edatıdır. Bu إِلاَّ edatı “ancak, yalnızca, fakat” manalarında kullanılır. Bu إِلاَّ harfine misal; اَلْمَعْصِيَةُ مُبَعِّدَةٌ عَنِ الْجَنَّةِ إِلاَّ الطَّاعَةَ مُقَرِّبَةٌ مِنْهَا “Masiyet (çirkin işler) cennetden uzaklaştırıcıdır ancak taat (Allaha olan samimiyet) ona (yani cennete) yaklaştırıcıdır” gibidir. Sekizincisi; Linefyil cins (cinsin hükmünü nefy eden) olan لاَ “lâ” edatıdır. Bu لاَ edatı olumsuzluk ifade eder. لاَ harfine misal; لاَ فَاعِلَ شَرٍّ فَائِزٌ “Şerr yapan kurtulucu değildir” gibidir.